Trà củ sen khô giúp an thần: Dữ liệu thực nghiệm nói gì?

Sau một ngày dài làm việc căng thẳng, nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên với hy vọng tìm lại giấc ngủ ngon. Trà củ sen khô nổi lên như một lựa chọn lành tính, được truyền tai nhau về khả năng định tâm, giảm căng thẳng thần kinh. Tuy nhiên, liệu thức uống quen thuộc này có thực sự mang lại tác dụng an thần như lời đồn thổi hay chỉ là liệu pháp tâm lý?

Câu trả lời ngắn gọn: Củ sen có chứa các hoạt chất sinh học hỗ trợ giấc ngủ và hệ thần kinh, nhưng bằng chứng khoa học hiện nay hoàn toàn dừng lại ở cấp độ thực nghiệm trên động vật. Trà củ sen khô không thể thay thế thuốc chữa mất ngủ lâm sàng và người dùng cần hiểu rõ cơ chế để tránh thần thánh hóa công dụng của nó.

Cơ chế tác động lên thụ thể GABA và hệ thần kinh

Giấc ngủ của con người được điều hòa bởi các chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ, trong đó Gamma-Aminobutyric Acid (GABA) đóng vai trò then chốt trong việc ức chế căng thẳng, làm dịu hoạt động của các tế bào thần kinh. Khi GABA gắn vào thụ thể GABAA, não bộ sẽ phát tín hiệu thư giãn, giúp cơ thể chuyển dần vào trạng thái buồn ngủ.

Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy chiết xuất nước từ củ sen có khả năng can thiệp trực tiếp vào con đường này ^[1]. Hoạt chất trong củ sen giúp tăng nồng độ GABA tự do trong não và kích thích biểu hiện của các thụ thể GABAA ^[1]. Khi thụ thể tiếp nhận chất ức chế thần kinh này nhiều hơn, hệ thần kinh trung ương sẽ giảm bớt trạng thái kích thích.

Đặc biệt, thí nghiệm sử dụng các chất đối kháng như picrotoxin và flumazenil đã chứng minh rõ cơ chế này ^[1]. Khi dùng các chất khóa thụ thể GABAA, hiệu quả kéo dài giấc ngủ của chiết xuất củ sen bị sụt giảm lần lượt 33% và 23% ^[1]. Điều này khẳng định củ sen thúc đẩy giấc ngủ thông qua tác động lên thụ thể GABAA ^[1].

Bên cạnh đó, các bộ phận khác của cây sen như lá và tâm sen cũng sở hữu những hoạt chất tác động lên hệ thần kinh nhưng qua các con đường khác biệt. Tâm sen chứa neferine tạo ra tác dụng an thần qua cơ chế trung ương không giống với nhóm thuốc benzodiazepine (diazepam) ^[2]. Trong khi đó, lá sen chứa nuciferine lại điều hòa giấc ngủ thông qua thụ thể serotonin 5-HT1A ở vùng dưới đồi ^[3].

Bằng chứng thực nghiệm về tác dụng an thần của củ sen

Dữ liệu khoa học trực tiếp về khả năng gây ngủ của củ sen chủ yếu đến từ các nghiên cứu dược lý thực hiện trên chuột.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành đánh giá chiết xuất nước từ củ sen trên chuột nhắt trắng chủng ICR (nhóm n = 8) và chuột cống trắng SD ^[1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành thử nghiệm giấc ngủ cảm ứng bằng pentobarbital với các liều củ sen từ 80 đến 150 mg/kg thể trọng ^[1]. Kết quả ghi nhận, liều uống 150 mg/kg giúp kéo dài thời gian ngủ của chuột thêm 24% so với nhóm đối chứng ^[1].

Phân tích điện não đồ (EEG) trên mô hình chuột cống bị mất ngủ do tiêm caffeine cho thấy chiết xuất củ sen giúp phục hồi thời gian ngủ nhờ tăng thời lượng giấc ngủ chuyển động mắt không nhanh (NREM), đồng thời tăng công suất sóng theta và sóng delta ^[1]. Sóng delta là chỉ số phản ánh giấc ngủ sâu, cho thấy củ sen không chỉ kéo dài thời gian nằm ngủ mà còn cải thiện chất lượng giấc ngủ ở động vật ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu dược lý thần kinh công bố năm 1996 cũng khảo sát chiết xuất củ sen bằng dung môi methanol trên chuột nhắt và chuột cống ^[4]. Thí nghiệm ghi nhận chiết xuất củ sen làm giảm hoạt động tự phát, giảm hành vi khám phá trong các bài kiểm tra head-dip và mê cung chữ Y ^[4]. Chiết xuất này cũng làm giảm trương lực cơ qua bài kiểm tra rotarod, tấm nghiêng 30 độ, đồng thời kéo dài rõ rệt thời gian ngủ do thuốc ngủ pentobarbitone gây ra ^[4].

Ngoài củ sen đơn lẻ, hạt sen cũng góp mặt trong bài thuốc cổ truyền gồm 4 vị thảo dược được thử nghiệm trên động vật mất ngủ do hoạt chất PCPA vào năm 2021 ^[5]. Bài thuốc này làm giảm quãng đường di chuyển, kéo dài thời gian ngủ, điều hòa nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh ở vùng dưới đồi bằng cách tăng 5-HT, 5-HIAA và giảm dopamine, norepinephrine ^[5].

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất nhất quán về khả năng an thần, người dùng cần lưu ý rằng toàn bộ các thử nghiệm trên đều thực hiện trên chuột với chiết xuất tinh khiết có nồng độ chuẩn hóa [4, 5]. Đến nay chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác nhận trà củ sen khô dạng hãm nước đạt được hiệu quả tương đương.

Lợi ích thần kinh khác và giới hạn của bằng chứng

Bên cạnh tác dụng an thần, dịch chiết củ sen còn thể hiện một số tác động tích cực khác lên hệ thống thần kinh trung ương và khả năng nhận thức trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã kiểm tra chiết xuất methanol của củ sen trên chuột cống dòng Wistar qua bài kiểm tra tránh né thụ động ^[6]. Kết quả cho thấy thời gian duy trì ghi nhớ của nhóm chuột dùng chiết xuất củ sen dài hơn rõ rệt so với nhóm chứng ^[6]. Phân tích hóa mô miễn dịch bằng các dấu ấn BrdU, Ki-67 và DCX cho thấy chiết xuất này kích thích tăng sinh và biệt hóa tế bào thần kinh tại hồi hải mã ^[6].

Năm 2011, một nghiên cứu khác tiếp tục củng cố tác dụng này trên mô hình chuột cống bị sa sút trí nhớ do hóa chất scopolamine gây ra ^[7]. Scopolamine được truyền liên tục 28 ngày qua bơm mini ALzet (liều 44 mg/mL với tốc độ 2,5 microL/giờ) làm suy giảm nghiêm trọng các tế bào miễn dịch Ki67 và DCX ^[7]. Chuột được cho uống chiết xuất củ sen với liều 1 g/kg mỗi ngày trong 28 ngày đã phục hồi đáng kể lượng tế bào thần kinh non và cải thiện hàm lượng yếu tố dinh dưỡng thần kinh BDNF trong não ^[7].

Mặc dù củ sen còn được ghi nhận giúp kích thích hệ miễn dịch ở động vật qua thử nghiệm liều 100 và 300 mg/kg ^[8], các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến đời sống thực tế là rất lớn. Việc tiêu thụ trà củ sen khô dạng nấu nước thông thường có thể chỉ mang lại nồng độ hoạt chất rất thấp, không tương đương với các liều chiết xuất chuẩn hóa 150 mg/kg hay 1 g/kg dùng trong nghiên cứu [4, 8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà củ sen

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trà củ sen khô như một vị "thuốc tiên" cắt cơn mất ngủ ngay lập tức. Mất ngủ mạn tính là một bệnh lý phức tạp bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân: căng thẳng tâm lý, rối loạn nhịp sinh học, bệnh lý tim mạch, đau mạn tính hoặc tác dụng phụ của thuốc. Trà thảo mộc không thể tác động mạnh và tức thì như các thuốc an thần kê đơn.

Một nhầm lẫn khác là đánh đồng công dụng giữa các bộ phận của cây sen. Tâm sen (chồi mầm trong hạt) chứa alkaloid neferine giúp ức chế vận động và gây hạ thân nhiệt trên chuột thực nghiệm ^[2]. Lá sen chứa nuciferine giúp chuột tăng thời gian ngủ NREM và đảo ngược tình trạng mất ngủ do stress môi trường ^[3]. Trong khi củ sen chủ yếu tác động thông qua thụ thể GABAA ^[1]. Hàm lượng hoạt chất trong củ sen khô thấp hơn và mang tính chất bồi bổ, êm dịu hơn so với tâm sen hay lá sen.

Nhiều người cũng cho rằng thảo dược thì uống bao nhiêu cũng được. Việc lạm dụng trà thảo mộc quá đậm đặc hoặc uống thay hoàn toàn nước lọc trong ngày có thể gây đầy bụng, khó tiêu do hàm lượng tinh bột và chất xơ hòa tan trong củ sen.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù củ sen là loại thực phẩm rất an toàn và quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày, một số đối tượng vẫn cần thận trọng khi dùng trà củ sen khô dạng sắc đậm đặc:

• Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ nhóm benzodiazepine hoặc barbiturate: Các hoạt chất trong củ sen có khả năng hiệp đồng làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương và kéo dài thời gian ngủ của thuốc [4, 5]. Sự cộng hưởng này có thể dẫn đến tình trạng li bì, suy giảm phản xạ vào ban ngày.
• Người có huyết áp thấp: Chiết xuất từ sen có thể gây hạ nhiệt và giãn mạch nhẹ, người thường xuyên hoa mắt, chóng mặt nên theo dõi phản ứng của cơ thể khi dùng ^[2].
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Do củ sen có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh và tác dụng của thuốc gây mê, người bệnh nên ngừng sử dụng ít nhất hai tuần trước khi can thiệp ngoại khoa.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Hiện chưa có đủ dữ liệu kiểm chứng về độ an toàn của việc dùng củ sen dạng chiết xuất cô đặc trên nhóm đối tượng nhạy cảm này.
• Bệnh nhân mất ngủ mạn tính hoặc có bệnh lý nền: Cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng củ sen khô như một biện pháp hỗ trợ dài ngày.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và chế biến đúng cách

Để trà củ sen khô phát huy tốt nhất vai trò hỗ trợ thư giãn tinh thần mà không gây tác dụng phụ, bạn có thể áp dụng theo các gợi ý sau:

• Lựa chọn nguyên liệu: Chọn củ sen thái lát sấy khô tự nhiên, có màu trắng ngà hoặc vàng nhạt, không có mùi chua, không bị ẩm mốc hay tẩm ướp lưu huỳnh chống mọt.
• Liều lượng phù hợp: Dùng khoảng 15-20g củ sen khô mỗi ngày cho một người lớn. Đây là lượng thảo mộc an toàn tương đương với một khẩu phần ăn nhẹ.
• Cách pha chế: Rửa sạch lát sen khô qua nước ấm. Cho vào nồi đun cùng 500-700ml nước trong khoảng 15-20 phút để các hợp chất hòa tan tốt vào nước, tương tự như phương pháp chiết xuất bằng nước trong nghiên cứu ^[1]. Nước trà củ sen có vị ngọt nhẹ tự nhiên, hương thơm dịu.
• Thời điểm uống: Thời điểm thích hợp nhất để dùng trà là sau bữa tối khoảng 1 tiếng, hoặc trước khi đi ngủ từ 1 đến 2 tiếng. Tránh uống quá sát giờ ngủ hoặc uống lượng nước quá lớn để không bị thức giấc giữa đêm do buồn tiểu.
• Kết hợp lành mạnh: Có thể hãm củ sen khô cùng một vài lát gừng tươi để làm ấm bụng, hoặc phối hợp với táo đỏ, kỷ tử để tăng thêm vị ngọt tự nhiên mà không cần cho thêm đường tinh luyện.

Lời khuyên cho giấc ngủ tự nhiên

Trà củ sen khô là một thức uống truyền thống thanh nhã, mang lại cảm giác thư thái và được khoa học ghi nhận có tiềm năng hỗ trợ giấc ngủ thông qua hệ thống thụ thể GABAA ^[1]. Tuy nhiên, việc thưởng thức một tách trà ấm nên được xem là bước đệm trong chu trình thư giãn buổi tối hơn là giải pháp duy nhất điều trị mất ngủ.

Một giấc ngủ ngon bền vững đòi hỏi sự kết hợp toàn diện giữa chế độ sinh hoạt điều độ, hạn chế ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử trước khi ngủ, duy trì nhiệt độ phòng mát mẻ và giữ tinh thần thoải mái. Nếu tình trạng khó ngủ kéo dài trên một tháng gây ảnh hưởng đến chất lượng sống, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán chính xác nguyên nhân.