Trà đậu đỏ rang có giúp giảm phù nề? Khoa học nói gì

Nhiều người thức dậy với gương mặt sưng phù, mi mắt nặng trĩu hoặc cảm thấy nặng chân sau một ngày đứng lâu. Để cải thiện tình trạng này, nước đậu đỏ azuki rang được nhiều người chia sẻ như một giải pháp cứu cánh tự nhiên. Thói quen sử dụng loại trà hạt này xuất phát từ các kinh nghiệm dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Theo các bằng chứng khoa học, đậu đỏ azuki thực sự có đặc tính hỗ trợ đào thải chất lỏng và chống viêm [1, 2]. Nước sắc từ loại hạt này đã chứng minh khả năng tăng bài tiết nước tiểu và hỗ trợ chức năng thận trong các thử nghiệm tiền lâm sàng ^[1]. Do đó, trà đậu đỏ có cơ sở khoa học để giúp giảm tình trạng tích nước nhẹ trong cơ thể.

Cơ chế sinh học giúp đậu đỏ giảm tích nước

Cơ thể giữ nước thường xuất phát từ chế độ ăn thừa muối, tuần hoàn máu kém hoặc phản ứng viêm tại chỗ. Khi lượng natri trong cơ thể tăng cao, các tế bào giữ lại nhiều nước hơn để duy trì áp suất thẩm thấu. Điều này dẫn đến hiện tượng phù mềm ở chân, bọng mắt và tay.

Đậu đỏ azuki chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao như polyphenol, flavonoid, triterpenoid và các phenolic acid ^[2]. Các thành phần thực vật này không chỉ tham gia vào việc điều hòa mạch máu mà còn tác động tích cực đến phản ứng viêm [1, 2]. Nhờ các hoạt chất chống oxy hóa, thành mạch giảm thiểu được tình trạng thoát dịch vào khoang kẽ xung quanh mô [2, 7].

Bên cạnh đó, dịch chiết dạng lỏng từ hạt họ đậu này kích thích thận tăng cường lọc và đào thải dịch thừa ^[1]. Khi cơ thể tăng lượng nước tiểu bài tiết ra ngoài, áp lực ứ đọng chất lỏng tại các mô ngoại vi giảm đi rõ rệt. Nhờ vậy, hiện tượng phù nề mô mềm dần biến mất mà không gây tụt huyết áp đột ngột hay mất cân bằng dưỡng chất.

Bằng chứng khoa học về khả năng tăng bài tiết nước tiểu

Hiệu quả đào thải chất lỏng của đậu đỏ azuki đã được ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 ^[1]. Thử nghiệm được tiến hành trên 30 con chuột bị suy thận mạn tính mức độ vừa (CKD-M), phân ngẫu nhiên thành 3 nhóm theo dõi trong 14 ngày ^[1]. Nhóm 1 dùng nước cất làm đối chứng, nhóm 2 dùng dịch chiết nước đậu đỏ 5%, nhóm 3 dùng thuốc điều trị enalapril maleate liều 10 mg/kg ^[1].

Kết quả cho thấy chuột được dùng chiết xuất nước đậu đỏ 5% tăng lượng nước tiểu rõ rệt từ ngày thứ hai cho đến khi kết thúc thử nghiệm ^[1]. Lượng nước tiểu ở nhóm này tăng vượt trội so với cả nhóm đối chứng (p<0.01) lẫn nhóm dùng thuốc enalapril (p<0.05) ^[1]. Tác dụng lợi tiểu diễn ra nhanh chóng, bền vững mà không làm suy giảm chức năng lọc của cầu thận ^[1].

Đồng thời, dịch chiết nước đậu đỏ còn giúp cải thiện toàn diện các chỉ số sinh hóa máu quan trọng ^[1]. Nghiên cứu ghi nhận mức giảm đáng kể của nồng độ glucose máu, triglycerid, mỡ xấu VLDL, acid uric và men gan ALT (p<0.05) ^[1]. Nồng độ urê và creatinin huyết thanh cũng giảm mạnh (p<0.01), đi kèm việc gia tăng lượng mỡ tốt HDL so với nhóm đối chứng ^[1]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên mô hình động vật, chưa thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh.

Khả năng chống viêm và giảm sưng phù mô mềm

Phù nề không chỉ do ứ nước đơn thuần mà còn liên quan mật thiết đến phản ứng viêm tại các mô liên kết và khớp. Năm 2020, một nghiên cứu trên động vật đã đánh giá tác động của dịch chiết Vigna angularis (VAE) đối với bệnh viêm xương khớp do monosodium iodoacetate (MIA) gây ra ^[2].

Kết quả cho thấy việc sử dụng dịch chiết đậu đỏ giúp cải thiện đáng kể tình trạng tổn thương khớp nghiêm trọng ^[2]. Hiện tượng phù nề và xuất huyết ở các mô xung quanh ổ khớp giảm hẳn sau khi can thiệp điều trị ^[2]. Lớp sụn khớp của nhóm dùng VAE gần như nguyên vẹn, bề mặt nhẵn bóng tương tự như khớp khỏe mạnh bình thường ^[2].

Đặc tính kháng viêm và giảm phù nề của đậu đỏ tiếp tục được làm rõ qua nghiên cứu công bố năm 2023 ^[3]. Nhóm nghiên cứu đã phát hiện hoạt chất hemiphloin trong dịch chiết cồn 70% của đậu đỏ azuki có khả năng ức chế các chất gây viêm IL-1beta, IL-6, IL-8 và các chemokine CCL17, CCL22 ^[3]. Hoạt chất này cũng làm giảm đáng kể nitric oxide (NO) và hai enzyme gây viêm là iNOS và COX-2 trên tế bào đại thực bào J774 ^[3].

Thử nghiệm trên mô hình chuột bị viêm da dị ứng bằng hóa chất DNCB cho thấy dịch chiết cồn 70% của đậu đỏ làm giảm độ dày sưng phù ở vành tai chuột ^[3]. Tác dụng này bắt nguồn từ việc ức chế phosphoryl hóa các protein truyền tín hiệu viêm như p38, ERK, JNK, STAT1 và phức hợp NF-kappaB ^[3]. Việc giảm thiểu các tín hiệu viêm giúp mạch máu ổn định cấu trúc, hạn chế rò rỉ dịch huyết tương ra mô xung quanh gây sưng tấy [1, 2].

Giá trị và giới hạn từ các nghiên cứu hiện có

Các tài liệu y học cổ truyền tại Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản từ lâu đã ghi nhận đậu đỏ được dùng để trị viêm, nhiễm trùng và phù nề liên quan đến thận và bàng quang ^[2]. Dữ liệu hiện đại đã bước đầu chứng minh cơ chế thông qua các chất chống oxy hóa, khả năng hạ huyết áp và kháng viêm tự nhiên [2, 7].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các dữ liệu khoa học hiện hành. Phần lớn thử nghiệm chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm tế bào hoặc mô hình động vật như chuột gặm nhấm [1, 2, 3]. Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng mù đôi, ngẫu nhiên quy mô lớn trên người về tác dụng của trà đậu đỏ uống hàng ngày.

Bên cạnh đó, việc sắc nấu hoặc rang hạt tại nhà thường khó kiểm soát chính xác hàm lượng polyphenol và khoáng chất. Dịch chiết dùng trong nghiên cứu là dịch chiết nước chuẩn độ 5% hoặc dịch chiết cồn đậm đặc [1, 3]. Nước trà đậu đỏ hãm thủ công có thể có nồng độ thấp hơn nhiều so với liều lượng hiệu quả trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà đậu đỏ

Một hiểu lầm rất phổ biến là xem trà đậu đỏ như loại thuốc đặc trị phù chân do mọi nguyên nhân. Người bị phù nề do suy tim sung huyết hoặc suy thận giai đoạn cuối không thể dựa vào trà đậu đỏ để giải quyết bệnh lý gốc rễ. Trà hạt chỉ có tác dụng hỗ trợ sinh lý bài tiết cho các trường hợp giữ nước nhẹ ^[1].

Nhiều người cũng tin rằng trà đậu đỏ rang có thể đốt cháy mỡ thừa và làm thon gọn cơ thể ngay lập tức. Cảm giác người nhẹ nhõm hoặc giảm cân nhẹ sau vài ngày uống chủ yếu đến từ việc đào thải lượng nước ứ đọng dư thừa qua nước tiểu ^[1]. Đây không phải là sự tiêu hao mô mỡ sinh học, nếu ngừng uống và ăn mặn trở lại, cân nặng sẽ nhanh chóng hồi phục.

Ngoài ra, việc rang hạt đậu đỏ quá cháy đen ở nhiệt độ cao cũng là một sai lầm trong chế biến. Nhiệt độ quá cao có thể phá hủy các polyphenol và flavonoid nhạy cảm với nhiệt, làm giảm đặc tính sinh học của nước trà ^[2]. Chỉ nên rang hạt ở lửa vừa cho đến khi tỏa mùi thơm dịu và lớp vỏ bóng chuyển màu sẫm nhẹ.

Nhóm người cần thận trọng khi sử dụng

Mặc dù đậu đỏ là thực phẩm lành tính, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi uống thường xuyên:

• Người mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn nặng: Tuy dịch chiết nước 5% hỗ trợ thận ở mô hình chuột ^[1], đậu đỏ tự nhiên lại chứa lượng khoáng chất đáng kể. Thận suy yếu không thể lọc bỏ khoáng chất hiệu quả, dễ dẫn đến rối loạn điện giải.
• Người đang sử dụng thuốc lợi tiểu theo đơn: Việc kết hợp trà đậu đỏ với các thuốc lợi tiểu tây y có thể làm tăng cường độ bài tiết nước tiểu quá mức. Tình trạng này dễ gây mất nước, tụt huyết áp tư thế hoặc mệt mỏi.
• Người có cơ địa huyết áp thấp hoặc tiêu hóa kém: Tác dụng lợi tiểu nhẹ có thể làm hạ thể tích tuần hoàn tạm thời. Uống quá nhiều nước đậu hạt chưa nấu chín kỹ cũng có thể gây đầy hơi, trướng bụng.
• Phụ nữ mang thai bị phù nề chân: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi dùng, vì phù chân trong thai kỳ có thể là dấu hiệu của tiền sản giật cần can thiệp y tế chuyên sâu thay vì tự chữa tại nhà.

Hướng dẫn tự pha trà đậu đỏ rang đúng cách tại nhà

Để làm trà đậu đỏ tại nhà, khâu lựa chọn hạt và xử lý nhiệt rất quan trọng nhằm giữ lại tối đa các hợp chất polyphenol ^[2]. Cách thực hiện đơn giản, dễ duy trì theo các bước:

• Chuẩn bị nguyên liệu: Chọn hạt đậu đỏ nhỏ (đậu azuki) tròn đều, vỏ đỏ bóng, không bị mọt hay ẩm mốc. Rửa sạch hạt với nước lạnh để loại bỏ bụi bẩn, sau đó để ráo hoàn toàn trên rổ thưa.
• Rang hạt: Cho hạt đậu vào chảo đáy dày, bật lửa vừa và đảo đều tay liên tục. Khi vỏ đậu bắt đầu ngả màu sẫm hơn, tỏa mùi thơm nhẹ thì tắt bếp, không để hạt bị cháy đen.
• Hãm trà: Lấy khoảng 30 đến 50 gram hạt đậu đã rang cho vào bình giữ nhiệt hoặc ấm trà. Rót khoảng 500 đến 700 ml nước sôi già, đậy kín nắp và ủ trong vòng 20 đến 30 phút để dưỡng chất tiết ra nước.
• Thời điểm dùng: Uống nước trà khi còn ấm vào ban ngày, tốt nhất là buổi sáng hoặc giữa các bữa ăn. Tránh uống lượng lớn trà hạt vào buổi tối sát giờ đi ngủ để không làm gián đoạn giấc ngủ do phải đi tiểu đêm.
• Liều lượng phù hợp: Duy trì từ 1 đến 2 ly mỗi ngày, không dùng nước đậu đỏ thay thế hoàn toàn nước lọc sinh hoạt hàng ngày.

Trà đậu đỏ azuki rang là thức uống thơm ngon, giàu chất chống oxy hóa và hỗ trợ lợi tiểu tự nhiên giúp giảm tích nước nhẹ [1, 2, 3]. Tuy nhiên, loại trà này chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế cho chế độ ăn giảm muối hay thuốc điều trị bệnh. Nếu tình trạng phù nề kéo dài hoặc kèm theo khó thở, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa để xác định chính xác nguyên nhân.