Sau những buổi tiệc tùng nhiều bia rượu, cảm giác chếnh choáng, đầu đau như búa bổ và dạ dày cồn cào là nỗi ám ảnh quen thuộc của không ít người. Để nhanh chóng lấy lại sự tỉnh táo và làm dịu cơn say, nhiều người thường truyền tai nhau cách pha một tách trà hoa cúc ấm để uống ngay trước khi đi ngủ hoặc vào sáng hôm sau.
Tuy nhiên, câu trả lời từ các bằng chứng y học sẽ khiến nhiều người bất ngờ: trà hoa cúc không phải là giải pháp giúp giảm đau đầu do say rượu, thậm chí việc uống trà hoa cúc ngay sau khi nạp nhiều cồn còn có thể gây bất lợi cho hệ thần kinh. Mặc dù loài thảo mộc không chứa caffeine này sở hữu nhiều đặc tính quý trong việc hỗ trợ hệ tiêu hóa và thư giãn nhẹ nhàng, người tiêu dùng cần hiểu đúng tác dụng và dùng đúng thời điểm để tránh rước thêm phiền toái cho sức khỏe.
Cơ chế tác động: Vì sao thảo mộc không caffeine giúp thư giãn cơ thể?
Từ lâu đời, các loại trà thảo mộc tự nhiên đã được ưa chuộng nhờ ưu điểm không chứa caffeine, không gây kích thích tim đập nhanh hay bồn chồn như trà xanh hay cà phê. Hoa cúc la mã là một trong những loài thảo dược nổi bật nhất, thường được dân gian dùng để làm dịu các cơn co thắt tiêu hóa, giảm ợ hơi và hỗ trợ giấc ngủ [1] [2].
Khi đi vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên trong hoa cúc mang lại tác dụng an thần ở mức độ nhẹ [3]. Tác động này giúp xoa dịu trạng thái căng thẳng thần kinh thông thường, giúp cơ thể dễ đi vào trạng thái nghỉ ngơi hơn. Đồng thời, các hoạt chất trong thực vật còn tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn ở thành ruột, giúp giảm áp lực và điều hòa nhu động tiêu hóa [1].
Không chỉ riêng hoa cúc, một số loại trà thảo mộc không caffeine khác cũng thể hiện khả năng điều hòa cơ trơn đường ruột rất rõ nét. Nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2006 cho thấy dịch chiết từ trà hồng trà Nam Phi (Rooibos) có thể kích hoạt kênh kali (kênh K+) trên màng tế bào, dẫn đến tác dụng làm giãn các cơn co thắt cơ trơn tiêu hóa và chống tiêu chảy [4]. Điều này cho thấy nhóm trà thảo mộc lành tính có cơ chế sinh học thực sự trong việc hỗ trợ làm dịu đường ruột bị quá tải.
Bằng chứng khoa học về tác dụng làm dịu tiêu hóa của hoa cúc
Tác dụng làm dịu cảm giác đầy trướng, co thắt dạ dày của hoa cúc đã được nhiều công trình khoa học giải mã chi tiết. Trong một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2018, các nhà khoa học đã phân tích tác động của dịch chiết hoa cúc La Mã La Mã (Chamaemelum nobile) cùng các thành phần flavonoid như apigenin, luteolin, hispidulin, eupafolin và tinh dầu trên cơ trơn [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên các mẫu mô ruột cô lập của chuột lang, chuột cống và cả các dải mô ruột non của người [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết thô ban đầu tạo ra một cơn co bóp tức thời, thoáng qua ở hồi tràng chuột lang thông qua các tế bào thần kinh cholinergic thành ruột [1]. Ngay sau đó, dịch chiết tạo ra hiệu ứng làm giãn cơ trơn rõ rệt và kéo dài [1]. Hiệu ứng giãn cơ này gắn liền với hàm lượng flavonoid và tinh dầu có trong hoa cúc [1]. Tác dụng làm giãn cơ trơn tương tự cũng được ghi nhận trên mô tiêu hóa của chuột cống và mô ruột người [1]. Nghiên cứu này khẳng định hoa cúc có tác động cơ học thực sự giúp giảm co thắt nội tạng, giải thích vì sao nó giúp làm dịu đường tiêu hóa bị kích ứng [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm khác công bố năm 2015 trên chuột và thỏ cũng củng cố thêm khả năng bảo vệ đường ruột của loài cúc Matricaria chamomilla [5]. Thử nghiệm dùng liều dịch chiết 150 mg/kg và 300 mg/kg đường uống trên chuột bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu, kết quả ghi nhận tác dụng giảm tiêu chảy và giảm tích tụ dịch trong ruột rõ rệt [5]. Trên mô hỗng tràng cô lập của thỏ, nồng độ dịch chiết từ 0,3 đến 3 mg/ml làm giãn các cơn co thắt cơ trơn một cách phụ thuộc vào liều lượng thông qua cơ chế kích hoạt kênh kali [5]. Những kết quả này cho thấy hoa cúc phát huy thế mạnh chủ yếu ở hệ tiêu hóa dưới điều kiện thí nghiệm.
Hiệu quả từ các bài thuốc kết hợp trong nghiên cứu lâm sàng
Trong thực hành lâm sàng, hoa cúc hiếm khi được dùng đơn độc để điều trị bệnh lý mà thường phối hợp cùng các thảo mộc khác nhằm tối ưu hóa chức năng dạ dày. Một báo cáo tổng quan năm 2011 đã chỉ ra rằng cúc la mã được dùng theo kinh nghiệm dân gian cho các chứng rối loạn tiêu hóa, đầy hơi, co thắt và kích ứng đường ruột [2]. Chế phẩm thương mại kết hợp nhiều loại thảo dược (như hoa cúc, bạc hà, cam thảo, ké sữa...) đã được chứng minh có tác dụng chống loét dạ dày tương đương thuốc kháng acid thông thường nhờ khả năng giảm tiết acid, kích thích tiết chất nhầy mucin và tăng giải phóng prostaglandin E2 bảo vệ niêm mạc [2].
Để đánh giá hiệu quả thực tế trên người bệnh, một nghiên cứu quan sát mở không can thiệp thực hiện năm 2016 đã theo dõi 149 bệnh nhân ngoại trú (gồm 90 người bình thường và 59 người mắc đái tháo đường) gặp các rối loạn tiêu hóa nhẹ và co thắt [6]. Các bệnh nhân được sử dụng dung dịch thảo mộc Gastritol chứa chiết xuất hoa cúc cùng một số thảo dược khác trong thời gian 2 tuần [6].
Kết quả nghiên cứu năm 2016 ghi nhận sự cải thiện đáng kể trên các triệu chứng khó chịu: triệu chứng nôn mửa giảm 66,7% ở nhóm không tiểu đường và giảm 63,9% ở nhóm tiểu đường; triệu chứng buồn nôn khan giảm 52,2% ở người không tiểu đường và giảm 53,6% ở người tiểu đường [6]. Tỷ lệ đánh giá cải thiện chung đạt khoảng 90% ở cả hai nhóm bệnh nhân [6]. Mặc dù có 7 trường hợp gặp tác dụng ngoại ý nhẹ như buồn nôn thoáng qua, nóng rát miệng hay co thắt dạ dày, hơn 80% bệnh nhân và bác sĩ đánh giá độ dung nạp của chế phẩm thảo mộc này ở mức tốt đến rất tốt [6]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế mở, không có nhóm đối chứng dùng giả dược, nhưng dữ liệu vẫn phản ánh tiềm năng hỗ trợ giảm nôn nao của phức hợp thảo mộc có chứa hoa cúc [6].
Vì sao không nên uống trà hoa cúc ngay sau khi uống nhiều rượu?
Nhiều người lầm tưởng rằng uống trà hoa cúc sau khi say rượu sẽ giúp giải độc gan, giảm đau đầu và làm dịu thần kinh đang căng thẳng. Tuy nhiên, y văn hiện đại lại đưa ra khuyến cáo hoàn toàn ngược lại [3]. Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2022 về các loại trà thảo mộc cảnh báo rằng hoa cúc có tác dụng an thần nhẹ, do đó nó có thể làm tăng cường độ tác động của các chất ức chế hệ thần kinh trung ương khác, bao gồm cả thuốc giảm đau opioid, thuốc nhóm benzodiazepine và đặc biệt là cồn (rượu bia) [3].
Cồn vốn dĩ đã là một chất gây ức chế hệ thần kinh trung ương mạnh mẽ. Khi uống nhiều rượu, não bộ bị suy giảm phản xạ, khả năng điều hòa hô hấp và ý thức bị ảnh hưởng. Nếu tiếp tục uống trà hoa cúc nồng độ cao vào thời điểm này, hoạt tính an thần tự nhiên trong hoa cúc sẽ hiệp đồng tác dụng với cồn, khiến hệ thần kinh trung ương bị ức chế sâu hơn [3]. Hiện tượng này không những không giúp giảm đau đầu mà còn có thể khiến người say rơi vào trạng thái li bì, uể oải, hôn mê sâu khó kiểm soát hoặc làm chậm nhịp thở. Vì lý do này, các nhà nghiên cứu khuyến nghị cần giảm thiểu hoặc tránh sử dụng trà hoa cúc sau khi uống nhiều rượu bia [3].
Hơn nữa, cơn đau đầu sau khi uống rượu chủ yếu xuất phát từ tình trạng mất nước của tế bào não, giãn mạch máu não và sự tích tụ của chất chuyển hóa acetaldehyde độc hại từ rượu. Trà hoa cúc không có cơ chế trung hòa hay phân giải acetaldehyde, cũng không có khả năng cắt đứt các phản ứng giãn mạch gây đau đầu do cồn. Do đó, kỳ vọng uống trà cúc để hết nhức đầu sau chầu nhậu là một quan niệm sai lầm, thiếu căn cứ khoa học.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà thảo mộc giải rượu
Hiểu lầm thứ nhất là coi trà thảo mộc như một loại "thuốc giã rượu thần tốc". Thực tế, không có loại thảo mộc nào có thể đẩy nhanh tốc độ đào thải cồn của gan vượt qua công suất sinh học bình thường. Việc cảm thấy dễ chịu hơn đôi khi chỉ đến từ việc cơ thể được bù một lượng nước ấm sau khi mất nước vì rượu.
Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa việc "làm dịu dạ dày" và "chữa lành tổn thương do rượu". Hoa cúc giúp thư giãn cơ trơn ruột và giảm co thắt trong các bệnh lý chức năng [1] [2]. Tuy nhiên, với tình trạng viêm niêm mạc dạ dày cấp tính do nồng độ cồn cao gây kích ứng trực tiếp, trà hoa cúc không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi loại trà thảo mộc đều tuyệt đối an toàn và có thể uống bao nhiêu tùy thích. Bất kỳ loài cây thuốc nào cũng chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học [1] [3]. Nếu sử dụng bừa bãi, không đúng liều lượng hoặc phối hợp sai thời điểm với các chất kích thích, trà thảo dược hoàn toàn có thể gây ra những tương tác bất lợi cho cơ thể [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với trà hoa cúc
Không chỉ người vừa uống nhiều rượu bia cần tránh, một số nhóm người bệnh sau đây cũng phải hết sức cẩn trọng trước khi quyết định uống trà hoa cúc [3]:
Thứ nhất là người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu. Trong thành phần tự nhiên của hoa cúc có chứa coumarin [3]. Hoạt chất này có thể làm tăng tác dụng chống đông của thuốc warfarin và gia tăng tác dụng làm loãng máu của aspirin cũng như các thuốc tương tự [3]. Sự kết hợp này làm tăng nguy cơ xuất huyết khó cầm, vì vậy người đang dùng hai loại thuốc này nên tránh uống trà hoa cúc [3].
Thứ hai là người đang sử dụng thuốc an thần hoặc thuốc ngủ. Như đã phân tích, hoa cúc làm gia tăng tác động ức chế thần kinh của các thuốc giảm đau nhóm opioid và thuốc an thần nhóm benzodiazepine [3]. Việc dùng chung có thể dẫn tới buồn ngủ quá mức hoặc hạ huyết áp [3].
Thứ ba là người có tiền sử dị ứng thực vật hoặc bệnh viêm da tiếp xúc. Nghiên cứu chỉ ra rằng những bệnh nhân từng có phản ứng dị ứng nghiêm trọng với hoa cúc hoặc có tiền sử viêm da tiếp xúc cần tránh hoàn toàn việc tiêu thụ trà hoa cúc để phòng ngừa nguy cơ sốc phản vệ hoặc tái phát dị ứng [2] [3].
Cách ứng dụng trà hoa cúc an toàn và hiệu quả trong đời sống
Để tận dụng tối đa những lợi ích thư giãn và chăm sóc tiêu hóa của trà hoa cúc mà không gặp phải rủi ro, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:
Về thời điểm sử dụng, thay vì uống ngay trong cơn say, bạn chỉ nên uống trà hoa cúc vào những ngày bình thường khi tinh thần căng thẳng nhẹ hoặc sau các bữa ăn nhiều dầu mỡ gây đầy bụng. Nếu đêm trước có lỡ uống rượu bia, hãy chờ đến khi cơ thể đã hoàn toàn đào thải hết cồn vào chiều hôm sau, khi chỉ còn cảm giác cồn cào nhẹ ở bụng, lúc đó mới có thể nhấp từng ngụm nhỏ trà loãng.
Về cách pha chế, hãy sử dụng 2 đến 3 bông cúc khô (tương đương 1-2 gam thảo mộc) hãm trong 150-200 ml nước nóng khoảng 85-90 độ C trong vòng 5-10 phút. Không nên đun nấu quá đặc vì nồng độ tinh dầu và hoạt chất đậm đặc có thể gây cảm giác buồn nôn nhẹ ở người nhạy cảm [6].
Đối với tình trạng nhức đầu và mệt mỏi sau khi uống rượu bia, giải pháp khoa học và an toàn nhất luôn là uống nhiều nước lọc, bổ sung nước điện giải (oresol), nước dừa hoặc nước chanh mật ong loãng để bù đắp lượng chất lỏng đã mất qua đường bài tiết. Đồng thời, cần dành thời gian nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát và ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu như cháo trắng thay vì phụ thuộc vào các loại trà an thần.
Trà hoa cúc là một thức uống thảo mộc lành tính, mang lại sự thư thái và hỗ trợ tiêu hóa rất tốt cho người bình thường nhờ các hợp chất flavonoid tự nhiên [1] [2]. Tuy nhiên, thức uống này không phải là phương thuốc giảm đau đầu sau khi say rượu và tuyệt đối không nên dùng chung với lượng lớn rượu bia để tránh ức chế thần kinh quá mức [3]. Hãy lắng nghe cơ thể, sử dụng thảo mộc đúng lúc, đúng cách và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang có bệnh lý nền hoặc đang trong quá trình điều trị bằng thuốc tây [3].