Nhiều người có thói quen chọn trái cây sấy khô thay vì bánh kẹo vì tin rằng đây là món ăn vặt lành mạnh và thân thiện với sức khỏe. Tuy nhiên, khi nhai những miếng nho khô hay mận sấy dẻo quánh, cảm giác chúng bám chặt vào từng kẽ răng khiến không ít người lo lắng nguy cơ sâu răng còn vượt xa kẹo cứng. Liệu cảm nhận dính răng này có đồng nghĩa với việc men răng đang bị tàn phá nặng nề hơn?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy quan niệm trái cây sấy khô bám dính gây sâu răng mạnh hơn kẹo cứng là một hiểu lầm phổ biến. Dù tính chất vật lý của thực phẩm ảnh hưởng tới thời gian lưu giữ đường trong miệng, trái cây sấy thực tế không lưu lại trên răng lâu hơn nhiều món ăn vặt khác, và kẹo cứng thường tạo ra nguy cơ sâu răng cao hơn do thói quen ngậm kéo dài.

Cơ chế phá hủy men răng hoạt động như thế nào?

Sâu răng là một bệnh lý màng sinh học, hình thành dưới tác động của đường và diễn ra qua nhiều yếu tố phức tạp, dẫn đến chu kỳ mất khoáng và tái khoáng liên tục của các mô cứng trên răng [1]. Thuật ngữ "đường" chỉ tất cả các loại mono- và disaccharide, trong khi "đường tự do" bao gồm đường được nhà sản xuất, đầu bếp hoặc người tiêu dùng thêm vào, cùng đường tự nhiên trong mật ong, nước ép và siro [1]. Khi các thành phần gây sâu răng lưu lại lâu trên bề mặt răng, vi khuẩn màng sinh học sẽ lên men lượng đường này và tạo ra axit, gây mất khoáng men răng [1], [2].

Hình thức vật lý của carbohydrate có thể lên men (rắn hay lỏng) tác động trực tiếp đến thời gian tiếp xúc và mức độ lưu giữ thức ăn trên răng [1], [2]. Khi thời gian làm sạch đường khỏi khoang miệng kéo dài, hoạt động sâu răng sẽ gia tăng [1]. Bên cạnh đó, tần suất ăn thực phẩm chứa đường cũng đóng vai trò quyết định; việc ăn vặt nhiều lần giữa các bữa chính đẩy nguy cơ sâu răng lên rất cao so với việc ăn trong bữa chính [1]. Khi các thực phẩm giàu đường được rút bớt khỏi khẩu phần ăn, hoạt động sâu răng sẽ nhanh chóng giảm đi [1].

Nghiên cứu chỉ ra: Cảm giác "bám dính" đánh lừa người tiêu dùng

Để tìm hiểu xem cảm nhận dính dính của người ăn có phản ánh chính xác lượng thức ăn bám trên răng hay không, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 1991 đã so sánh đánh giá cảm quan của người tiêu dùng về độ dính của 21 loại thực phẩm thương mại với các phép đo khách quan về mức độ lưu giữ trên răng [3].

Kết quả cho thấy hoàn toàn không có mối tương quan giữa nhận thức về độ dính của người tiêu dùng và mức độ lưu giữ thức ăn thực tế trên bề mặt răng [3]. Tốc độ làm sạch các mảnh thức ăn cũng như đường từ nước bọt không hề liên quan đến mức độ mà người ăn đánh giá là "dính" [3]. Bánh quy, bánh xốp và khoai tây chiên mới là những món ăn lưu giữ lâu nhất trên răng [3]. Trái lại, kẹo caramel, kẹo dẻo jelly beans, nho khô và thanh sô-cô-la sữa lại nằm trong nhóm ít bị lưu giữ nhất [3]. Dù các thanh sô-cô-la caramel có độ bám ban đầu cao nhưng tốc độ làm sạch khỏi răng lại diễn ra rất nhanh [3]. Nghiên cứu này chứng minh rằng người tiêu dùng không thể đánh giá chính xác độ lưu giữ thực phẩm chỉ qua cảm giác, nên lời khuyên "chỉ cần tránh đồ ăn dính" là hoàn toàn chưa đầy đủ [3].

Một bài tổng quan năm 2013 tập trung riêng vào nho khô và sức khỏe răng miệng cũng củng cố điều này [4]. Theo quan niệm truyền thống, nho khô bị xem là thủ phạm gây sâu răng do độ ngọt và cảm giác dính [4]. Tuy nhiên, các dữ liệu tổng hợp từ bài viết kết luận rằng việc tiêu thụ nho khô đơn thuần không làm tụt độ pH trong miệng xuống dưới ngưỡng gây hòa tan men răng [4]. Thêm vào đó, nho khô không hề lưu lại trên răng lâu hơn các loại thực phẩm khác [4]. Đặc biệt, nho khô còn chứa nhiều chất chống oxy hóa có khả năng ức chế vi khuẩn Streptococcus mutans – tác nhân chính gây ra sâu răng [4].

Vì sao kẹo cứng lại tiềm ẩn rủi ro lớn hơn?

Nhiều người nghĩ kẹo cứng nhẵn bóng sẽ ít bám răng hơn trái cây sấy dẻo, nhưng cách chúng ta tiêu thụ mới là điểm mấu chốt. Nghiên cứu của Abaas được dẫn lại trong y văn năm 2020 chỉ ra rằng kẹo cứng nguy hiểm hơn cả nước ngọt và kem đối với sức khỏe răng miệng [1].

Nguyên nhân là do kẹo cứng thường được ngậm lâu trong miệng, khiến men răng phải ngâm mình liên tục trong dung dịch đường đậm đặc suốt thời gian dài. Báo cáo của Ericsson cho thấy việc thường xuyên ngậm các viên kẹo ngậm (lozenges) có thể gây sâu răng lan tràn [5]. Mặc dù độ quánh đặc vật lý của thức ăn có ảnh hưởng nhất định, các nhà khoa học nhận định độ dài thời gian mà răng tiếp xúc với thực phẩm chứa đường mới là yếu tố quyết định hàng đầu trong việc thúc đẩy sâu răng, chứ không chỉ đơn thuần nằm ở dạng thức của món ăn [5].

Khi nghiên cứu về tần suất ăn uống, các tài liệu cũng ghi nhận mối tương quan thuận giữa số lần ăn bánh kẹo ngọt hoặc nhai kẹo cao su chứa đường với chỉ số sâu - mất - trám răng (DMF) ở học sinh 14 tuổi tại Hawaii [5]. Mức độ ăn tăng từ 0 lên 5 lần hoặc nhiều hơn mỗi ngày kéo theo sự gia tăng tương ứng của chỉ số tổn thương răng [5].

Hiểu lầm thường gặp và giá trị của chế độ ăn toàn phần

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại thực phẩm có vị ngọt dẻo đều gây hại như kẹo nhân tạo. Ngay từ năm 1977, một nghiên cứu tại Hawaii đo lường sự tích tụ mảng bám trên răng học sinh cho thấy mảng bám tăng khi trẻ thường xuyên ăn các món như bánh cuộn ngọt, bánh mì ngọt, manapua và poi – vốn chứa nhiều đường sucrose và có tính dính [6]. Tuy nhiên, dữ liệu về lượng mảng bám lại ít có mối liên hệ với tình trạng sâu răng của đối tượng, mà chủ yếu liên quan mật thiết đến sức khỏe nha chu [6].

Một đánh giá tổng quan toàn cầu năm 2005 khẳng định rằng đường là yếu tố dinh dưỡng chính liên quan đến sâu răng [7]. Dù vậy, nghiên cứu dịch tễ học chỉ ra rằng mức độ sâu răng thường thấp khi lượng đường tự do được kiểm soát dưới 15 kg/người/năm [7]. Mặc dù các thí nghiệm trên động vật từng gợi ý một số loại quả và thực phẩm chứa tinh bột có thể sinh sâu răng, các dữ liệu dịch tễ học thực tế lại cho thấy khẩu phần ăn giàu thực phẩm tinh bột chủ lực, trái cây và rau quả gắn liền với tỷ lệ sâu răng thấp [7]. Do đó, việc duy trì một chế độ ăn nhiều rau củ quả tự nhiên và ít đường tự do, ít chất béo vừa bảo vệ sức khỏe răng miệng vừa nâng cao thể trạng tổng thể [7].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2019 trên trẻ em và thanh thiếu niên Ai Cập cũng ghi nhận mối tương quan nghịch giữa việc ăn trái cây, rau quả với nguy cơ sâu răng [8]. Điều này được lý giải là do những người ăn nhiều rau củ quả ít có xu hướng ăn vặt đồ ngọt giữa các bữa chính [8]. Trái lại, nghiên cứu năm 2022 trên học sinh Ai Cập cho thấy sự gia tăng rõ rệt của các chỉ số sâu răng dmft và DMFT khi tiêu thụ bánh ngọt tráng miệng (như bánh gato, bánh rán, bánh nướng ngọt) và nước ép có đường [2].

Ai nên thận trọng khi dùng trái cây sấy?

Dù trái cây sấy như nho khô mang lại nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên [4], một số nhóm đối tượng vẫn cần cẩn trọng khi đưa món này vào thực đơn hằng ngày:

  • Trẻ nhỏ đang trong giai đoạn mọc răng sữa hoặc hoàn thiện răng vĩnh viễn: Trẻ thường có thói quen nhai chậm, dễ để thức ăn giắt vào kẽ răng trong thời gian dài mà chưa có kỹ năng làm sạch răng kỹ càng [2].
  • Người đang niềng răng hoặc đeo khí cụ chỉnh nha: Dù không lưu giữ trên men răng phẳng lâu hơn các món khác, kết cấu dẻo của trái cây sấy vẫn có thể mắc vào mắc cài hoặc dây cung kim loại, gây khó khăn cho việc vệ sinh.
  • Người có nguy cơ sâu răng cao hoặc đang bị sâu răng tiến triển: Việc bổ sung thêm bất kỳ nguồn carbohydrate có thể lên men nào vào giữa các bữa chính cũng có thể kéo dài chu kỳ mất khoáng men răng nếu không vệ sinh đúng cách [1].

Cách ăn trái cây sấy an toàn cho răng miệng

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của trái cây sấy mà không lo lắng về các vấn đề nha khoa, người tiêu dùng có thể áp dụng các bước đơn giản sau:

  • Ăn kèm trong bữa chính: Thay vì nhai rải rác nhiều lần như một món ăn vặt giữa buổi, hãy ăn trái cây sấy cùng bữa ăn chính [1]. Khi ăn bữa chính, tuyến nước bọt tiết ra nhiều hơn, giúp trung hòa axit và nhanh chóng cuốn trôi các mảnh vụn thức ăn.
  • Kết hợp với thực phẩm bảo vệ răng: Dùng trái cây sấy chung với sữa hoặc các chế phẩm từ sữa là một lựa chọn tốt. Nghiên cứu ghi nhận sữa chứa các yếu tố bảo vệ chống sâu răng tiềm năng như canxi, phốt pho và casein [8].
  • Uống nước lọc sau khi ăn: Sau khi thưởng thức trái cây sấy, nên uống hoặc súc miệng bằng nước lọc để loại bỏ bớt phần đường dư thừa còn sót lại trong khoang miệng.
  • Chăm sóc răng miệng đúng cách: Đánh răng đều đặn với kem đánh răng chứa fluor hai lần mỗi ngày và dùng chỉ nha khoa để làm sạch các vùng kẽ răng – nơi bàn chải khó chạm tới.

Nhìn chung, trái cây sấy khô không phải là "kẻ thù" bám dính đáng sợ gây sâu răng vượt trội so với kẹo cứng như nhiều người vẫn lầm tưởng [4], [3]. Mấu chốt của việc phòng ngừa sâu răng không nằm ở việc kiêng khem mù quáng cảm giác dính của thực phẩm, mà là hạn chế tần suất ăn đường tự do rải rác trong ngày và xây dựng thói quen chăm sóc răng miệng khoa học [1], [7].