Nhiều gia đình khi thấy trẻ bước sang tháng thứ 6 ăn dặm hoặc khi mẹ ít sữa thường băn khoăn có nên cho con uống sữa tươi (sữa bò nguyên kem hoặc tách béo) thay sữa mẹ và sữa công thức để tiết kiệm chi phí. Không ít bậc phụ huynh cho rằng sữa tươi giàu canxi và đạm sẽ giúp bé cứng cáp nhanh hơn.
Câu trả lời ngắn gọn từ các nghiên cứu dinh dưỡng nhi khoa là không nên cho trẻ dưới 1 tuổi uống sữa bò tươi [1]. Việc dùng sữa tươi ở giai đoạn này gây bất lợi lớn cho dự trữ sắt của cơ thể, dẫn đến mất máu vi thể ở đường ruột và tạo gánh nặng lọc quá mức cho thận, làm tăng nguy cơ mất nước nghiêm trọng [1].
Gánh nặng lên thận từ lượng đạm và khoáng chất dư thừa
Cơ chế đầu tiên khiến sữa tươi trở nên nguy hiểm với trẻ nhũ nhi nằm ở chỉ số "tải lượng chất tan qua thận" (renal solute load) — tức tổng lượng chất thải từ quá trình chuyển hóa đạm và các chất điện giải cần được thận lọc và đào thải qua nước tiểu [1]. Trẻ nhỏ uống sữa bò nhận lượng đạm và khoáng chất vượt xa nhu cầu thực tế của cơ thể [1]. Toàn bộ phần dư thừa này bắt buộc phải bài tiết qua đường tiểu [1].
Tải lượng chất tan qua thận cao khiến nước tiểu của trẻ uống sữa bò bị cô đặc nhiều hơn hẳn so với trẻ bú mẹ hoặc uống sữa công thức [1]. Ở trẻ dưới 1 tuổi, khả năng cô đặc nước tiểu của thận chưa hoàn thiện [1]. Khi lượng nước đưa vào cơ thể thấp hoặc khi trẻ bị mất nước ngoài thận cao (chẳng hạn lúc sốt, tiêu chảy, đổ mồ hôi), thận trẻ không đủ khả năng giữ cân bằng nước do phải dùng quá nhiều nước để tống xuất lượng chất thải lớn [1].
Tình trạng cân bằng nước âm tính kéo dài sẽ dẫn đến mất nước nghiêm trọng [1]. Bằng chứng dịch tễ học mạnh mẽ cho thấy việc nuôi trẻ bằng sữa bò hoặc các sản phẩm có tải lượng chất tan tiềm năng cao tương tự đều đặt trẻ vào nhóm nguy cơ mất nước nặng [1]. Ngoài ra, trẻ dùng dinh dưỡng gốc sữa bò chưa điều chỉnh còn có mức bài tiết axit ròng qua thận cao hơn so với trẻ bú sữa mẹ, dễ dẫn đến các vấn đề lâm sàng về cân bằng axit - bazơ [2].
Nguy cơ xuất huyết tiêu hóa vi thể và thiếu máu thiếu sắt
Cơ chế thứ hai gây hại cho trẻ dưới 1 tuổi uống sữa tươi là tác động cộng hưởng làm suy giảm dinh dưỡng sắt [1]. Yếu tố quan trọng nhất là bản thân sữa bò có hàm lượng sắt tự nhiên rất thấp, khiến trẻ khó nhận đủ lượng sắt cần thiết cho đà tăng trưởng [1]. Không những ít sắt, sữa bò còn cung cấp hàm lượng cao canxi và đạm casein [1]. Cả hai chất này đều trực tiếp ức chế quá trình hấp thu sắt không heme (sắt từ thực phẩm) tại đường ruột [1].
Nguy hiểm hơn, việc uống sữa bò gây ra tình trạng mất máu ẩn qua đường ruột (xuất huyết tiêu hóa vi thể mắt thường không nhìn thấy trong phân) ở khoảng 40% trẻ nhũ nhi bình thường [1]. Máu mất đi đồng nghĩa với việc cơ thể thất thoát sắt liên tục [1]. Phản ứng mất máu đường ruột này sẽ giảm dần theo độ tuổi và chấm dứt sau khi trẻ tròn 1 tuổi [1].
Bên cạnh vấn đề thiếu sắt và dị ứng đạm sữa bò, các tài liệu tổng quan năm 2011 còn ghi nhận việc dùng sữa bò nguyên kem sớm ở trẻ nhũ nhi gây ảnh hưởng bất lợi đến tăng trưởng, cụ thể là làm tăng tốc độ tăng cân quá mức và thúc đẩy phát triển tình trạng thừa cân ở thời thơ ấu [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về khẩu phần chứa sữa bò ở trẻ nhỏ?
Để đo lường chính xác mức độ chênh lệch dinh dưỡng giữa sữa tươi và sữa công thức ở trẻ dưới 1 tuổi, nhiều cuộc khảo sát quy mô quốc gia đã được thực hiện.
Một khảo sát dinh dưỡng quốc gia tại Mỹ (Ross Laboratories Infant Nutrition Survey) tiến hành từ tháng 4/1984 đến tháng 8/1984 đã đánh giá khẩu phần của 865 trẻ có độ tuổi từ 6,5 tháng đến 13,4 tháng [4]. Nhóm nghiên cứu phân tích lượng dưỡng chất thu nhận từ nhiều nguồn khác nhau: sữa và chế phẩm từ sữa, sữa công thức không bổ sung sắt, sữa công thức có bổ sung sắt, ngũ cốc trẻ em, thức ăn dặm đóng lọ thương mại và thức ăn gia đình tự nấu [4].
Kết quả cho thấy một tỷ lệ lớn trẻ có chế độ ăn chứa sữa bò đã nạp lượng natri, kali và clo vượt quá ngưỡng an toàn và đầy đủ được khuyến nghị [4]. Lượng sắt thu nhận trung vị ở nhóm trẻ uống sữa bò hoặc sữa công thức không bổ sung sắt đều nằm dưới mức khuyến nghị hàng ngày, trong khi tỷ lệ trẻ được uống thuốc bổ sung sắt rất thấp [4]. Đặc biệt, tải lượng chất tan qua thận ước tính ở mức trung vị trong khẩu phần của trẻ uống sữa bò cao gấp khoảng hai lần so với trẻ uống sữa công thức [4].
Một nghiên cứu tổng hợp công bố năm 1990 đã phân tích dữ liệu của trẻ từ 6 đến 12 tháng tuổi từ bốn cuộc khảo sát quốc gia lớn tại Mỹ: Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia lần thứ hai (1976-1980), Khảo sát Tiêu thụ Thực phẩm Toàn quốc của Bộ Nông nghiệp Mỹ (1977-1978), Khảo sát Dinh dưỡng Ross (1984) và Khảo sát Dinh dưỡng Gerber (1986) [5]. Nghiên cứu so sánh nhóm trẻ uống sữa công thức, sữa bò, sữa mẹ hoặc kết hợp trong nửa sau của năm đầu đời [5].
Kết quả chỉ ra rằng sữa bò kết hợp với thức ăn dặm (beikost) cung cấp rất ít chất sắt có giá trị sinh học cao và thiếu hụt axit linoleic (một axit béo thiết yếu), nhưng lại gây dư thừa đạm, canxi, phốt pho, natri, kali và tải lượng chất tan tiềm năng qua thận [5]. Đáng chú ý, nếu phụ huynh cho trẻ uống sữa bò tách béo hoặc ít béo (low-fat milk), khẩu phần của trẻ càng thiếu hụt axit linoleic trầm trọng hơn, đồng thời tổng thể tích thức ăn tiêu thụ, lượng đạm, canxi, phốt pho, natri, kali và tải lượng thận còn cao hơn cả khi uống sữa bò nguyên kem [5]. Khảo sát cũng phát hiện trẻ uống sữa bò thường bị đối xử khác biệt trong cách cho ăn: trẻ được cho ăn nhiều thức ăn đặc và thức ăn người lớn hơn, ít thực phẩm chuyên biệt cho bé hơn ở mọi tháng tuổi, và uống tổng lượng sữa ít hơn vào lúc 9 và 12 tháng tuổi so với trẻ uống sữa công thức [5].
Một phân tích khác năm 1990 đánh giá tổng lượng dinh dưỡng của trẻ 6 đến 12 tháng tuổi khi kết hợp sữa với thức ăn dặm [6]. Tác giả ghi nhận ở giai đoạn này, trẻ nhận một phần đáng kể dinh dưỡng từ thức ăn dặm, do đó loại sữa đi kèm chỉ nên đóng vai trò bổ sung vừa vặn mà không gây áp lực lên khả năng bài tiết chất thải của cơ thể [6]. Nghiên cứu kết luận rằng khẩu phần gồm thức ăn dặm cộng với sữa công thức tăng cường sắt hoàn toàn thỏa mãn nhu cầu của trẻ [6]. Ngược lại, kết hợp sữa bò cùng thức ăn dặm khiến trẻ nạp lượng đạm và chất điện giải cao một cách không cần thiết, cộng thêm nguy cơ mất máu ẩn đường ruột, nên sữa bò không phù hợp cho trẻ 6 đến 12 tháng tuổi [6].
Bằng chứng vững chắc và một số giả thuyết chưa rõ ràng
Nhìn chung, các dữ liệu dịch tễ học và khảo sát dinh dưỡng đều thống nhất ở mức độ bằng chứng mạnh mẽ rằng sữa bò tươi gây thiếu sắt, xuất huyết vi thể đường ruột và tạo tải lượng lọc quá cao gây nguy cơ mất nước nặng cho trẻ dưới 1 tuổi [1]. Tại Iceland, những bằng chứng về tác hại gây thiếu sắt này đã dẫn đến khuyến nghị thực tế là đưa sữa công thức vào khẩu phần của trẻ từ 6 tháng tuổi trong giai đoạn cai sữa thay vì dùng sữa bò nguyên kem [3].
Tuy nhiên, giới hạn của một số giả thuyết mở rộng cũng cần được nhìn nhận khách quan. Năm 2011, các nhà khoa học đã xem xét giả thuyết cho rằng việc dùng sữa bò sớm liên quan đến cơ chế bệnh sinh của một số căn bệnh thông qua hoạt chất peptide beta-casomorphin-7 có trong đạm sữa bò [3]. Kết quả rà soát cho thấy hiện chưa có bằng chứng rõ ràng nào chứng minh cho mối liên hệ bệnh lý này [3]. Như vậy, lý do chính xác và có cơ sở khoa học rõ nhất để tránh sữa tươi dưới 1 tuổi vẫn là bảo vệ thận, ngăn ngừa thiếu máu thiếu sắt, tránh xuất huyết ruột và kiểm soát tốc độ tăng cân hợp lý [1].
Những hiểu lầm phổ biến của phụ huynh khi chọn sữa
Hiểu lầm thường gặp đầu tiên là suy nghĩ trẻ từ 6 đến 12 tháng tuổi đã ăn dặm được cháo, bột, thịt cá nên đường ruột đã "khỏe" để tiêu hóa sữa tươi. Thực tế, chính sự kết hợp giữa thức ăn dặm vốn đã giàu đạm, muối khoáng với sữa bò tươi càng đẩy tổng lượng đạm, natri, kali lên mức quá tải cho thận [6]. Đồng thời, phản ứng mất máu vi thể ở ruột do sữa bò vẫn xảy ra ở khoảng 40% trẻ và chỉ thực sự chấm dứt sau mốc 1 tuổi [1].
Hiểu lầm thứ hai là sợ trẻ bụ bẫm nên chọn sữa tươi tách béo hoặc ít béo thay vì sữa nguyên kem. Số liệu từ bốn cuộc khảo sát quốc gia cho thấy sữa ít béo không những làm mất đi axit béo thiết yếu linoleic mà còn khiến trẻ ăn bù nhiều hơn, đẩy lượng đạm, phốt pho, natri, kali và gánh nặng lọc của thận lên mức cao hơn cả sữa bò nguyên kem [5].
Nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?
Mọi trẻ dưới 12 tháng tuổi đều không nên dùng sữa bò tươi làm thức uống chính, nhưng một số nhóm trẻ có nguy cơ biến chứng cao hơn nếu gia đình vô tình cho sử dụng [1].
Thứ nhất là trẻ đang có biểu hiện sốt, tiêu chảy, nôn trớ hoặc thời tiết nắng nóng khiến cơ thể mất nước ngoài thận tăng cao, hoặc trẻ đang biếng bú, uống ít chất lỏng [1]. Lúc này, tải lượng chất tan cao từ sữa bò sẽ nhanh chóng vượt quá khả năng cô đặc nước tiểu của thận, đẩy trẻ vào tình trạng mất nước cấp tính nguy hiểm [1].
Thứ hai là trẻ có cơ địa dị ứng đạm sữa bò hoặc trẻ sinh non, nhẹ cân [3]. Ở nhóm trẻ sinh non và nhẹ cân, chức năng thận và khả năng điều hòa điện giải, axit - bazơ còn non yếu hơn nữa, đòi hỏi phải dùng sữa mẹ hoặc các dòng sữa công thức được điều chỉnh chuyên biệt về hàm lượng đạm và natri theo chỉ định y khoa [7]. Phụ huynh có con sinh non hoặc có bệnh lý nền tuyệt đối không tự ý đổi sang sữa tươi mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa.
Cách áp dụng thực tế trong chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ
Trong suốt 12 tháng đầu đời, sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng chuẩn mực nhất vì tạo ra tải lượng chất tan qua thận và mức bài tiết axit ròng thấp, phù hợp hoàn hảo với sinh lý thận của trẻ [1].
Trường hợp mẹ ngừng cho con bú hoặc thiếu sữa trong giai đoạn trẻ từ 6 đến 12 tháng tuổi, giải pháp thay thế an toàn khi kết hợp cùng thức ăn dặm là dùng sữa công thức có bổ sung sắt (iron-fortified formula) dành cho trẻ nhũ nhi [6]. Khác với sữa bò tươi, sữa công thức cung cấp lượng sắt dễ hấp thu, dồi dào axit linoleic, đồng thời giữ tỷ lệ năng lượng giữa đạm, đường, béo và tải lượng thận ở mức hợp lý, không gây dư thừa phốt pho, natri và kali [5].
Khi chế biến đồ ăn dặm cho trẻ từ 6 đến 12 tháng, phụ huynh nên ưu tiên thực phẩm tự nhiên giàu sắt và thức ăn chuyên biệt vừa lứa tuổi, tránh cho trẻ ăn sớm các món ăn mặn trên bàn ăn của người lớn để không làm tăng thêm lượng natri và chất điện giải nạp vào cơ thể [5]. Chỉ khi trẻ đã bước qua sinh nhật 1 tuổi — thời điểm tình trạng xuất huyết vi thể đường ruột do sữa bò chấm dứt — cha mẹ mới nên bắt đầu giới thiệu sữa tươi vào khẩu phần hàng ngày của con [1].
Tóm lại, sữa tươi là thực phẩm giàu dinh dưỡng cho trẻ lớn nhưng lại không phù hợp với sinh lý thận và hệ tiêu hóa của trẻ dưới 1 tuổi [1]. Kiên nhẫn duy trì sữa mẹ hoặc sữa công thức bổ sung sắt trong năm đầu đời là cách đơn giản và khoa học nhất để bảo vệ trẻ khỏi thiếu máu thiếu sắt và nguy cơ mất nước hại thận [1]. Nếu trẻ có dấu hiệu tiêu hóa bất thường hoặc tăng trưởng chậm, gia đình nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ để được tư vấn chế độ ăn sát với thể trạng.
