Nhiều bậc phụ huynh khi chuẩn bị bữa ăn dặm cho con thường băn khoăn về việc nêm nếm gia vị. Khi biết đường tinh luyện có hại cho răng và nguy cơ gây béo phì, không ít gia đình nghĩ đến giải pháp thay thế bằng các gói đường ăn kiêng hoặc các sản phẩm gắn mác "không chứa đường". Họ tin rằng các chất tạo ngọt nhân tạo này sẽ mang lại vị ngọt hấp dẫn cho món ăn mà không nạp thêm calo dư thừa vào cơ thể của bé.
Tuy nhiên, câu trả lời từ các tổ chức y tế hàng đầu là hoàn toàn không nên. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và các khuyến nghị y tế quốc tế đều cảnh báo không sử dụng đồ uống chứa chất tạo ngọt không calo (đường ăn kiêng) cũng như đồ uống có đường cho trẻ dưới 2 tuổi [1]. Giai đoạn này đòi hỏi chế độ dinh dưỡng tự nhiên để phát triển toàn diện, không phải là lúc sử dụng các chất thay thế đường nhân tạo.
Bản chất của chất tạo ngọt và khẩu vị đầu đời
Trẻ nhỏ bẩm sinh đã có xu hướng ưa thích vị ngọt đậm [2]. Khi phụ huynh sớm đưa các sản phẩm có vị ngọt nhân tạo hoặc đường bổ sung vào khẩu phần ăn dặm, trẻ sẽ hình thành thói quen thiên vị vị giác mạnh mẽ này [2]. Đường lactose tự nhiên trong sữa mẹ có độ ngọt dịu vừa phải, trong khi các loại đường tinh luyện như sucrose hay glucose ngọt hơn rất nhiều [2]. Chất tạo ngọt nhân tạo (nonnutritive sweeteners - NNS) thậm chí còn có độ ngọt gấp hàng trăm đến hàng nghìn lần đường tự nhiên mà không cung cấp năng lượng dinh dưỡng thiết yếu nào [2].
Việc tiếp xúc sớm với các vị ngọt nồng độ cao khiến ngưỡng cảm nhận của trẻ bị đẩy lên cao. Khi đã quen với vị ngọt đậm, trẻ dễ từ chối các thực phẩm tự nhiên có lợi cho sức khỏe như rau xanh và ngũ cốc nguyên hạt. Sự ưu tiên này không biến mất theo thời gian mà sẽ định hình sở thích ăn uống lâu dài, làm gia tăng nguy cơ tiêu thụ đồ ngọt khi trẻ lớn lên [3], [2].
Các tổ chức nhi khoa khuyến cáo gì về đường và chất tạo ngọt?
Một báo cáo tổng hợp từ Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Hoa Kỳ đã phân tích hướng dẫn dinh dưỡng dành cho trẻ từ sơ sinh đến 2 tuổi từ nhiều quốc gia phát triển [1]. Báo cáo ghi nhận sự đồng thuận cao giữa các tổ chức y tế: khuyến cáo chống lại việc cung cấp đồ uống có đường, nước trái cây và các loại đồ uống chứa chất tạo ngọt không calo cho trẻ em dưới 2 tuổi [1]. Bác sĩ nhi khoa được khuyến khích tư vấn rõ cho phụ huynh và người chăm sóc để tránh hoàn toàn các sản phẩm này trong những năm đầu đời [1].
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cũng từng đưa ra nhận định rõ ràng rằng dữ liệu về lợi ích lâu dài của chất tạo ngọt không calo ở trẻ nhỏ là vô cùng khan hiếm [2]. Dù các chất này thường được người lớn sử dụng để giảm lượng calo nạp vào cơ thể, chưa có bằng chứng khoa học vững chắc nào cho thấy việc đưa chúng vào chế độ ăn của trẻ dưới 2 tuổi mang lại lợi ích về mặt tăng trưởng hay phòng ngừa chuyển hóa [2].
Bằng chứng khoa học về việc tiêu thụ đồ ngọt ở trẻ nhỏ
Để hiểu rõ hơn về thói quen ăn uống của các gia đình, nhiều khảo sát quy mô lớn đã được thực hiện. Một nghiên cứu công bố năm 2004 thuộc chuỗi khảo sát Feeding Infants and Toddlers Study (FITS 2002) đã tiến hành phỏng vấn qua điện thoại và ghi nhận khẩu phần ăn 24 giờ của 3.022 trẻ từ 4 đến 24 tháng tuổi tại Hoa Kỳ [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ giảm nhanh chóng từ 76% khi sinh xuống còn 30% ở mốc 6 tháng và chỉ còn 16% lúc 12 tháng [4]. Đáng chú ý, có tới 17% trẻ tiêu thụ nước trái cây trước độ tuổi khuyến cáo là 6 tháng, và cứ 10 trẻ thì có 1 trẻ tiêu thụ khoai tây chiên hoặc đồ uống có đường vào bất kỳ ngày nào [4].
Nghiên cứu FITS năm 2008 tiến hành trên 3.273 trẻ em đáp ứng tiêu chuẩn phân tích khẩu phần ăn cho thấy trẻ ở mọi lứa tuổi đều có tiêu thụ một lượng đồ uống có đường nhất định [5]. Tình trạng này cho thấy sự xuất hiện sớm của đồ ngọt công nghiệp trong chế độ ăn hàng ngày của trẻ nhỏ là một thực trạng phổ biến nhưng đi ngược lại hướng dẫn y khoa [5].
Tại nghiên cứu FITS năm 2016 công bố năm 2018, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá sự thay đổi trong hành vi dinh dưỡng của trẻ từ 12 đến 23,9 tháng tuổi [6]. Dù tỷ lệ trẻ tiêu thụ nước ép nguyên chất 100% có giảm so với năm 2008 (ví dụ ở nhóm 6 đến 11,9 tháng giảm từ 31-41% năm 2008 xuống 22-33% năm 2016), một phần ba trẻ từ 9 đến 11,9 tháng tuổi vẫn được cho uống nước ép trái cây 100% [6]. Điều này hoàn toàn trái ngược với khuyến cáo mới cập nhật năm 2017 của AAP là trì hoãn cho uống nước ép đến sau 12 tháng tuổi [6]. Thậm chí, gần một phần tư trẻ nhỏ từ 12 đến 14,9 tháng tiêu thụ vượt mức giới hạn 4 ounce (tương đương khoảng 118 ml) mỗi ngày, trong khi việc tiêu thụ nước ép nguyên chất này đã được một phân tích gộp chứng minh có liên quan đến mức tăng cân dư thừa nhỏ ở trẻ em [6].
Bên cạnh đó, việc trẻ tiếp xúc với đồ ngọt từ sớm để lại hệ lụy kéo dài. Một tuyên bố khoa học năm 2017 chỉ ra rằng việc cho trẻ tiếp xúc sớm với đồ uống có đường trước 12 tháng tuổi làm tăng khả năng trẻ sẽ uống các loại nước ngọt này từ 1 lần trở lên mỗi ngày khi bước vào độ tuổi lên 6 [2]. Lượng calo từ đồ uống ngọt và nước ngọt là nguồn năng lượng từ chế độ ăn đứng hàng thứ hai và thứ ba ở trẻ 12 đến 24 tháng tuổi (chỉ sau sữa), và chúng có mối liên hệ rất chặt chẽ với tình trạng béo phì ở trẻ nhỏ [3].
Chất tạo ngọt có thể đi qua sữa mẹ
Chất tạo ngọt không chỉ xuất hiện qua thực phẩm ăn dặm trực tiếp mà còn có thể truyền gián tiếp từ mẹ sang con. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã phân tích mẫu sữa mẹ từ 20 phụ nữ tình nguyện đang nuôi con bú để kiểm tra sự hiện diện của các chất tạo ngọt nhân tạo phổ biến như saccharin, sucralose, aspartame và acesulfame-potassium [7].
Kết quả kiểm nghiệm ghi nhận saccharin, sucralose và acesulfame-potassium xuất hiện trong 65% mẫu sữa mẹ của những người tham gia, trong khi không phát hiện thấy aspartame [7]. Dữ liệu này chỉ ra rằng các chất tạo ngọt không dinh dưỡng thường xuyên được trẻ bú mẹ nuốt vào cơ thể một cách thụ động [7]. Mặc dù cơ sở dữ liệu LactMed của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ ghi nhận saccharin là chất tạo ngọt duy nhất trước đó được báo cáo có trong sữa mẹ, dữ liệu đối với các chất khác như rebaudioside A và acesulfame-potassium trên người còn hạn chế, dẫn đến việc thiếu căn cứ an toàn đầy đủ cho trẻ sơ sinh [7]. Sự thiếu hụt nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng dài hạn càng củng cố lý do các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ huynh không nên tự ý bổ sung chất tạo ngọt trực tiếp cho trẻ.
Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh
Nhiều cha mẹ cho rằng đường ăn kiêng có nguồn gốc tự nhiên hoặc không chứa calo thì hoàn toàn vô hại, có thể dùng để nêm bột nêm cháo cho bé ăn ngon miệng hơn. Tuy nhiên, trẻ dưới 2 tuổi đang trong giai đoạn phát triển thể chất và não bộ vượt bậc, các cơ quan chuyển hóa và chức năng thận còn chưa hoàn thiện để xử lý các hợp chất hóa học nhân tạo một cách tối ưu.
Một hiểu lầm khác đến từ các loại bánh ăn dặm công nghiệp được quảng cáo chuyên dành cho trẻ nhỏ. Một nghiên cứu năm 2018 đã đánh giá các sản phẩm thực phẩm bốc tay đầu đời (first finger foods) được bán trên thị trường dựa trên tiêu chuẩn khuyến nghị của AAP, với sự tham gia của 41 người thử nghiệm [8]. Đáng báo động, chỉ có 2 sản phẩm đáp ứng toàn bộ các tiêu chí của AAP, trong khi 2 sản phẩm khác gây lo ngại về độ an toàn [8]. Người tiêu dùng không thể mặc định rằng cứ sản phẩm nào được tiếp thị dành cho trẻ sơ sinh và trẻ mới biết đi là đều tuân thủ các khuyến nghị khoa học của AAP [8]. Do đó, đọc kỹ nhãn thành phần để tránh các chất phụ gia và tạo ngọt ẩn giấu là điều vô cùng cần thiết.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Tất cả trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 24 tháng tuổi đều là đối tượng cần tránh xa tuyệt đối đường bổ sung và đường ăn kiêng [1]. Nhóm trẻ thừa cân hoặc có nguy cơ béo phì sớm lại càng không nên sử dụng đường ăn kiêng như một công cụ giảm cân. Việc cắt giảm calo ở trẻ nhỏ cần tuân theo hướng dẫn y tế nghiêm ngặt, chẳng hạn từ sau 12 tháng có thể cân nhắc chuyển đổi từ sữa nguyên kem sang sữa giảm chất béo nếu chế độ ăn đã cân bằng, thay vì lạm dụng hóa chất tạo ngọt [3].
Những bà mẹ đang trong giai đoạn cho con bú hoàn toàn cũng nên thận trọng với lượng đường ăn kiêng trong khẩu phần ăn uống của bản thân [7]. Do các chất này có thể bài tiết qua sữa mẹ và đi vào cơ thể trẻ, việc hạn chế tiêu thụ đồ uống chứa chất tạo ngọt nhân tạo sẽ giúp bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt của bé tốt hơn [7]. Khi trẻ có các bệnh lý rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, gia đình bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi trước khi áp dụng bất kỳ chế độ dinh dưỡng đặc biệt nào.
Hướng dẫn thực hành dinh dưỡng an toàn cho trẻ
Để xây dựng một chế độ ăn lành mạnh cho trẻ dưới 2 tuổi, cha mẹ nên áp dụng các nguyên tắc sau:
- Thức uống ưu tiên: Nguồn cung cấp chất lỏng chính cho trẻ là sữa mẹ, sữa công thức phù hợp lứa tuổi và nước lọc sạch. Hoàn toàn không cho trẻ uống nước ngọt, nước có gas, hay các loại nước chứa đường nhân tạo [1].
- Quản lý nước ép trái cây: Trì hoãn việc cho trẻ uống nước trái cây cho đến khi trẻ tròn 12 tháng tuổi [6]. Với trẻ từ 12 đến 23 tháng tuổi, nếu cho uống nước ép 100% nguyên chất, lượng dùng tuyệt đối không vượt quá 4 ounce (khoảng 118 ml) mỗi ngày [6]. Tốt nhất nên tập cho trẻ thói quen ăn trái cây tươi nghiền hoặc cắt nhỏ thay vì ép lấy nước để giữ trọn vẹn chất xơ.
- Tận dụng vị ngọt tự nhiên: Khi chế biến bột, cháo hay bánh ăn dặm cho bé, hãy tận dụng vị ngọt từ các loại rau củ quả tự nhiên như chuối chín, táo hấp, bí đỏ, cà rốt, hoặc khoai lang. Tuyệt đối không thêm đường cát, mật ong, siro hay đường ăn kiêng vào thức ăn của trẻ.
- Kiểm tra nhãn sản phẩm: Khi mua các loại thực phẩm đóng gói cho trẻ, hãy đọc kỹ bảng thành phần để phát hiện các tên gọi của chất tạo ngọt nhân tạo (như sucralose, aspartame, acesulfame-K, saccharin) hoặc các loại đường bổ sung ẩn giấu [8], [7].
Chế độ ăn trong hai năm đầu đời đóng vai trò nền móng cho sức khỏe và sở thích ẩm thực của trẻ trong tương lai. Thay vì tìm kiếm các giải pháp nhân tạo như đường ăn kiêng, việc kiên trì giới thiệu cho con các thực phẩm nguyên bản, thanh đạm sẽ giúp hình thành thói quen ăn uống khoa học, ngăn ngừa các bệnh lý mãn tính về sau.
