Khi thời tiết giao mùa, tiếng ho của trẻ nhỏ thường khiến nhiều bậc phụ huynh đứng ngồi không yên. Với tâm lý ngại dùng thuốc tây vì sợ tác dụng phụ, nhiều gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền, trong đó việc hãm nước cam thảo cho con uống là thói quen rất phổ biến. Vị ngọt đậm đà, tính mát và mùi thơm dễ chịu của cam thảo khiến trẻ dễ hợp tác hơn nhiều so với các loại siro đắng.
Tuy nhiên, liệu nước cam thảo có thực sự an toàn và là lựa chọn tối ưu cho cơn ho của trẻ nhỏ? Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y khoa hiện đại là cha mẹ không nên tùy tiện cho trẻ uống nước cam thảo tự sắc khi chưa có chỉ định và hướng dẫn liều lượng từ nhân viên y tế. Dù cam thảo là dược liệu tự nhiên có đặc tính kháng viêm, nhưng cơ thể non nớt của trẻ, đặc biệt là hệ thần kinh và nội tiết, rất nhạy cảm với các hoạt chất sinh học đậm đặc chưa được chuẩn hóa liều lượng.
Cơ chế tác động của cam thảo dưới lăng kính y học
Cam thảo từ xa xưa đã được y học cổ truyền Trung Hoa và phương Đông sử dụng nhằm kích thích chức năng tiêu hóa, tiêu đờm, chỉ khái (giảm ho), bổ khí và giảm đau [1]. Trong đời sống hàng ngày, người dân thường thái lát rễ cam thảo khô hãm nước uống như một loại trà ngọt thanh để làm dịu cảm giác ngứa rát cổ họng.
Dưới góc nhìn sinh học hiện đại, tác dụng sinh học của cam thảo đến từ các nhóm hợp chất tự nhiên rất mạnh mẽ. Các nhà nghiên cứu phát hiện chiết xuất cam thảo cùng với 3 hợp chất triterpenoid và 13 hợp chất flavonoid mang lại hoạt tính kháng viêm rõ rệt thông qua cơ chế giảm thiểu các yếu tố gây viêm gồm TNF, MMPs, PGE2 và các gốc tự do [1]. Nhờ việc ức chế các chất trung gian gây viêm này, niêm mạc đường hô hấp đang sưng nề có thể giảm bớt sự kích ứng cục bộ, từ đó xoa dịu phản xạ ho [1].
Tuy nhiên, dược tính cao luôn đi kèm với tác động toàn thân cần phải kiểm soát. Cam thảo có thể gây ra những phản ứng bất lợi xuất phát từ hoạt tính tương tự hormone vỏ thượng thận (cortical hormone-like action) [1]. Hoạt tính kiểu nội tiết tố này có thể làm thay đổi cân bằng giữ muối - nước và tác động lên huyết áp, tạo nên áp lực chuyển hóa lớn đối với các cơ quan chưa hoàn thiện của trẻ nhỏ [1].
Các bằng chứng khoa học nói gì về cam thảo và thuốc ho trẻ em?
Để nhìn nhận một cách khách quan, việc kiểm soát cơn ho ở trẻ em hiện nay đang là một thách thức lớn trong nhi khoa toàn cầu. Hầu hết các đợt ho cấp tính ở trẻ đều do nhiễm virus đường hô hấp trên tự giới hạn, trong đó trẻ lứa tuổi mầm non thường mắc nhiều hơn trẻ lớn [2]. Nhìn vào các dữ liệu y văn được công bố chính thức, bức tranh an toàn trong điều trị ho cho trẻ bộc lộ nhiều điểm đáng lưu ý.
Trước hết, đối với riêng dược liệu cam thảo, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2016 đã tiến hành thu thập tài liệu trên các cơ sở dữ liệu PubMed, Web of Science, Science Direct và ResearchGate trong giai đoạn từ 2010 đến 2016 [1]. Nhóm nghiên cứu đã tìm kiếm được 295 bài báo và chọn lọc đánh giá 93 công trình nghiên cứu đủ tiêu chuẩn chất lượng khoa học [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất cam thảo có hoạt tính kháng viêm rõ rệt, và có tới 554 loại thuốc chứa cam thảo đã được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Trung Quốc (CFDA) phê duyệt [1]. Tuy nhiên, tổng quan này nhấn mạnh giới hạn lớn là cần tiến hành thêm các nghiên cứu dược động học trên nhiều mô hình với các mức liều khác nhau, đồng thời việc xác định liều dung nạp tối đa là vô cùng quan trọng đối với việc ứng dụng lâm sàng chiết xuất cam thảo [1].
Bên cạnh thảo dược, các bậc phụ huynh thường so sánh cam thảo với các loại thuốc ho không kê đơn (OTC) hay thuốc giảm ho thông thường. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 chỉ ra rằng các triệu chứng ho và cảm lạnh ở trẻ em rất phổ biến nhưng kiến thức về độ an toàn và độc tính của thuốc ho cảm lạnh OTC dùng cho trẻ còn chưa đầy đủ [3]. Thuốc ho OTC thường chứa nhiều hoạt chất kết hợp như kháng histamin, thuốc chống sung huyết, thuốc giảm ho, thuốc long đờm và thuốc giảm đau hạ sốt, điều này làm tăng đáng kể nguy cơ xảy ra tác dụng bất lợi hoặc quá liều không chủ ý [3]. Y văn đã ghi nhận nhiều báo cáo ca bệnh về tình trạng nhiễm độc đáng kể, thậm chí có cả trường hợp tử vong liên quan đến việc sử dụng các thuốc này ở trẻ em [3].
Một đánh giá tổng quan hệ thống năm 2012 đã phân tích 72 nghiên cứu và báo cáo lâm sàng liên quan đến việc dùng thuốc trị ho, cảm lạnh, cúm ở trẻ em dưới 12 tuổi [4]. Kết quả cho thấy có rất ít bằng chứng ủng hộ hiệu quả của các loại thuốc này đối với chứng ho cấp tính hoặc cảm lạnh thông thường ở trẻ em [4]. Dù phần lớn thuốc không gây độc tính nghiêm trọng khi dùng đúng, nhưng nhiều trường hợp ngộ độc ở trẻ nhỏ bắt nguồn từ sai sót trong quá trình dùng thuốc (lỗi điều trị), trong đó các thuốc như diphenhydramine và codeine có liên quan đến tần suất cao các phản ứng có hại nghiêm trọng [4]. Dữ liệu này hoàn toàn củng cố cho khuyến cáo hạn chế thuốc ho cảm lạnh ở trẻ [4].
Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2009 tại Mỹ đã phân tích 91 phản ứng có hại của thuốc (ADR) liên quan đến một sản phẩm ho và cảm lạnh OTC đơn lẻ ở trẻ em được báo cáo tới Hệ thống Giáo dục và Thông tin Chống độc New Jersey (NJPIES) từ năm 2000 đến 2007 [5]. Nghiên cứu phát hiện 61 trường hợp (chiếm 67%) ở mức độ nhẹ [5]. Tuy nhiên, tỷ lệ trẻ từ 2 đến 11 tuổi gặp phản ứng mức độ từ trung bình đến nghiêm trọng lại chiếm tới 21,2%, cao hơn đáng kể so với mức 8,0% ở nhóm trẻ dưới 2 tuổi [5].
Các nghiên cứu chuyên sâu về các hoạt chất giảm ho thần kinh trung ương cũng cho thấy sự chuyển dịch lớn. Một đánh giá tổng quan năm 2016 nhấn mạnh rằng codeine có rất ít bằng chứng về hiệu quả trị ho cấp ở trẻ nhưng nguy cơ ức chế hô hấp và tử vong ngày càng rõ ràng [6]. Tương tự, dextromethorphan có thể gây ức chế hô hấp, trong khi benzonatate, kháng histamin, guaifenesin và thuốc tiêu nhầy đều thiếu bằng chứng hiệu quả qua các thử nghiệm có đối chứng [6]. Trong khi đó, một số biện pháp tự nhiên như mật ong hoặc dùng tinh dầu bôi ngoài da (long não, menthol, bạch đàn) dù bằng chứng hiệu quả hạn chế nhưng lại có giới hạn an toàn tốt hơn cho trẻ [6]. Đối với thuốc ức chế ho tác động ngoại vi, các dữ liệu cho thấy levodropropizine có thể là một lựa chọn thay thế tiềm năng hơn so với các thuốc giảm ho tác động lên thần kinh trung ương vốn bị đánh giá là không phù hợp giữa nguy cơ và lợi ích [2].
Ngay cả với thuốc kê đơn, một đánh giá nguy cơ - lợi ích năm 2019 dựa trên cơ sở dữ liệu cảnh giác dược của nhà sản xuất từ ngày 1/1/1900 đến 7/8/2017 đã tìm thấy 391 báo cáo an toàn ca riêng lẻ (ICSRs) liên quan đến phối hợp hydrocodone/chlorpheniramine, trong đó có 35 báo cáo ở bệnh nhân dưới 18 tuổi và 18 ca là nghiêm trọng [7]. Đã có 4 ca tử vong được báo cáo ở nhóm bệnh nhân từ 6 đến dưới 18 tuổi, đồng thời y văn hoàn toàn thiếu dữ liệu hiệu quả vững chắc của hoạt chất này ở trẻ em, dẫn đến quyết định của FDA không chỉ định thuốc này cho người dưới 18 tuổi [7].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Qua các tài liệu khoa học, có thể thấy cam thảo sở hữu những hoạt chất tự nhiên quý giá đã được nghiên cứu về cơ chế phân tử, đặc biệt là khả năng chống viêm thông qua ức chế các cytokine và gốc tự do [1]. Việc hàng trăm sản phẩm chứa cam thảo được cấp phép chính thức cho thấy tiềm năng dược lý to lớn của cây thuốc này [1].
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa xác lập khoảng liều dung nạp tối đa an toàn tuyệt đối cho trẻ nhỏ [1]. Các nghiên cứu độc tính lâm sàng ở trẻ em cho thấy cơ thể các bé xử lý thuốc và dược chất rất khác người lớn, nguy cơ tích lũy độc tính hoặc gặp tác dụng bất lợi nghiêm trọng luôn hiện hữu [3], [8]. Việc dùng các dược liệu thô chưa qua chiết xuất tinh khiết và định lượng nồng độ rõ ràng khiến việc đánh giá mức độ an toàn trở nên khó lường.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cam thảo trị ho cho trẻ
Nhiều phụ huynh cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Đây là nhận thức sai lầm phổ biến nhất trong chăm sóc sức khỏe gia đình. Thực tế, bất kỳ thảo dược nào có tác dụng dược lý đều có thể gây ra tác dụng phụ nếu dùng sai cách. Cam thảo có hoạt tính tương tự hormone vỏ thượng thận, có thể tác động sâu sắc đến huyết động và cân bằng chất điện giải [1].
Một hiểu lầm khác là càng hãm nước cam thảo thật đặc hoặc cho trẻ uống thay nước lọc cả ngày thì họng càng nhanh hết viêm. Việc sắc cam thảo quá đặc làm tăng nồng độ triterpene và flavonoid dung nạp vào cơ thể một cách mất kiểm soát [1]. Hệ tiêu hóa, gan và thận non nớt của trẻ chưa đủ khả năng chuyển hóa và đào thải một lượng lớn các chất chuyển hóa phức tạp, dễ dẫn đến hiện tượng quá liều hoặc gây rối loạn bên trong cơ thể tương tự như lỗi điều trị thường thấy ở các thuốc trị ho [4].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng phản xạ ho là điều hoàn toàn có hại và cần dập tắt ngay lập tức bằng mọi giá. Các bác sĩ nhi khoa đều lưu ý rằng ho thực chất là một phản xạ bảo vệ đường thở nhằm tống xuất dị vật, đờm nhớt và mầm bệnh ra ngoài [2]. Việc tự ý dùng các chất ức chế mạnh không rõ liều lượng có thể làm mất phản xạ tự nhiên này, gây ứ đọng dịch tiết trong phổi của trẻ.
Những đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi là nhóm đối tượng nhạy cảm nhất, tuyệt đối không được tự ý cho uống nước cam thảo tự sắc tại nhà. Ở lứa tuổi này, các cơ quan chức năng của trẻ chưa hoàn thiện, nguy cơ gặp các phản ứng bất lợi khó lường luôn ở mức cao [8].
Trẻ em có các bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp, bệnh lý thận hoặc các rối loạn về nội tiết tuyệt đối không nên tiếp xúc với cam thảo chưa chuẩn hóa liều. Tác dụng sinh học giống hormone vỏ thượng thận của cam thảo có thể làm trầm trọng thêm tình trạng giữ nước hoặc làm biến đổi huyết áp ở những trẻ có bệnh nền nhạy cảm [1].
Ngoài ra, những trẻ đang được điều trị bằng các loại thuốc kê đơn khác cũng cần tránh xa nước cam thảo. Sự tương tác giữa các hoạt chất trong cam thảo và thuốc điều trị có thể làm thay đổi quá trình dược động học, làm tăng nguy cơ độc tính hoặc làm giảm hiệu quả điều trị của các loại thuốc chính [3], [1].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và chăm sóc trẻ đúng cách
Khi trẻ xuất hiện triệu chứng ho và cảm lạnh, sự bình tĩnh và xử trí khoa học của cha mẹ là điều quan trọng nhất:
Về việc sử dụng thảo dược: Nếu cha mẹ muốn cho trẻ dùng các chế phẩm trị ho có chứa thành phần cam thảo, hãy chỉ lựa chọn các sản phẩm siro ho dành riêng cho trẻ em đã được cơ quan quản lý dược phẩm cấp phép lưu hành [1]. Các sản phẩm này đã được nghiên cứu dạng bào chế, loại bỏ bớt tạp chất và kiểm soát nghiêm ngặt hàm lượng hoạt chất cũng như liều dùng an toàn theo độ tuổi. Tuyệt đối không tự ý mua rễ cam thảo khô ngoài chợ hoặc các hiệu thuốc nam về đun nước cho trẻ uống liên tục nhiều ngày.
Các biện pháp hỗ trợ an toàn hơn: Thay vì tìm đến các vị thuốc có hoạt tính nội tiết mạnh, y văn ghi nhận việc sử dụng mật ong (chỉ dành cho trẻ trên 1 tuổi để tránh nguy cơ ngộ độc độc tố vi khuẩn Clostridium botulinum) hoặc các loại tinh dầu bôi ngoài da với thành phần như khuynh diệp, menthol có thể đem lại độ an toàn lớn hơn trong việc xoa dịu cơn ho cấp tính [6].
Chăm sóc nền tảng: Giữ cho đường thở của trẻ thông thoáng bằng cách nhỏ hoặc rửa mũi bằng nước muối sinh lý ấm, duy trì độ ẩm thích hợp trong phòng ngủ và cho trẻ uống đủ nước lọc ấm hoặc súp ấm loãng để làm dịu niêm mạc họng. Khi trẻ bị ho kéo dài, ho kèm sốt cao, khó thở, thở rít, li bì hoặc bỏ ăn uống, cha mẹ cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa nhi thăm khám và chẩn đoán chính xác nguyên nhân, tránh tâm lý chần chừ tự chữa tại nhà.
Chăm sóc trẻ khi ốm đòi hỏi sự thấu hiểu khoa học hơn là những kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng. Nước cam thảo tuy thơm ngọt và có hoạt tính kháng viêm tự nhiên, nhưng tiềm ẩn nguy cơ tác động nội tiết và thiếu vắng hướng dẫn liều dung nạp an toàn cho trẻ nhỏ. Hãy luôn ưu tiên những biện pháp chăm sóc dịu nhẹ, an toàn và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi cho con dùng bất kỳ loại thảo dược nào.