Nhiều bậc phụ huynh khi chuẩn bị bữa ăn dặm đầu đời cho con thường nếm thử và cảm thấy món cháo, bột quá nhạt nhẽo. Xuất phát từ tâm lý sợ con biếng ăn, không ít người vội vã nêm thêm chút nước mắm, muối hoặc đường vào cháo của trẻ.
Trẻ từ 4 đến 6 tháng tuổi khi bắt đầu ăn dặm hoàn toàn chưa được phép sử dụng muối, nước mắm hay đường tinh luyện [3, 5]. Cha mẹ chỉ nên cho trẻ làm quen với các loại thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng, không thêm bất kỳ loại gia vị mặn hay ngọt nào nhằm bảo vệ các cơ quan chưa hoàn thiện [1].
Gánh nặng lên thận non nớt của trẻ
Thận của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 12 tháng tuổi vẫn đang trong giai đoạn tiếp tục phát triển chức năng lọc và đào thải [2]. Khả năng cô đặc nước tiểu và xử lý nồng độ natri dư thừa ở lứa tuổi này còn rất hạn chế, dễ dẫn tới quá tải chuyển hóa [2].
Khi trẻ tiêu thụ lượng muối vượt mức, thận buộc phải làm việc với cường độ cao để bài tiết natri dư thừa [2]. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng thận non nớt mà còn tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng huyết áp khi trẻ lớn lên [2]. Ngoài ra, việc tập cho trẻ ăn vị mặn hoặc quá ngọt từ sớm sẽ lập trình vị giác sai lệch, khiến trẻ có xu hướng phụ thuộc vào gia vị khi trưởng thành [4, 5].
Chế độ ăn dặm lành mạnh theo các khuyến nghị y tế là chế độ ăn tập trung vào thực phẩm tươi, giàu vi chất, không nêm thêm muối và đường [1]. Các món ăn tự nhiên như trái cây, rau củ, đậu đỗ và ngũ cốc vốn đã chứa một lượng khoáng chất tự nhiên đủ đáp ứng nhu cầu sinh lý của trẻ [1].
Nghiên cứu chỉ ra thực trạng nêm gia vị sai cách
Nhiều công trình nghiên cứu trên quy mô lớn đã chỉ ra rằng việc phụ huynh tự ý nêm gia vị cho trẻ nhỏ diễn ra rất phổ biến ở nhiều quốc gia, đi ngược lại hướng dẫn an toàn [1, 2, 3].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 tại Anh thuộc khuôn khổ Nghiên cứu Dọc Avon về Cha mẹ và Con cái (ALSPAC) đã theo dõi 1.178 trẻ 8 tháng tuổi dựa trên nhật ký ăn uống 3 ngày do mẹ ghi chép [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện 70% số trẻ có lượng natri tiêu thụ hàng ngày vượt quá mức khuyến cáo tối đa của Vương quốc Anh cho trẻ dưới 12 tháng tuổi là 400 mg natri mỗi ngày [2]. Thậm chí ở nhóm tiêu thụ natri cao nhất, mức nạp trung bình lên tới 1.060 mg mỗi ngày [2]. Nguyên nhân là do trẻ được cho dùng sữa bò làm đồ uống chính, ăn bánh mì nhiều gấp ba lần bình thường và sử dụng các loại gia vị mặn như chiết xuất men hay nước sốt gravy [2].
Tại Ả Rập Xê Út, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 khảo sát thói quen cho con ăn của các bà mẹ có con từ 4 đến 12 tháng tuổi [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ các mẹ thêm muối vào thức ăn dặm của trẻ là 28%, thêm mật ong là 26% và đường là 17,8% [3]. Nghiên cứu này ghi nhận 28% trẻ ăn dặm trước 17 tuần tuổi bị mẹ nêm thêm các loại gia vị hoặc hương liệu vào thức ăn, cao hơn đáng kể so với tỷ lệ 15% ở nhóm ăn dặm từ 17 tuần tuổi trở lên [3]. Đáng chú ý, các nguồn thông tin mẹ tham khảo chủ yếu là mạng trực tuyến (61,6%) và lời khuyên gia đình (57,1%) thay vì tư vấn y tế [3].
Tại Pháp, Nghiên cứu đoàn hệ toàn quốc ELFE công bố năm 2019 theo dõi 10.907 trẻ sơ sinh từ khi bắt đầu ăn dặm đến tháng thứ 10 [4]. Kết quả chỉ ra chỉ có 28% phụ huynh tuân thủ đúng khuyến nghị là bổ sung chất béo tốt nhưng đồng thời không thêm đường hay muối [4]. Phân tích cho thấy những trẻ bắt đầu ăn dặm trước 4 tháng tuổi có mối liên hệ thuận với tần suất tiêu thụ thêm đường và muối [4].
Tại Tây Ban Nha, một nghiên cứu cắt ngang năm 2021 tiến hành khảo sát ngẫu nhiên 630 phụ huynh có con từ 3 đến 18 tháng tuổi [5]. Dù 93% trẻ được ăn thức ăn tự chế biến tại nhà ít nhất một lần mỗi tuần, nhưng có tới 36% trường hợp phụ huynh đã chủ động nêm thêm muối vào khẩu phần ăn của con [5].
Ở một nhóm trẻ sinh non muộn tại Ý trong nghiên cứu năm 2018, các chuyên gia cũng ghi nhận muối được thêm vào khẩu phần ăn của một phần tư (25%) số trẻ trong năm đầu đời [6]. Ngoài ra, nghiên cứu BeeBOFT năm 2019 tại Hà Lan trên 2.157 trẻ cũng cho thấy có 20,2% trẻ 6 tháng tuổi uống đồ uống ngọt hàng ngày và 16,5% ăn đồ ăn nhẹ mỗi ngày [7].
Bằng chứng cho thấy những nguy cơ tiềm ẩn
Các bằng chứng khoa học hiện nay đều thống nhất rằng trẻ dưới 1 tuổi hoàn toàn không có nhu cầu đối với các loại đường và muối bổ sung ngoài thực phẩm tự nhiên [1, 3, 5]. Cơ thể trẻ sơ sinh nhận đủ lượng natri cần thiết từ sữa mẹ, sữa công thức và lượng khoáng chất tự nhiên có sẵn trong rau củ, trái cây, thịt [1, 5].
Việc dung nạp quá nhiều muối không chỉ tác động xấu đến thận và huyết áp mà còn định hình thói quen thích ăn mặn kéo dài đến tuổi trưởng thành [1, 4]. Tương tự, việc cho trẻ tiếp xúc sớm với đồ uống ngọt làm gia tăng các nguy cơ dinh dưỡng không lành mạnh [7].
Tuy vậy, các số liệu từ nghiên cứu quan sát cũng cho thấy thách thức rất lớn nằm ở hành vi nuôi dưỡng của cha mẹ [2, 3, 7]. Áp lực gia đình, thói quen ăn uống của người lớn và các thông tin chưa kiểm chứng từ mạng xã hội thường khiến phụ huynh nêm nếm thức ăn của trẻ theo cảm nhận cá nhân [2, 4].
Những hiểu lầm thường gặp khi chế biến ăn dặm
Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng thức ăn không có gia vị sẽ làm trẻ biếng ăn. Người lớn dùng vị giác đã qua nhiều năm tiếp xúc với gia vị đậm đà để đánh giá món ăn của trẻ nhỏ. Trẻ sơ sinh bắt đầu ăn dặm giống như một trang giấy trắng, nhạy cảm và tiếp nhận rất tốt hương vị tự nhiên của thực phẩm như vị ngọt thanh của củ quả, vị thơm béo của các loại hạt [1].
Nhiều người cũng cho rằng không nêm muối trẻ sẽ bị thiếu chất hoặc yếu cơ. Trên thực tế, các chuyên gia khẳng định lượng natri tự nhiên trong các bữa ăn dặm cân đối đã đủ đáp ứng nhu cầu sinh lý của trẻ [1, 5]. Mức giới hạn natri khuyến cáo tối đa của Vương quốc Anh dành cho trẻ dưới 12 tháng tuổi chỉ là 400 mg mỗi ngày [2].
Một sai lầm khác là dùng nước hầm xương đậm đặc, các loại nước sốt công nghiệp hay nước chấm cho trẻ dưới 1 tuổi. Những loại chế phẩm này chứa hàm lượng muối và chất điều vị rất cao, tương tự như các loại gia vị mặn thông thường, tạo áp lực chuyển hóa nặng nề lên thận của bé [2].
Nhóm trẻ cần đặc biệt lưu ý
Tất cả trẻ sơ sinh và trẻ dưới 12 tháng tuổi đều cần tránh tuyệt đối muối và đường thêm vào [1, 3, 5]. Đặc biệt, nhóm trẻ sinh non cần được quản lý chế độ ăn dặm khắt khe hơn theo hướng dẫn riêng của bác sĩ chuyên khoa nhi [6].
Trẻ có tiền sử gia đình mắc các bệnh về thận, tim mạch hoặc huyết áp cao càng cần phải bảo vệ thận từ sớm bằng cách nói không với muối gia vị [2]. Những trẻ bắt đầu ăn dặm sớm (trước 4 tháng tuổi) là nhóm có nguy cơ cao bị phụ huynh nêm nếm sai cách và dung nạp muối, đường quá mức [3, 7].
Bên cạnh đó, phụ huynh không nên tự ý dùng mật ong cho trẻ dưới 12 tháng tuổi [2, 6]. Việc cho trẻ ăn mật ong trong năm đầu đời tiềm ẩn rủi ro ngộ độc nghiêm trọng [2, 6].
Hướng dẫn nêm nếm thức ăn dặm an toàn theo độ tuổi
Thay vì dùng gia vị mặn ngọt, phụ huynh nên tận dụng sự đa dạng của thực phẩm tự nhiên để kích thích sự thèm ăn của con [1]:
- Giai đoạn 4 - 6 tháng tuổi: Đây là thời điểm khởi đầu ăn dặm được khuyến cáo ở nhiều hướng dẫn dinh dưỡng [3, 5]. Các món ăn đầu đời chỉ nên là cháo mịn, củ quả hoặc rau xanh hấp xay nhuyễn không thêm bất kỳ loại mắm, muối, đường hay chất béo phụ gia nào [3, 5].
- Giai đoạn 7 - 12 tháng tuổi: Khi hệ tiêu hóa trẻ đã quen dần, phụ huynh có thể bổ sung chất béo có lợi (dầu thực vật phù hợp cho trẻ) vào thức ăn dặm theo đúng khuyến cáo dinh dưỡng [3, 5]. Thay vì dùng muối, hãy tạo hương vị hấp dẫn cho món ăn bằng các nguyên liệu tự nhiên giàu hương thơm nhẹ như hành hoa, ngò rí, hoặc vị chua thanh từ cà chua [5, 6]. Tuyệt đối vẫn không nêm muối, mắm, hạt nêm hay đường tinh luyện [1, 5].
- Giai đoạn sau 12 tháng tuổi: Sau khi tròn 1 tuổi, các chức năng lọc của thận đã hoàn thiện hơn nhiều. Lúc này cha mẹ có thể bắt đầu giới thiệu một lượng rất nhỏ muối hoặc gia vị dành riêng cho trẻ nhỏ nếu cần, nhưng vẫn ưu tiên duy trì khẩu vị thanh nhạt tối đa để hình thành lối sống lành mạnh lâu dài.
Bữa ăn dặm là nền tảng để trẻ khám phá hương vị nguyên bản của thực phẩm tự nhiên [1]. Hãy để thận của con phát triển khỏe mạnh bằng cách kiên quyết nói không với muối và đường trong suốt năm đầu đời [1, 5]. Khi có bất kỳ băn khoăn nào về thực đơn hay sự tăng trưởng của bé, cha mẹ nên tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nhi khoa.