Tỏi và gừng là hai loại gia vị quen thuộc xuất hiện hàng ngày trong bữa ăn của hầu hết gia đình Việt, đồng thời cũng được nhiều người sử dụng như các vị thuốc dân gian để tăng cường sức đề kháng. Tuy nhiên, trước các cuộc phẫu thuật từ tiểu phẫu đến đại phẫu, thói quen sử dụng nhiều tỏi, gừng hoặc uống các loại thực phẩm bổ sung chiết xuất từ hai loại củ này lại tiềm ẩn những nguy cơ y khoa ít ai ngờ tới. Rất nhiều bệnh nhân chuẩn bị bước lên bàn mổ vẫn giữ băn khoăn: liệu dùng nhiều tỏi, gừng có ảnh hưởng gì tới ca phẫu thuật không và nếu cần dừng thì phải ngừng trước bao lâu?
Câu trả lời được các chuyên gia y tế khuyến cáo là người bệnh nên ngừng sử dụng các loại thảo mộc, thảo dược bổ sung ít nhất 2 tuần trước khi thực hiện phẫu thuật [1]. Khoảng thời gian này được xem là hợp lý để cơ thể đào thải dần các hoạt chất can thiệp vào quá trình đông máu, giúp hệ thống tuần hoàn phục hồi trạng thái ổn định và giảm thiểu nguy cơ tai biến trong suốt quá trình phẫu thuật [1].
Lời giải cho thắc mắc: Cần ngừng tỏi, gừng bao lâu trước phẫu thuật?
Trong y khoa phẫu thuật, mọi yếu tố tác động đến khả năng đông máu của bệnh nhân đều được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm tránh nguy cơ mất máu không kiểm soát trên bàn mổ. Dù tỏi và gừng là thực phẩm tự nhiên, nhưng khi sử dụng ở lượng lớn hoặc dưới dạng tinh chất cô đặc, chúng lại hoạt động như những chất làm loãng máu nhẹ. Vì lý do này, khuyến nghị ngừng thảo dược trước phẫu thuật ít nhất 2 tuần đã được đưa ra nhằm bảo vệ tối đa tính mạng và sự an toàn của người bệnh [1].
Việc tạm ngưng dùng các chế phẩm tự nhiên này trong một khoảng thời gian ngắn khoảng 2 tuần hầu như không gây hại gì cho sức khỏe tổng thể của người bệnh, nhưng lại mang lại lợi ích to lớn trong việc giảm nguy cơ biến chứng chu phẫu [1]. Biến chứng chu phẫu có thể bao gồm chảy máu kéo dài, hình thành khối máu tụ dưới vết mổ, hoặc khiến phẫu thuật viên gặp khó khăn trong việc cầm máu tại các mô tổn thương.
Đối với người bệnh có lịch mổ chủ động, khoảng thời gian chuẩn bị 2 tuần là mốc thời gian vàng để rà soát toàn bộ chế độ ăn uống và các viên uống bổ sung. Việc chủ động ngừng tỏi, gừng liều cao từ sớm sẽ giúp các xét nghiệm máu trước phẫu thuật phản ánh chính xác nhất chức năng sinh lý tự nhiên của cơ thể, hỗ trợ bác sĩ gây mê và phẫu thuật viên đưa ra phương án xử trí an toàn nhất.
Cơ chế đằng sau nguy cơ chảy máu: Tỏi và gừng tác động thế nào đến tiểu cầu?
Để hiểu tại sao tỏi và gừng lại làm tăng nguy cơ chảy máu, chúng ta cần tìm hiểu vai trò của tiểu cầu trong cơ thể. Tiểu cầu là các tế bào máu nhỏ bé có nhiệm vụ kết tụ lại với nhau tạo thành "nút tiểu cầu" bưng bít vết rách khi mạch máu bị tổn thương, ngăn không cho máu chảy ra ngoài. Khi các hợp chất trong tỏi hoặc gừng ức chế sự kết tập của tiểu cầu, nút chặn sinh học này không thể hình thành một cách nhanh chóng và vững chắc, dẫn tới hiện tượng kéo dài thời gian chảy máu.
Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm từ sớm đã chỉ ra rằng dịch chiết từ tỏi và gừng có khả năng ức chế sự kết tập tiểu cầu do nhiều tác nhân kích hoạt như adenosine diphosphate (ADP), epinephrine, collagen và arachidonate theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng [2]. Khi nồng độ dịch chiết tăng lên, mức độ kết dính của tiểu cầu giảm đi rõ rệt [2].
Riêng với gừng, các nhà khoa học nhận thấy lượng dịch chiết gừng cần để ức chế kết tập tiểu cầu tương quan chặt chẽ với lượng cần để ức chế tổng hợp thromboxane của tiểu cầu [2]. Thromboxane là một chất hóa học đóng vai trò quan trọng thúc đẩy các tiểu cầu gắn kết với nhau. Dịch chiết gừng còn làm giảm các chất prostaglandin-endoperoxide và ức chế sự tổng hợp các prostaglandin bao gồm PGF2 alpha, PGE2 và PGD2 của tiểu cầu [2]. Trong khi đó, dịch chiết từ tỏi cũng mang lại tác động ức chế tổng hợp thromboxane ở tiểu cầu, dù cần lượng thể tích tương đối cao hơn để tạo ra mức ức chế khiêm tốn khoảng 13% đến 18% [2].
Các nghiên cứu về gừng: Từ phòng thí nghiệm đến ghi nhận lâm sàng
Không chỉ dừng lại ở các tế bào trong ống nghiệm, tác động của gừng đối với hệ đông máu đã được ghi nhận trên người qua nhiều báo cáo khoa học. Một nghiên cứu theo dõi dọc kéo dài 16 tuần trên 171 bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu warfarin cho thấy có 87 người báo cáo các biến cố chảy máu, trong đó bầm tím quá mức chiếm 41% và chảy máu cam chiếm 15% [3]. Khi phân tích hồi quy đa biến đã hiệu chỉnh đầy đủ, gừng có mối liên quan độc lập làm tăng nguy cơ chảy máu với tỷ số chênh OR là 3,20 [3], [1]. Điều thú vị là dù làm tăng biến cố chảy máu, gừng lại không gây ra bất kỳ thay đổi bất thường nào đối với chỉ số đông máu INR [3].
Một ca lâm sàng được công bố năm 2019 cũng đưa ra cảnh báo đáng chú ý về gừng trên bệnh nhân dùng thuốc chống đông máu đường uống thế hệ mới rivaroxaban [4]. Bệnh nhân này uống nhiều gừng kết hợp với thuốc rivaroxaban và bị ho ra máu kéo dài [4]. Đáng kinh ngạc là xét nghiệm chức năng tiểu cầu được thực hiện vào ngày thứ ba sau khi bệnh nhân đã ngừng hoàn toàn việc dùng gừng vẫn cho thấy sự suy giảm rõ rệt trong kết tập tiểu cầu dưới kích thích của chất ADP [4]. Mức độ suy giảm kết tập tiểu cầu do gừng trong trường hợp này gần tương đương với tác dụng của thuốc chống kết tập tiểu cầu chuyên dụng clopidogrel [4].
Tuy vậy, các bằng chứng trên người về gừng vẫn ghi nhận một số kết quả trái ngược. Một cuộc khảo sát trên 314 bệnh nhân dùng warfarin chỉ ghi nhận 2 người có sử dụng gừng trong tháng trước đó và không tìm thấy mối liên hệ giữa gừng với nguy cơ chảy máu hay chỉ số INR bất thường [3]. Dù dữ liệu trong ống nghiệm rất nhất quán về việc các hợp chất của gừng can thiệp vào nhiều bước trong quá trình kết tập tiểu cầu, kết quả giữa các nghiên cứu trên người vẫn chưa thực sự đồng nhất do số lượng nghiên cứu còn hạn chế và phương pháp thực hiện có sự khác biệt về liều dùng cũng như phác đồ [3].
Bằng chứng khoa học về tỏi: Ức chế tiểu cầu và kéo dài thời gian chảy máu
Tương tự như gừng, tỏi cũng là đối tượng được nghiên cứu kỹ lưỡng về hoạt tính chống huyết khối và tác động lên tế bào máu. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên tiến hành trên 36 người tình nguyện khỏe mạnh đã chia các đối tượng thành 4 nhóm: ba nhóm lần lượt uống viên tỏi với liều 600 mg, 1200 mg và 2400 mg mỗi ngày, nhóm thứ tư uống 75 mg thuốc Plavix (clopidogrel) trong thời gian 3 tuần [5].
Kết quả sau 3 tuần cho thấy, sự kết tập tiểu cầu được kích hoạt bởi chất kích thích adenosine diphosphate (ADP) và acid arachidonic đã suy giảm có ý nghĩa thống kê ở cả hai nhóm sử dụng 1200 mg và 2400 mg viên tỏi [5]. Đặc biệt, ở nhóm tình nguyện viên sử dụng viên tỏi liều cao nhất là 2400 mg, thời gian chảy máu cũng bị kéo dài rõ rệt so với các nhóm còn lại [5]. Kết quả này chứng minh rằng việc bổ sung tỏi ở liều lượng lớn hoàn toàn có thể làm biến đổi chức năng tiểu cầu bình thường và kéo dài thời gian đông máu sinh lý [5].
Ngoài ra, các nghiên cứu tổng quan về tương tác giữa tỏi và thuốc đông máu cũng ghi nhận nhiều trường hợp đáng lưu ý. Có những báo cáo ca bệnh riêng lẻ cho thấy việc tiêu thụ tỏi hàng ngày khiến người bệnh dùng warfarin bị tăng gấp đôi chỉ số INR và xuất hiện tiểu ra máu sau 8 tuần sử dụng liên tục, tình trạng này chỉ biến mất khi người bệnh ngừng dùng tỏi [6]. Một bệnh nhân khác điều trị bằng warfarin cũng bị tăng hơn gấp đôi chỉ số INR khi uống 6 viên tỏi Kwai mỗi ngày [6]. Dù một thử nghiệm có đối chứng giả dược trên 48 bệnh nhân dùng 5 ml chiết xuất tỏi già hai lần mỗi ngày suốt 12 tuần không thấy thay đổi INR, tỏi vẫn được ghi nhận làm giảm kết tập tiểu cầu và có khả năng làm tăng nguy cơ biến chứng chảy máu [6].
Nhìn nhận khách quan: Điểm mạnh và những hạn chế của y văn hiện nay
Khi đánh giá các tài liệu y khoa, chúng ta cần nhìn nhận cả mặt mạnh lẫn những điểm còn hạn chế để tránh hoang mang không cần thiết. Các thí nghiệm tế bào và thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh rất rõ đặc tính sinh học của tỏi và gừng trong việc ức chế tiểu cầu qua các con đường kích hoạt ADP và acid arachidonic [5], [2]. Đây là cơ sở khoa học giải thích tại sao hai loại thảo dược này có thể gây chảy máu kéo dài trong một số tình huống đặc biệt [5].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại những hạn chế nhất định. Đa số các thử nghiệm can thiệp trên người có cỡ mẫu tương đối nhỏ, chẳng hạn như nghiên cứu về viên tỏi chỉ thực hiện trên 36 người [5], hoặc thử nghiệm dịch chiết tỏi già chỉ gồm 48 người [6]. Bên cạnh đó, nhiều dữ liệu về gừng chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát tự ghi nhận biến cố của bệnh nhân [3], hoặc các báo cáo từng ca bệnh cá lẻ khi dùng chung với thuốc chống đông [4], [6].
Chính vì kết quả giữa các nghiên cứu trên người còn chưa thống nhất và phương pháp nghiên cứu còn nhiều điểm khác biệt về liều lượng hay dạng chế phẩm, giới khoa học vẫn cần thêm các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn hơn để đưa ra kết luận chắc chắn nhất [3], [1]. Dẫu vậy, trong khi chờ đợi thêm các nghiên cứu đầy đủ, lời khuyên dừng thảo dược ít nhất 2 tuần trước ngày mổ vẫn là biện pháp thận trọng tối ưu, vừa an toàn cho người bệnh lại không gây bất kỳ tác hại nào [1].
Những hiểu lầm tai hại khiến nhiều người chủ quan trước khi lên bàn mổ
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên thì tuyệt đối lành tính và vô hại". Rất nhiều bệnh nhân trước ngày phẫu thuật vẫn vô tư uống các loại trà gừng đậm đặc để giữ ấm cơ thể, hoặc uống viên tinh dầu tỏi liều cao với mục đích phòng ngừa cảm cúm và tăng đề kháng. Họ không biết rằng các hoạt chất có tính dược lý mạnh trong các viên uống bổ sung này có thể làm giảm khả năng kết tập tiểu cầu tương tự như một số loại thuốc tây y [4], [5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại gia vị này chỉ tác động tức thời trong vài giờ sau khi ăn. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân ngừng uống gừng đến ngày thứ ba mà chức năng kết tập tiểu cầu vẫn bị ức chế nghiêm trọng [4]. Việc chủ quan ngừng thảo mộc quá sát ngày mổ (chỉ 1 hoặc 2 ngày) có thể không đủ thời gian để hệ thống tiểu cầu và các yếu tố đông máu trở về trạng thái hoạt động bình thường [4], [1].
Ngoài ra, nhiều người nhầm tưởng rằng chỉ khi làm xét nghiệm thấy chỉ số đông máu INR bất thường thì mới có nguy cơ chảy máu. Thực tế nghiên cứu cho thấy việc sử dụng tỏi hoặc gừng có thể gây chảy máu thông qua con đường làm suy giảm kết tập tiểu cầu mà hoàn toàn không làm biến đổi hay tăng chỉ số INR [3], [6]. Nếu chỉ dựa vào kết quả xét nghiệm đông máu cơ bản bình thường mà bỏ qua việc khai báo tiền sử dùng thảo dược, bác sĩ có thể không lường trước được nguy cơ chảy máu tiềm ẩn [4].
Nhóm người cần đặc biệt thận trọng và lời khuyên chuẩn bị trước mổ
Nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu do tỏi và gừng không giống nhau ở tất cả mọi người mà tăng lên rất cao ở một số đối tượng nhạy cảm. Người chuẩn bị bước vào các ca đại phẫu thuật, các can thiệp ngoại khoa có nguy cơ mất máu lớn, hoặc phẫu thuật ở những cơ quan nhạy cảm cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn tạm dừng thảo dược [1].
Đặc biệt, những bệnh nhân đang điều trị bằng các thuốc chống đông máu như warfarin, rivaroxaban hoặc các thuốc chống kết tập tiểu cầu cần thận trọng tối đa [3], [4], [6]. Việc kết hợp tỏi hoặc gừng liều cao cùng lúc với thuốc chống đông máu có thể cộng hưởng làm tăng vọt nguy cơ chảy máu tự nhiên như bầm tím, chảy máu cam, tiểu ra máu hay ho ra máu [3], [4], [6]. Bất kỳ người bệnh nào đang điều trị thuốc tim mạch hoặc có bệnh lý nền đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng thêm bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ thảo dược [6].
Để chuẩn bị an toàn cho một ca mổ sắp tới, việc áp dụng thực tế rất đơn giản nhưng đòi hỏi sự chú ý:
- Phân biệt rõ lượng gia vị thông thường và dạng bổ sung: Một vài lát gừng hay nhánh tỏi nhỏ nêm nếm trong bữa ăn hàng ngày thường không chứa đủ hàm lượng để gây rủi ro lớn. Tuy nhiên, người bệnh cần tuyệt đối tránh xa các dạng viên nang dầu tỏi liều cao từ 1200 mg đến 2400 mg, các loại trà gừng cô đặc hoặc rượu ngâm tỏi gừng [5].
- Tuân thủ mốc thời gian: Hãy chủ động ngưng toàn bộ các viên uống bổ sung thảo dược có chứa tỏi, gừng ít nhất 2 tuần trước ngày dự kiến phẫu thuật [1].
- Khai báo trung thực với nhân viên y tế: Trong buổi khám tiền phẫu, hãy liệt kê đầy đủ với bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ gây mê mọi sản phẩm tự nhiên, thảo mộc, viên uống gia vị mà bạn đã sử dụng trong suốt 1 tháng gần nhất [4].
Tỏi và gừng là những gia vị quý đem lại nhiều giá trị ẩm thực và lợi ích sức khỏe trong đời sống thường nhật. Tuy nhiên, trước ngưỡng cửa của một cuộc phẫu thuật, sự an toàn tính mạng luôn phải được đặt lên hàng đầu. Việc hiểu đúng cơ chế ức chế tiểu cầu của tỏi gừng và chủ động kiêng cữ các chế phẩm liều cao này đúng 2 tuần trước mổ sẽ giúp bạn bước vào phòng phẫu thuật với sự chuẩn bị an toàn và chu đáo nhất [5], [1].