Nỗi lo bữa tối muộn và sự phát triển chiều cao của trẻ
Nhiều bậc phụ huynh hiện nay thường xuyên lo lắng rằng việc cho con ăn tối sau 20h sẽ gây hại cho sự phát triển thể chất. Mối bận tâm lớn nhất là thức ăn dung nạp muộn có thể làm xáo trộn quá trình bài tiết hormone tăng trưởng (GH) trong giấc ngủ ban đêm.
Nhiều giả thuyết phổ biến cho rằng sự gia tăng nồng độ chất dinh dưỡng hoặc thay đổi nội tiết sau bữa ăn muộn sẽ ức chế đỉnh giải phóng GH tự nhiên. Tuy nhiên, các bằng chứng sinh lý học lâm sàng cho thấy nhịp tiết hormone tăng trưởng ban đêm có cơ chế điều hòa nội tại rất chặt chẽ, gắn liền với các chu kỳ sâu của giấc ngủ hơn là chỉ phụ thuộc vào thời điểm ăn uống.
Việc hiểu đúng cơ chế giải phóng hormone tăng trưởng theo chu kỳ sinh học ngày - đêm sẽ giúp cha mẹ giảm bớt những lo lắng không cần thiết, đồng thời biết cách xây dựng lối sống lành mạnh, khoa học cho sự phát triển của trẻ nhỏ.
Đỉnh tiết hormone tăng trưởng ban đêm diễn ra khi nào?
Hormone tăng trưởng không được tiết ra liên tục với nồng độ cố định trong máu mà xuất hiện theo từng đợt xung (pulsatile) xuyên suốt 24 giờ. Ở trẻ em, các đợt giải phóng mạnh mẽ nhất và tập trung nhiều nhất luôn diễn ra trong giai đoạn ngủ ban đêm.
Một nghiên cứu công bố năm 2012 trên 72 trẻ em có tầm vóc thấp đã kiểm tra nồng độ hormone tăng trưởng cứ sau mỗi 30 phút trong suốt 6 giờ đầu tiên sau khi chìm vào giấc ngủ [1]. Các kết quả chỉ ra rằng nồng độ đỉnh GH đo được trong vòng 2 giờ đầu sau khi ngủ có mối tương quan rất cao với đỉnh GH trong toàn bộ hồ sơ theo dõi 6 giờ (r = 0,94, p < 0,05), nồng độ GH trung bình (r = 0,90) và diện tích dưới đường cong tiết hormone (r = 0,89) [1].
Điều này chứng minh rằng phần lớn lượng hormone tăng trưởng ban đêm được giải phóng tập trung ngay ở khoảng thời gian đầu của giấc ngủ, đặc biệt là giai đoạn 2 giờ đầu tiên sau khi trẻ bắt đầu chìm sâu vào giấc ngủ [1]. Do đó, duy trì thời điểm bắt đầu giấc ngủ ổn định và đảm bảo giấc ngủ không bị gián đoạn là điều kiện tiên quyết để trẻ đạt được đỉnh tiết hormone sinh lý tối ưu.
Dinh dưỡng liên tục ban đêm có làm mất đỉnh hormone tăng trưởng?
Để làm rõ nghi vấn liệu sự hiện diện liên tục của dưỡng chất trong hệ tiêu hóa vào ban đêm có làm triệt tiêu đỉnh hormone tăng trưởng hay không, một nghiên cứu lâm sàng năm 1982 đã cung cấp dữ liệu thực nghiệm quan trọng [2].
Nghiên cứu này được tiến hành trên 6 trẻ em mắc bệnh đường ruột nặng nhưng có tình trạng dinh dưỡng bình thường tại thời điểm đánh giá, được nuôi dưỡng qua đường ruột liên tục với tốc độ không đổi trong thời gian từ 1,5 đến 8 tháng [2]. Mô hình nuôi dưỡng liên tục này loại bỏ hoàn toàn nhịp điệu ăn uống theo bữa thông thường, nghĩa là dưỡng chất liên tục đi vào cơ thể ngay cả trong lúc ngủ [2].
Các nhà nghiên cứu đã ghi điện não đồ từ 22h đêm đến 8h sáng để xác định các giai đoạn giấc ngủ, đồng thời lấy mẫu máu cứ 20 phút một lần qua ống thông tĩnh mạch để đo nồng độ hormone tăng trưởng [2]. Kết quả cho thấy nhiều đỉnh hormone tăng trưởng vẫn xuất hiện đều đặn trong đêm [2]. Đáng chú ý, một đỉnh GH luôn luôn được tiết ra gắn liền với giai đoạn sóng chậm III-IV của chu kỳ giấc ngủ đầu tiên và đỉnh sớm này cao hơn đáng kể so với các đỉnh tiếp theo [2].
Các tác giả kết luận rằng việc mất đi tính nhịp điệu của hoạt động ăn uống (khi cơ thể nhận dinh dưỡng liên tục) không làm thay đổi sự bài tiết hormone tăng trưởng trong giấc ngủ [2]. Điều này chứng minh rằng đỉnh tiết hormone tăng trưởng ban đêm được kích hoạt chủ yếu bởi cấu trúc sinh lý của giấc ngủ sâu (giai đoạn III-IV) chứ không bị triệt tiêu đơn thuần bởi sự có mặt của thức ăn hay dưỡng chất trong hệ tiêu hóa [2].
Các yếu tố dinh dưỡng và bệnh lý tác động đến hormone tăng trưởng đêm
Mặc dù việc nạp dưỡng chất không làm mất nhịp bài tiết hormone tăng trưởng tự nhiên trong giấc ngủ sâu [2], tình trạng thiếu hụt vi chất hoặc bệnh lý toàn thân kéo dài lại có thể gây ảnh hưởng thực sự đến nồng độ hormone này.
Nghiên cứu công bố năm 1994 trên 68 trẻ chậm tăng trưởng trước tuổi dậy thì đã so sánh nồng độ vitamin A trong huyết tương lúc đói với sự bài tiết hormone tăng trưởng [3]. Kết quả ghi nhận nồng độ vitamin A huyết tương lúc đói có mối tương quan thuận với lượng hormone tăng trưởng tiết ra tự nhiên ban đêm [3]. Tổng lượng vitamin A đưa vào từ chế độ ăn uống ở nhóm trẻ có bài tiết hormone tăng trưởng đêm bất thường thấp hơn đáng kể so với trẻ bình thường [3]. Khi 12 trẻ có nồng độ GH đêm thấp được bổ sung 3000 microgram vitamin A mỗi ngày trong 3 tháng, có 9 trẻ đã phục hồi và gia tăng bài tiết hormone tăng trưởng ban đêm [3].
Bên cạnh yếu tố dinh dưỡng, các bệnh lý mạn tính và việc dùng thuốc điều trị cũng can thiệp mạnh mẽ vào trục nội tiết. Một nghiên cứu năm 1981 theo dõi 5 trẻ chậm lớn do bệnh Crohn ghi nhận nồng độ hormone tăng trưởng trung bình trong 5 giờ đầu của giấc ngủ bị suy giảm ở 3 trẻ (chỉ đạt 3,8; 5,0 và 8,5 mU/l so với mức bình thường từ 10 đến 43 mU/l) [4]. Mức độ suy giảm hormone tăng trưởng tương quan có ý nghĩa với điểm số hoạt động của bệnh (r = 0,79, p < 0,05), cho thấy phản ứng viêm và mức độ nghiêm trọng của bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng giải phóng hormone của tuyến yên [4].
Ngoài ra, việc dùng thuốc chống viêm nhóm glucocorticoid dài ngày cũng là tác nhân ức chế rõ rệt. Nghiên cứu năm 1995 trên 10 trẻ em trước dậy thì điều trị bằng prednisone cách nhật dài ngày cho thấy cả chỉ số nồng độ GH đêm trung bình và tích phân 12 giờ đêm đều bị ức chế đáng kể sau điều trị, kéo theo sự sụt giảm rõ rệt về điểm độ lệch chuẩn chiều cao và tốc độ tăng trưởng [5].
Hiểu lầm thường gặp về hormone tăng trưởng và xét nghiệm theo dõi
Một hiểu lầm rất phổ biến là phụ huynh tin rằng việc đo một vài mẫu máu ban đêm hoặc xét nghiệm hormone ngẫu nhiên có thể kết luận chắc chắn trẻ có bị thiếu hormone tăng trưởng hay không.
Trên thực tế, nồng độ hormone tăng trưởng ban đêm có sự dao động sinh lý tự nhiên rất lớn giữa các cá thể. Một nghiên cứu năm 1989 trên 45 trẻ phát triển bình thường trước tuổi dậy thì (gồm 10 trẻ có chiều cao bình thường và 35 trẻ chậm tăng trưởng thể tạng) đã chỉ ra giới hạn chẩn đoán của việc đo GH tự nhiên ban đêm [6].
Kết quả cho thấy có tới 12 trên tổng số 45 trẻ phát triển bình thường (chiếm tỷ lệ 26,6%) có nồng độ hormone tăng trưởng qua đêm ở mức thấp dưới 3 ng/mL [6]. Mức nồng độ này trùng lặp hoàn toàn với phạm vi đo được ở những trẻ mắc hội chứng thiếu hụt GH thực sự hoặc rối loạn chức năng tiết thần kinh [6]. Do đó, việc lấy mẫu máu theo dõi GH ban đêm thường xuyên không thể phân tách hoàn toàn giữa một đứa trẻ phát triển bình thường với trẻ bị thiếu hụt hormone [6].
Tương tự, nghiên cứu năm 2012 cũng nhấn mạnh rằng kết quả đỉnh tiết hormone ban đêm không có sự tương quan với các nghiệm pháp kích thích GH bằng thuốc (r = 0,07) và cũng không tương quan với nồng độ yếu tố tăng trưởng tương tự insulin 1 (IGF-I) trong máu [1]. Phụ huynh không nên tự ý tìm kiếm các xét nghiệm nồng độ hormone đơn lẻ để đánh giá chiều cao mà cần có sự thăm khám toàn diện của bác sĩ chuyên khoa nội tiết nhi.
Một nghiên cứu khác năm 1996 trên 38 trẻ mắc chứng trầm cảm nặng trước dậy thì và 28 trẻ khỏe mạnh cũng cho thấy sự bài tiết hormone tăng trưởng ban đêm không có sự khác biệt giữa hai nhóm bệnh lý và đối chứng [7]. Điều này phản ánh tính bền vững tương đối của trục tiết hormone tăng trưởng tự nhiên trong giấc ngủ trước các xáo trộn tâm lý thông thường [7].
Ai nên thận trọng với giấc ngủ và nhịp sinh hoạt?
Mặc dù việc ăn tối muộn sau 20h không trực tiếp triệt tiêu đỉnh hormone tăng trưởng gắn liền với giấc ngủ sóng chậm [2], một số nhóm trẻ cần đặc biệt thận trọng với lịch sinh hoạt và dinh dưỡng:
Trẻ có tình trạng chậm tăng trưởng chiều cao đi kèm các bệnh lý tiêu hóa mạn tính như bệnh Crohn cần được theo dõi sát sao, bởi hoạt động của bệnh có thể làm suy giảm nồng độ tiết GH trung bình trong 5 giờ đầu của giấc ngủ [4].
Trẻ đang phải sử dụng thuốc chứa corticoid như prednisone điều trị dài ngày có nguy cơ cao bị ức chế nồng độ hormone tăng trưởng đêm tích phân và suy giảm tốc độ tăng trưởng chiều cao [5]. Cha mẹ của những trẻ này cần tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá tốc độ phát triển thể chất.
Trẻ có chế độ ăn uống nghèo nàn, thiếu hụt các vi chất thiết yếu như vitamin A cũng có nguy cơ suy giảm sự bài tiết GH tự nhiên trong đêm [3]. Việc can thiệp bổ sung vi chất đúng liều lượng cần được thực hiện dưới sự chỉ dẫn của nhân viên y tế [3].
Ngoài ra, những trẻ ăn quá muộn sát giờ đi ngủ có thể gặp phải tình trạng đầy bụng, trào ngược hoặc khó chịu dạ dày, gián tiếp làm gián đoạn chu kỳ giấc ngủ sâu. Vì đỉnh tiết GH cao nhất luôn xuất hiện trong giai đoạn sóng chậm III-IV của chu kỳ ngủ đầu tiên [2], bất kỳ yếu tố nào làm xáo trộn giấc ngủ đều có thể ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình này.
Gợi ý áp dụng thực tế cho bữa tối và giấc ngủ của trẻ
Để tối ưu hóa sự phát triển thể chất và bảo đảm trẻ nhận được đỉnh tiết hormone tăng trưởng trọn vẹn, cha mẹ có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:
Sắp xếp bữa ăn hợp lý: Bữa tối chính nên hoàn thành trước giờ đi ngủ khoảng 1,5 đến 2 giờ. Nếu do lịch học tập hay sinh hoạt mà trẻ phải ăn tối sau 20h, hãy ưu tiên các món ăn thanh đạm, dễ tiêu hóa, tránh các thức ăn nhiều dầu mỡ gây khó tiêu làm trẻ trằn trọc.
Đảm bảo dinh dưỡng đa dạng: Bổ sung đầy đủ các thực phẩm giàu vi chất trong bữa ăn hàng ngày, bao gồm nguồn thực phẩm giàu vitamin A để hỗ trợ duy trì bài tiết hormone tăng trưởng bình thường [3]. Tuyệt đối không tự ý cho trẻ uống các loại thuốc kích thích hormone hay vitamin liều cao khi chưa có chỉ định y khoa [3, 7].
Cố định giờ ngủ và bảo đảm ngủ sâu: Trẻ cần được tạo điều kiện đi ngủ đúng giờ trong không gian yên tĩnh, thoáng mát. Bởi vì đỉnh giải phóng hormone quan trọng nhất tập trung trong 2 giờ đầu sau khi chìm vào giấc ngủ [1] và liên kết mật thiết với giấc ngủ sóng chậm giai đoạn III-IV [2], việc duy trì giấc ngủ liền mạch là mục tiêu quan trọng nhất.
Tránh phụ thuộc vào các biện pháp hỗ trợ chưa được chứng minh: Một thử nghiệm lâm sàng năm 1989 đã kiểm tra tác dụng của pyridostigmine đường uống (liều 60 mg) trên bài tiết hormone tăng trưởng đêm ở trẻ tầm vóc thấp và nhận thấy thuốc này hoàn toàn không có tác dụng làm tăng tiết GH nền cũng như GH được kích thích [8]. Phụ huynh không nên tự ý tìm mua các hoạt chất truyền miệng để cố gắng kích thích chiều cao cho con.
Lời khuyên cân bằng cho phụ huynh
Việc trẻ nhỏ thỉnh thoảng ăn tối sau 20h không làm mất đi đỉnh tiết hormone tăng trưởng tự nhiên của cơ thể trong giấc ngủ sâu [2]. Điều cốt lõi quyết định lượng hormone tăng trưởng bài tiết là chất lượng giấc ngủ, đặc biệt là giai đoạn ngủ sâu trong những giờ đầu tiên sau khi ngủ [1, 5].
Thay vì quá căng thẳng về khung giờ 20h, cha mẹ hãy chú trọng xây dựng một lối sống cân bằng, bảo đảm trẻ được ăn uống đầy đủ vi chất [3] và duy trì giấc ngủ sâu trọn vẹn mỗi đêm. Khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu chậm phát triển chiều cao bất thường hoặc đang mắc các bệnh lý mạn tính [2, 8], gia đình nên đưa trẻ đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn can thiệp đúng cách.
