Khi thời tiết thay đổi, trẻ nhỏ rất dễ mắc các bệnh lý đường hô hấp trên như viêm mũi họng, viêm xoang hay viêm tai giữa. Tình trạng nghẹt mũi, thở khò khè và đờm đặc kéo dài khiến nhiều bậc phụ huynh sốt ruột tìm kiếm các sản phẩm siro thảo dược nhằm giảm bớt sự khó chịu cho con. Trong số đó, các dòng siro chứa hoạt chất bromelain chiết xuất từ quả dứa đang được chú ý nhờ lời giới thiệu giúp tiêu đờm, giảm phù nề và kháng viêm lành tính.
Tuy nhiên, trẻ nhỏ có thực sự nên dùng siro chứa bromelain hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại là: bromelain có tiềm năng hỗ trợ cải thiện triệu chứng đường hô hấp trên ở trẻ em, nhưng chưa đủ bằng chứng thuyết phục để sử dụng đại trà, và tuyệt đối không được tự ý dùng thay thế phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ chuyên khoa [1]. Việc bổ sung hoạt chất này cho trẻ cần tuân thủ chỉ định nghiêm ngặt về độ tuổi, theo dõi phản ứng dị ứng và có sự giám sát của nhân viên y tế [2, 7].
Hoạt chất bromelain hoạt động như thế nào trong cơ thể trẻ?
Bromelain không phải là một chất hóa học đơn lẻ mà là một hỗn hợp phức tạp gồm các enzyme phân giải protein (chứa nhóm sulfhydryl) có nguồn gốc tự nhiên, được chiết xuất từ thân hoặc quả của cây dứa [1]. Hoạt chất này từ lâu đã được xem là một hợp chất dinh dưỡng an toàn và được sử dụng rộng rãi như một chất bổ sung hỗ trợ tăng cường sức khỏe [1].
Về cơ chế tác động, bromelain vượt xa vai trò của một enzyme tiêu hóa thông thường [1]. Khi đi vào hệ thống cơ thể, hoạt chất này sở hữu đồng thời nhiều đặc tính sinh học bao gồm khả năng làm tan chất nhầy (tiêu đờm), chống viêm, chống phù nề và chống đông máu [1].
Chính nhờ tác dụng làm loãng chất nhầy và giảm viêm, bromelain thu hút sự chú ý trong điều trị các bệnh lý hô hấp [1]. Ở trẻ nhỏ, hệ hô hấp rất nhạy cảm và dễ bị tấn công bởi các tác nhân nhiễm trùng, đặc biệt là nhóm trẻ dưới 5 tuổi [2]. Khi đường thở bị viêm, niêm mạc tăng tiết chất nhầy đặc quánh gây tắc nghẽn; các đặc tính của bromelain được kỳ vọng sẽ giúp giảm ứ đọng dịch và xoa dịu phản ứng viêm tại chỗ [1, 2].
Bằng chứng khoa học về việc dùng bromelain cho trẻ nhỏ
Mặc dù được ứng dụng khá nhiều, giới chuyên môn ghi nhận rằng dữ liệu lâm sàng về việc sử dụng bromelain trong nhi khoa hiện vẫn còn rất hạn chế [1]. Hầu hết các dữ liệu nghiên cứu sẵn có trước đây đều bắt nguồn từ các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), trên động vật, hoặc từ một số ít thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người trưởng thành [1]. Dù vậy, một số nghiên cứu lâm sàng đã được triển khai để kiểm tra hiệu quả thực tế của bromelain trên bệnh nhi:
Một nghiên cứu dịch tễ dược học thuần tập tiến hành tại 19 trung tâm ở Đức, công bố năm 2005, đã đánh giá hiệu quả điều trị và tính an toàn của chế phẩm enzyme bromelain (Bromelain-POS) ở 116 trẻ em dưới 11 tuổi được chẩn đoán mắc viêm xoang cấp tính [3]. Các bệnh nhi được chia thành các nhóm: dùng đơn độc Bromelain-POS (62 trẻ), kết hợp Bromelain-POS với các liệu pháp điều trị chuẩn (34 trẻ), hoặc chỉ dùng liệu pháp điều trị chuẩn đơn thuần (20 trẻ) [3].
Kết quả ghi nhận thời gian hồi phục triệu chứng trung bình ngắn nhất thuộc về nhóm trẻ dùng Bromelain-POS đơn độc với 6,66 ngày, so với 7,95 ngày ở nhóm điều trị chuẩn và 9,06 ngày ở nhóm kết hợp cả hai [3]. Nhóm dùng bromelain đơn độc cho thấy sự phục hồi triệu chứng nhanh hơn có ý nghĩa thống kê so với các nhóm khác (p = 0,005) [3]. Về mặt an toàn, chỉ có một trường hợp bé trai 10 tuổi có tiền sử dị ứng dứa xuất hiện phản ứng dị ứng nhẹ và tự hết, ngoài ra không có tác dụng phụ không mong muốn nào khác được ghi nhận [3].
Năm 2024, một nghiên cứu hồi cứu thực hiện trên dữ liệu bệnh án tại Phân khoa Thính học thuộc Đại học Palermo thu thập từ tháng 1 năm 2022 đến tháng 6 năm 2023, đã đánh giá tác dụng của việc bổ sung bromelain ở 224 trẻ em từ 1 đến 8 tuổi (gồm 174 bé trai và 50 bé gái) bị viêm tai giữa ứ dịch (OME) [2]. Bệnh lý này là biến chứng thường gặp do rối loạn chức năng vòi tai sau các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên ở trẻ [2].
Trước khi điều trị, tất cả bệnh nhi đều được sàng lọc kỹ lưỡng về chức năng hòm nhĩ, đo âm ốc tai, ngưỡng nghe và tính toàn vẹn của ống tai [2]. Kết quả sơ bộ cho thấy việc bổ sung bromelain giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng đi kèm của viêm tai giữa sau 15 ngày và 60 ngày điều trị [2]. Đáng chú ý, các bệnh nhi dùng bromelain ghi nhận tình trạng giảm tiết dịch nhầy rõ rệt và cải thiện chức năng thính giác [2].
Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng mù đơn năm 2022 trên 120 trẻ em nhằm đánh giá hiệu quả hỗ trợ điều trị viêm đường hô hấp trên và bệnh lý tai giữa [4]. Các bệnh nhi được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm: Nhóm đối chứng (40 trẻ) chỉ dùng điều trị chuẩn (khí dung fluticasone kết hợp thuốc tiêu nhầy và rửa mũi bằng dung dịch ưu trương); Nhóm điều trị 1 (40 trẻ) dùng sản phẩm bổ sung chứa Boswellia serrata, bromelain, kẽm, magie, mật ong và lợi khuẩn tyndallized trong 20 ngày kết hợp điều trị chuẩn; Nhóm điều trị 2 (40 trẻ) dùng sản phẩm này trong 30 ngày kết hợp điều trị chuẩn [4].
Kết quả qua kiểm tra nội soi tai, đo nhĩ lượng, nội soi sợi quang và đo thính lực đơn âm cho thấy cả hai nhóm có dùng bổ sung đều có cải thiện vượt trội so với nhóm đối chứng [4]. Nhóm can thiệp 30 ngày cho thấy sự cải thiện vượt trội rõ rệt nhất ở thời điểm 35 ngày [4]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng thành phần Boswellia serrata kết hợp cùng bromelain mang lại khả năng chống viêm và kiểm soát cơn đau mạnh mẽ, tạo thêm lợi ích điều trị mà không gây ra tác dụng phụ tiêu cực như các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) thông thường [4].
Ngoài đường hô hấp, bromelain dạng bôi khử vảy vết thương cũng đã được nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng đa trung tâm vào năm 2022 trên 145 trẻ từ 0 đến 18 tuổi bị bỏng nhiệt sâu [5]. Trong nghiên cứu này, 72 trẻ được loại bỏ vảy hoại tử bằng hỗn dịch enzyme giàu bromelain và 73 trẻ điều trị bằng phương pháp chuẩn [5]. Kết quả cho thấy thời gian loại bỏ hoàn toàn vảy hoại tử trung bình ở nhóm bromelain chỉ mất 1 ngày so với 6 ngày ở nhóm chăm sóc chuẩn, diện tích phải cắt lọc giảm từ 48% xuống còn 1,5%, khẳng định tính an toàn và hiệu quả của chế phẩm chứa bromelain trong hỗ trợ điều trị nhi khoa [5].
Giá trị thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có
Một bài tổng quan năm 2024 về việc sử dụng bromelain ở trẻ em đã kết luận rằng hiện chưa có bằng chứng xác đáng (conclusive evidence) để ủng hộ việc sử dụng bromelain thường quy cho bệnh nhi [1]. Mặc dù các dữ liệu ít ỏi cho thấy việc bổ sung bromelain vào liệu trình điều trị chuẩn có thể mang lại lợi ích trong viêm đường hô hấp trên, bỏng và một số vấn đề răng miệng, nhưng vẫn rất cần các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn hơn trong môi trường nhi khoa để làm sáng tỏ đầy đủ cơ chế và đặc tính điều trị [1].
Thêm vào đó, việc đánh giá các sản phẩm chứa bromelain dạng siro hay thực phẩm chức năng thường gặp khó khăn do tính không đồng nhất [6]. Đa số các thử nghiệm lâm sàng đối với các hoạt chất tự nhiên rất phức tạp để thiết kế chuẩn hóa, dẫn đến việc thiếu hụt bằng chứng khoa học mạnh mẽ [6]. Một số sản phẩm kết hợp nhiều thành phần như bromelain cùng các khoáng chất hay chiết xuất thực vật khác khiến việc phân tách rạch ròi hiệu quả riêng biệt của từng chất trở nên khó khăn [4]. Dù vậy, dữ liệu an toàn tổng quan về nhóm chất bổ sung này nhìn chung khá yên tâm khi phần lớn các nghiên cứu không ghi nhận tác dụng phụ thứ phát nghiêm trọng nào chống chỉ định tuyệt đối việc dùng trong lâm sàng [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng siro chứa bromelain cho con
Nhiều cha mẹ cho rằng siro bromelain có nguồn gốc từ trái dứa nên là "thuốc thảo dược tự nhiên vô hại", có thể tự ý mua cho con uống khi thấy trẻ ho hoặc sổ mũi. Đây là quan niệm chưa đúng đắn [1]. Bromelain bản chất là một phức hợp enzyme hoạt tính sinh học có khả năng tác động đến quá trình đông máu và phản ứng viêm [1]. Việc lạm dụng hoặc dùng không đúng liều lượng có thể tiềm ẩn những rủi ro không mong muốn [1].
Một sai lầm phổ biến khác là phụ huynh dùng siro bromelain để thay thế hoàn toàn cho đơn thuốc của bác sĩ. Trong các nghiên cứu lâm sàng, bromelain hầu như chỉ được đánh giá với vai trò là liệu pháp hỗ trợ (adjuvant/supportive therapy) kết hợp cùng phác đồ điều trị tiêu chuẩn, chứ không đóng vai trò thuốc điều trị duy nhất để diệt trừ căn nguyên vi khuẩn hay virus [1, 2, 4]. Việc tự ý ngưng kháng sinh hoặc các thuốc đặc trị do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng siro enzyme có thể làm bệnh của trẻ diễn tiến nặng hơn, dẫn đến các biến chứng nguy hiểm [2].
Những đối tượng trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?
Không phải tất cả trẻ nhỏ đều có thể sử dụng các sản phẩm chứa bromelain. Phụ huynh cần lưu ý các nhóm đối tượng sau:
- Trẻ có tiền sử dị ứng với dứa: Bất kỳ trẻ nào từng có biểu hiện ngứa ngáy, nổi mẩn, phù nề hay khó thở khi ăn dứa tuyệt đối không được sử dụng siro chứa bromelain, do nguy cơ xuất hiện phản ứng dị ứng tương tự như trường hợp đã được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng [3].
- Trẻ có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng đông máu: Do bromelain sở hữu đặc tính chống đông máu tự nhiên [1], việc sử dụng cho trẻ mắc các bệnh lý chảy máu hoặc đang chuẩn bị phẫu thuật có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát.
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 1 tuổi: Các nghiên cứu lâm sàng về đường uống đối với bromelain thường chỉ tập trung ở nhóm trẻ từ 1 đến 8 tuổi [2] hoặc trẻ dưới 11 tuổi [3]. Hệ cơ quan của trẻ sơ sinh và trẻ dưới 12 tháng tuổi còn non nớt, chưa có đủ dữ liệu an toàn để tự ý bổ sung các enzyme phân giải protein mà không có chỉ định y khoa.
Áp dụng thực tế an toàn cho trẻ khi bị viêm đường hô hấp
Khi trẻ nhỏ có dấu hiệu viêm đường hô hấp, phụ huynh cần ưu tiên đưa trẻ đi khám tại các cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác mức độ tổn thương niêm mạc họng, mũi hay tai [2].
Nếu phụ huynh có nguyện vọng dùng siro chứa bromelain nhằm hỗ trợ làm loãng dịch nhầy và giảm viêm cho trẻ, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ [1]. Cần đọc kỹ nhãn sản phẩm để xác định nồng độ hoạt chất, độ tuổi khuyến cáo từ nhà sản xuất và tuân thủ tuyệt đối liều lượng được hướng dẫn, không tự ý tăng liều khi thấy triệu chứng chưa thuyên giảm.
Trong quá trình chăm sóc trẻ bị viêm hô hấp, các biện pháp nền tảng luôn đóng vai trò quan trọng: cho trẻ uống đủ nước ấm để làm ẩm niêm mạc, vệ sinh mũi họng hàng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý ưu trương hoặc đẳng trương theo chỉ dẫn y tế [4], và duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ vi chất giúp nâng cao sức đề kháng [6]. Luôn theo dõi sát sao phản ứng của trẻ trong những lần đầu dùng siro; nếu phát hiện trẻ có dấu hiệu nổi ban đỏ, phát ban da hoặc rối loạn tiêu hóa, cần ngưng dùng ngay và thông báo cho bác sĩ [3].
Siro chứa bromelain mở ra hướng tiếp cận hỗ trợ tự nhiên đầy tiềm năng giúp giảm bớt tình trạng tiết dịch đờm và viêm phù nề trong các đợt nhiễm trùng hô hấp ở trẻ nhỏ [1, 2]. Tuy nhiên, hoạt chất này không thể thay thế cho các can thiệp y tế chuẩn mực [1]. Sự thận trọng của cha mẹ, việc kiểm tra tiền sử dị ứng và tuân thủ tư vấn của bác sĩ là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe cho con một cách an toàn nhất [2, 7].
