Khóc dạ đề (hội chứng quấy khóc ở trẻ sơ sinh - infantile colic) là nỗi ám ảnh của nhiều bậc cha mẹ khi con quấy khóc hàng giờ liền vào chiều tối mà không rõ nguyên nhân. Trước áp lực dỗ con, không ít phụ huynh tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng, trong đó có việc hãm các loại trà thảo mộc từ tiểu hồi cần (green anise) hoặc đại hồi (star anise) cho trẻ uống nhằm làm dịu cơn đau bụng.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa là hành vi này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cực kỳ nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng của trẻ sơ sinh. Các sản phẩm thảo mộc tự chế biến tại nhà không qua kiểm soát liều lượng có thể gây nhiễm độc thần kinh và suy nội tạng nặng nề ở trẻ nhỏ [1].
Nguy cơ nhiễm độc thần kinh và tổn thương nội tạng ở trẻ nhỏ
Hệ thần kinh, gan và thận của trẻ sơ sinh cũng như trẻ nhũ nhi chưa phát triển hoàn thiện để có thể chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ thảo mộc. Ngộ độc ở lứa tuổi nhi khoa là một nguyên nhân thường gặp tại các đơn vị cấp cứu bệnh viện, trong đó các chế phẩm từ thảo mộc có thể mang độc tính trực tiếp đối với cơ thể non nớt của trẻ [1].
Dù đại hồi và tiểu hồi cần là những sản phẩm cổ điển từng được dân gian dùng để xử lý chứng quấy khóc co thắt ở trẻ sơ sinh, các đặc tính gây độc thần kinh của đại hồi đã được y văn mô tả rộng rãi [1]. Đáng lo ngại hơn, việc cho trẻ dùng các loại nước sắc thảo mộc tự pha chế tại nhà có thể dẫn tới những biến chứng toàn thân nguy hiểm [1].
Một báo cáo y khoa năm 2016 đã ghi nhận trường hợp thực tế về một trẻ sơ sinh 4 tháng tuổi phải nhập viện cấp cứu với các biểu hiện ngộ độc nghiêm trọng [1]. Bệnh nhi xuất hiện các triệu chứng thần kinh rõ rệt bao gồm co giật và rung giật nhãn cầu [1]. Bên cạnh tổn thương thần kinh, trẻ còn rơi vào tình trạng suy gan, tăng men gan cao, rối loạn đông máu nặng, hạ đường huyết không nhiễm ceton và toan chuyển hóa mức độ vừa [1].
Sau khi loại trừ các nguyên nhân do nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa bẩm sinh và bệnh tự miễn, việc khai thác tiền sử bệnh tỉ mỉ cho thấy gia đình đã tự ý cho trẻ uống nước hãm từ đại hồi (Illicium verum) kết hợp với tiểu hồi cần (Pimpinella anisum) đều đặn mỗi ngày trong suốt hai tháng trước đó [1]. Báo cáo nhấn mạnh nguy cơ nguy hiểm nghiêm trọng khi cho trẻ nhũ nhi sử dụng các loại nước thảo mộc tự chế tại nhà [1].
Thành phần hóa học của tiểu hồi cần: Anethole chiếm ưu thế
Để hiểu rõ vì sao thảo mộc này gây rủi ro cho trẻ nhỏ, cần xem xét bản chất các hợp chất chứa bên trong. Tiểu hồi cần (Pimpinella anisum) chứa 1,5% đến 6,0% khối lượng là tinh dầu bay hơi, bên cạnh 18% protein, 8-11% chất béo (chủ yếu là axit palmitic và oleic) và khoảng 4% carbohydrate [2].
Hợp chất hóa học quan trọng nhất tạo nên đặc tính của tiểu hồi cần chính là anethole, cụ thể là dạng trans-anethole [2]. Trong tinh dầu chiết xuất từ quả tiểu hồi cần, hàm lượng trans-anethole chiếm tỷ lệ áp đảo từ 76,9% đến 93,7% [2], thậm chí có phân tích ghi nhận đạt 93,9% [2]. Anethole cũng là thành phần chính chiếm hơn 90% lượng tinh dầu của đại hồi (Illicium verum) và hồi ngọt (Foeniculum vulgare) [3].
Bên cạnh anethole, tinh dầu tiểu hồi cần còn chứa nhiều hợp chất hoạt tính sinh học khác như estragole (chiếm khoảng 2,4%), p-anisaldehyde (khoảng 5,4%), gamma-himachalene, methylchavicol, cis-anethole cùng các hydrocacbon tecpen, coumarin và polyacetylen [2], [4]. Sự hiện diện đậm đặc của các chất bay hơi này khiến cho việc sử dụng dịch chiết thảo mộc nguyên hạt trở nên quá tải đối với cơ thể trẻ sơ sinh [1].
Nghiên cứu nói gì về tác động dược lý của anethole
Về mặt dược lý học thực nghiệm, anethole là hợp chất chịu trách nhiệm cho hầu hết các hoạt tính được ghi nhận ở tinh dầu hồi, bao gồm chống oxy hóa, chống viêm và ức chế cảm nhận đau [3]. Tác dụng chống oxy hóa của anethole được xác định là nhờ khả năng dọn dẹp các gốc tự do, từ đó làm gia tăng nồng độ glutathione nội bào [3].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 đã tìm hiểu chi tiết hoạt tính giảm đau của anethole trên các mô hình đau ở động vật [3]. Trong nghiên cứu này, các đối tượng thí nghiệm được chia nhóm và cho dùng trước anethole với các mức liều 62,5 mg/kg; 125 mg/kg; 250 mg/kg và 500 mg/kg vào thời điểm một giờ trước khi thực hiện các thử nghiệm gây đau [3].
Kết quả cho thấy ở tất cả các mức liều từ 62,5 đến 500 mg/kg, anethole đều thể hiện tác dụng ức chế cảm nhận đau rõ rệt trong mô hình quặn đau do kích ứng bằng axit axetic [3]. Với thử nghiệm formalin giai đoạn hai, anethole có hiệu quả ở liều 125 và 250 mg/kg [3]. Ở thử nghiệm đau do glutamate, mức liều 62,5; 125 và 250 mg/kg mang lại hiệu quả [3]. Với cơn đau gây ra bởi ACF, mức liều 250 mg/kg thể hiện tác dụng ức chế [3].
Các nhà nghiên cứu nhận định tác dụng giảm đau này có thể bắt nguồn từ việc anethole làm suy giảm quá trình sản sinh hoặc giải phóng các chất trung gian gây viêm [3]. Đáng chú ý, thông qua thử nghiệm trường mở (open field test), nghiên cứu chứng minh rằng anethole ở tất cả các liều thử nghiệm hoàn toàn không có tác dụng an thần, không làm tăng thời gian tiềm tàng trên đĩa nhiệt và không làm giảm số phản ứng co giật cục bộ ở giai đoạn đầu của thử nghiệm formalin [3].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2012 cũng ghi nhận dịch chiết và tinh dầu tiểu hồi cần có nhiều đặc tính dược lý trên mô hình động vật và phòng thí nghiệm, như bảo vệ dạ dày, giãn cơ, chống co giật ở chuột, kháng khuẩn, chống nấm và hạ đường huyết [4]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng các thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất hạn chế và cần thêm nhiều nghiên cứu để xác định mức độ an toàn cũng như cơ chế chính xác [4].
Lợi ích có bằng chứng ở người lớn nhưng cấm kỵ dùng trực tiếp cho trẻ nhỏ
Mặc dù việc cho trẻ sơ sinh uống trực tiếp nước hãm tiểu hồi cần tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nặng [1], loại thảo mộc này lại cho thấy những lợi ích nhất định khi được sử dụng ở người trưởng thành, đặc biệt là người mẹ [5].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng được công bố vào năm 2023 đã đánh giá hiệu quả của trà thảo mộc tiểu hồi cần (Pimpinella anisum) đối với lượng sữa mẹ và sự tăng cân của trẻ sinh non [5]. Nghiên cứu so sánh giữa 3 nhóm gồm: nhóm can thiệp (uống trà tiểu hồi cần), nhóm dùng giả dược và nhóm đối chứng [5].
Kết quả lâm sàng ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về lượng sữa mẹ tiết ra giữa các nhóm vào các ngày thứ nhất, 3, 4, 5, 6 và 7 (p < 0,05) [5]. Cụ thể, ngay trong ngày đầu tiên, lượng sữa hút được ở nhóm can thiệp cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (p = 0,008) [5]. Sang ngày thứ hai, chưa ghi nhận sự khác biệt [5]. Tuy nhiên, liên tiếp từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7, thể tích sữa trung bình ở nhóm người mẹ uống trà tiểu hồi cần cao hơn rõ rệt so với cả nhóm giả dược và nhóm đối chứng (p < 0,05) [5]. Về chỉ số cân nặng của trẻ sinh non, nghiên cứu chưa thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê tại các mốc ngày 0, ngày 3 và ngày 7 giữa ba nhóm [5].
Nghiên cứu kết luận trà tiểu hồi cần có thể giúp kích thích gia tăng tiết sữa mẹ mà không ghi nhận tác dụng phụ cụ thể nào ở người mẹ trong quá trình dùng [5]. Điều này cho thấy sự khác biệt cốt lõi: một loại thảo mộc có thể an toàn và có lợi khi người mẹ sử dụng để hỗ trợ tiết sữa [5], nhưng tuyệt đối không đồng nghĩa với việc có thể đem thứ nước sắc đậm đặc đó đút thẳng vào miệng trẻ sơ sinh [1].
Hiểu lầm thường gặp về việc chữa khóc dạ đề bằng thảo mộc
Hiểu lầm phổ biến nhất của các bậc phụ huynh là quan niệm: "Thảo mộc từ cỏ cây tự nhiên nên lành tính, không có tác dụng phụ như thuốc tây". Thực tế lâm sàng chứng minh các độc tố tự nhiên hoặc hàm lượng tinh dầu đậm đặc hoàn toàn có thể gây ngộ độc cấp tính, làm suy gan, toan chuyển hóa và co giật ở trẻ sơ sinh [1].
Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa tác dụng giảm đau của anethole với tác dụng làm dịu cơn quấy khóc [3]. Nhiều người cho rằng uống trà hồi sẽ giúp trẻ ngủ ngon hơn, bớt quấy đêm do an thần. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh anethole không hề mang lại hiệu quả an thần [3]. Triệu chứng lờ đờ hay co giật nếu xuất hiện sau khi uống thảo mộc thực chất là dấu hiệu cảnh báo của tình trạng nhiễm độc hệ thần kinh trung ương chứ không phải giấc ngủ tự nhiên [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể tự pha chế tại nhà bằng cách giảm bớt lượng hạt. Nước hãm thảo mộc thủ công hoàn toàn không định lượng được nồng độ trans-anethole hay estragole hòa tan [2]. Ngay cả khi dùng liều lượng nhỏ lặp lại hằng ngày trong vài tháng, độc chất vẫn có thể tích tụ dẫn đến suy đa tạng [1].
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi: Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được sử dụng bất kỳ loại trà hãm, nước sắc nào từ tiểu hồi cần hay đại hồi tự chế biến [1]. Nguy cơ tổn thương thần kinh, rung giật nhãn cầu, co giật và suy gan là hoàn toàn có thật [1].
- Phụ nữ cho con bú muốn dùng trà lợi sữa: Dù nghiên cứu cho thấy trà tiểu hồi cần hỗ trợ tăng thể tích sữa mẹ [5], người mẹ vẫn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng, tránh tự ý dùng các loại tinh dầu đậm đặc hoặc dùng kéo dài quá mức.
- Người có bệnh lý nền: Các tài liệu ghi nhận tiểu hồi cần có tác động tới đường huyết và chuyển hóa lipid [4], do đó những người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường hoặc có bệnh gan, thận mạn tính cần thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ.
Lời khuyên chăm sóc trẻ khóc dạ đề an toàn
Thay vì mạo hiểm sử dụng các phương pháp dân gian chưa được kiểm chứng độ an toàn cho trẻ, cha mẹ nên áp dụng các biện pháp khoa học:
Thứ nhất, đối với chứng khóc dạ đề ở trẻ, cha mẹ cần kiên nhẫn áp dụng các biện pháp trấn an vật lý không dùng thuốc như ẵm bồng nhẹ nhàng, vỗ ợ hơi kỹ sau mỗi cữ bú, massage bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ, hoặc dùng tiếng ồn trắng để tạo môi trường quen thuộc như trong bụng mẹ.
Thứ hai, nếu trẻ quấy khóc dữ dội kéo dài kèm theo các dấu hiệu bất thường như nôn trớ nhiều, bụng chướng cứng, phân có nhầy máu hoặc sốt, cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện chuyên khoa nhi để được bác sĩ thăm khám, xác định nguyên nhân chính xác. Tuyệt đối không tự ý cho trẻ sơ sinh uống bất kỳ loại trà thảo mộc hay bài thuốc truyền miệng nào [1].
Thứ ba, đối với các bà mẹ đang nuôi con bằng sữa mẹ muốn cải thiện lượng sữa, trà tiểu hồi cần có thể là một lựa chọn tham khảo đã được thử nghiệm lâm sàng [5]. Tuy nhiên, việc sử dụng cần tuân thủ liều lượng hướng dẫn chuẩn hóa của nhà sản xuất hoặc chỉ định của chuyên gia y tế, đồng thời theo dõi sát các phản ứng của cơ thể mẹ và bé [5].
Khóc dạ đề là một giai đoạn phát triển sinh lý bình thường và sẽ tự thuyên giảm khi hệ tiêu hóa của trẻ hoàn thiện hơn. Bảo vệ sự an toàn của trẻ sơ sinh đòi hỏi cha mẹ phải luôn tỉnh táo trước các mẹo truyền miệng và kiên quyết nói không với việc cho trẻ uống nước thảo mộc tự chế [1]. Khi gặp bất kỳ khó khăn nào trong quá trình chăm sóc trẻ, sự tư vấn từ các bác sĩ nhi khoa luôn là giải pháp an toàn và đáng tin cậy nhất.