Uống nước sả gừng hàng ngày có làm tụt huyết áp?

Nhiều người Việt có thói quen hãm nước gừng, sả tươi để uống giữ ấm cổ họng hoặc thanh lọc cơ thể mỗi sáng. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống thường gặp cảm giác váng đầu, hoa mắt, người mệt lả và lo lắng thức uống này làm tụt huyết áp. Đây là băn khoăn rất phổ biến ở nhóm người vốn có tiền sử huyết áp thấp.

Thực tế, nước sả gừng có thể gây hạ huyết áp nhẹ thông qua cơ chế làm giãn cơ trơn mạch máu và tăng bài tiết nước tiểu. Người bình thường khó nhận thấy sự thay đổi này, nhưng đối với người huyết áp thấp, việc dùng đậm đặc hoặc liên tục có thể thúc đẩy cơn tụt áp đột ngột.

Cơ chế tác động: Giãn mạch và kích thích đào thải nước

Cơ chế điều hòa huyết áp trong cơ thể chịu ảnh hưởng lớn từ đường kính lòng mạch và thể tích tuần hoàn. Cả sả và gừng đều chứa các hoạt chất tự nhiên tác động trực tiếp lên hệ thống mạch máu ngoại vi. Khi mạch máu mở rộng, sức cản ngoại vi giảm, dẫn đến chỉ số huyết áp hạ xuống.

Nghiên cứu trên động vật cho thấy hợp chất citronellol – một monoterpene alcohol có trong tinh dầu sả (Cymbopogon citratus) – có khả năng gây hạ huyết áp và làm giãn cơ trơn mạch máu trực tiếp ^[1]. Cụ thể, citronellol đối kháng mạnh mẽ với hiện tượng co mạch do ion canxi (CaCl2) gây ra trên các vòng động vật thí nghiệm, với mức ức chế tối đa lên tới 97 ± 4% ^[1]. Khi dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn bị chặn lại, thành mạch không thể co bóp mạnh, từ đó gây ra trạng thái thư giãn lòng mạch ^[1].

Bên cạnh đó, citral – thành phần chiếm hơn 70% trong tinh dầu sả – cũng chứng minh khả năng ức chế dòng canxi ngoại bào đi qua các kênh phụ thuộc điện thế trên động mạch chủ chuột, làm giảm hoặc triệt tiêu phản ứng co mạch ^[2]. Mặt khác, các phân đoạn polyphenol chiết xuất từ sả còn có khả năng ức chế hiện tượng co thắt mạch do thụ thể thromboxane A2 mà không phụ thuộc vào nồng độ nitric oxide (NO) ^[3].

Ngoài khả năng giãn mạch, nước sắc lá sả ở nồng độ 10% hoặc 20% khi dùng qua đường uống trên chuột còn thể hiện tác dụng lợi tiểu nhẹ ^[4]. Tác động này cũng được ghi nhận trong các tổng quan về đặc tính thực vật học của chi Cymbopogon ^[5]. Lợi tiểu làm tăng đào thải nước và muối qua nước tiểu, từ đó làm giảm nhẹ thể tích tuần hoàn trong lòng mạch [4, 7].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng hạ áp?

Các công bố khoa học độc lập đã làm rõ thêm tác động của từng thành phần trong sả và gừng đối với hệ tim mạch trên động vật và con người:

Thứ nhất, đối với chiết xuất từ cây sả, một thử nghiệm trên chuột sử dụng citronellol tiêm tĩnh mạch với liều từ 1 đến 20 mg/kg ghi nhận phản ứng hạ huyết áp tức thì, kèm theo triệu chứng nhịp tim nhanh phản xạ ^[1]. Thử nghiệm trên mô động mạch mạc treo chuột tách rời tiền co thắt bằng phenylephrine cho thấy citronellol tạo ra phản ứng giãn mạch tối đa đạt 102 ± 5% ^[1]. Ở một thử nghiệm khác, nước sắc lá sả 10% và 20% cho thấy hiệu quả hạ áp phụ thuộc vào liều khi tiêm tĩnh mạch trên chuột ^[4].

Thứ hai, đối với gừng (Zingiber officinale), một tổng quan hệ thống các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) công bố năm 2017 đã rà soát tác động của gừng trên huyết áp người ^[6]. Tổng quan ghi nhận một thử nghiệm an toàn ngẫu nhiên ba nhánh trên 60 người tình nguyện khỏe mạnh: liều gừng 100 mg/kg làm giảm huyết áp tâm thu từ 114,3 ± 3,22 mmHg xuống 105,5 ± 3,13 mmHg và huyết áp tâm trương từ 73,3 ± 3,35 mmHg xuống 70,5 ± 3,39 mmHg chỉ trong vòng 2 giờ (p < 0,05) ^[6]. Ngược lại, một thử nghiệm mù đôi trên 70 bệnh nhân đái tháo đường lại cho thấy gừng không làm thay đổi đáng kể huyết áp tâm thu hay tâm trương so với giả dược, với độ dao động huyết áp động mạch trung bình chỉ ở mức 0,1 ± 1,1 ^[6].

Thứ ba, các ghi chép dân tộc học chỉ ra rằng tại Brazil và Cuba, người dân từ lâu đã dùng nước hãm lá sả làm bài thuốc dân gian nhằm kiểm soát huyết áp cao, an thần và hạ sốt [2, 4, 7].

Giá trị thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu trên giải thích tại sao gừng và sả lại thường xuyên được ứng dụng trong y học cổ truyền để kiểm soát các vấn đề liên quan đến tuần hoàn [2, 4]. Cả hai thành phần này đều hỗ trợ giải tỏa áp lực thành mạch thông qua các hợp chất như citral, citronellol hoặc polyphenol [1, 2, 6].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là phần lớn bằng chứng về sả vẫn dừng lại ở các mô hình động vật thí nghiệm (chuột cống) hoặc mô mạch máu cô lập [1, 2, 4]. Liều lượng tiêm truyền trực tiếp hợp chất tinh chế trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc đun sôi vài nhánh sả lấy nước uống hàng ngày. Đối với gừng, số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người đủ tiêu chuẩn đưa vào tổng quan hệ thống năm 2017 còn rất khiêm tốn (chỉ có 2 thử nghiệm), kết quả giữa người khỏe mạnh và người có bệnh nền còn chưa đồng nhất ^[6]. Do đó, người dùng không thể coi nước sả gừng như một giải pháp trị liệu thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người mặc định gừng có vị cay, tính ấm nên chắc chắn sẽ làm tăng huyết áp, phù hợp cho người bị tụt áp uống để "kéo" huyết áp lên. Trên thực tế, gừng làm ấm cơ thể do thúc đẩy tuần hoàn ngoại vi, nhưng ở liều lượng đủ lớn, nó lại có thể làm giãn mạch và gây hạ huyết áp ngắn hạn như ghi nhận ở liều 100 mg/kg ^[6].

Một ngộ nhận khác là xem nước thảo mộc nấu tại nhà hoàn toàn vô hại, uống thay nước lọc cả ngày để thải độc. Việc kết hợp sả (vốn có tính lợi tiểu nhẹ và giãn mạch) cùng với gừng có thể tạo ra tác động hiệp đồng, làm thể tích máu giảm nhẹ và lòng mạch giãn ra cùng lúc [1, 4]. Khi đó, người uống dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, choáng váng do huyết áp giảm thấp hơn mức bình thường.

Ai nên thận trọng khi uống nước sả gừng?

Dựa trên các đặc tính giãn mạch và lợi tiểu nhẹ, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng:

• Người có tiền sử huyết áp thấp: Uống lượng lớn lúc đói dễ gặp các triệu chứng tụt huyết áp như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi hoặc ngất xỉu.
• Bệnh nhân đang dùng thuốc hạ áp: Các hoạt chất trong sả và gừng có thể cộng hưởng tác dụng hạ áp, gây nguy cơ hạ huyết áp quá mức [1, 3].
• Người đang bị mất nước, tiêu chảy hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu: Tác dụng kích thích bài tiết nước tiểu của sả có thể làm tình trạng thất thoát dịch trở nên nghiêm trọng hơn [4, 7].
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Cần trao đổi với bác sĩ điều trị để tránh các tương tác mạch máu không mong muốn.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng hương vị ấm áp và sự sảng khoái từ sả gừng mà không lo lắng về sự cố tụt huyết áp, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Liều lượng vừa phải: Chỉ nên dùng 1-2 nhánh sả đập dập kết hợp với vài lát gừng mỏng cho một ấm nước khoảng 500-700 ml. Không nên nấu nước quá đặc hoặc ninh cô đặc lại.
• Tần suất hợp lý: Uống từ 2 đến 3 lần mỗi tuần thay vì uống thay nước lọc suốt cả ngày.
• Thời điểm dùng: Tốt nhất nên uống sau bữa ăn sáng hoặc trưa khoảng 30 phút. Tránh uống vào lúc bụng đang đói cồn cào hoặc uống ngay trước khi đi ngủ.
• Kết hợp gia vị: Có thể thêm một lượng nhỏ mật ong hoặc lát chanh tươi để tạo vị dễ chịu, bổ sung chút năng lượng nhanh giúp đường huyết và thể tích tuần hoàn ổn định hơn.

Nước sả gừng là thức uống dân dã, thơm ngon và hỗ trợ tuần hoàn tốt khi dùng đúng mức. Dù vậy, những người có cơ địa huyết áp thấp hoặc đang điều trị bệnh mạn tính cần lắng nghe cơ thể, sử dụng với lượng loãng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu xuất hiện các biểu hiện khó chịu bất thường.