Nhiều bà mẹ tin rằng sữa mẹ luôn tự động đủ chất bất kể mẹ ăn uống thiếu thốn ra sao. Niềm tin này khiến một số phụ nữ sau sinh áp dụng các chế độ ăn kiêng hà khắc, điển hình là thực dưỡng số 7 vốn chỉ ăn gạo lứt và muối mè, loại bỏ hoàn toàn đạm và chất béo động vật.
Quan niệm này tiềm ẩn hiểm họa lớn cho trẻ sơ sinh. Sữa mẹ quả thực có thể duy trì ổn định một số chất sinh năng lượng, nhưng nhiều loại vi chất quan trọng lại suy giảm trực tiếp theo chế độ ăn thiếu hụt của người mẹ.
Cơ chế tiết sữa không bảo vệ tuyệt đối mọi dưỡng chất
Cơ thể người mẹ có cơ chế tự điều hòa nhằm duy trì thành phần dinh dưỡng nhất định trong sữa cho trẻ [1]. Dù người mẹ thiếu hụt dinh dưỡng ở mức độ trung bình, một số vi chất vẫn được cơ thể ưu tiên bảo tồn cho nguồn sữa [1]. Tuy vậy, cơ chế bảo vệ này không phải là lá chắn tuyệt đối trước các chế độ ăn kiêng cực đoan [2].
Một số nghiên cứu chỉ ra rằng lượng đạm, đường và chất béo đa lượng nhìn chung ít biến động theo tình trạng dinh dưỡng của mẹ [4, 8]. Ví dụ tại Gambia, sản phụ chỉ nạp trung bình khoảng 1.700 kcal mỗi ngày nhưng sữa mẹ vẫn giữ được mật độ năng lượng mức 72 kcal/100 ml, tương đương với các bà mẹ ăn uống đầy đủ [3]. Cơ thể mẹ buộc phải tự tiêu hao mô dự trữ để bù đắp chất đa lượng cho sữa [4, 5].
Tuy nhiên, lượng vi chất và vitamin trong sữa không vận hành theo nguyên lý đó [3]. Khả năng đệm vi chất của cơ thể mẹ phụ thuộc sâu sắc vào độ nặng và loại hình suy dinh dưỡng, có thể suy giảm từ bù đắp một phần cho đến mất hoàn toàn khả năng bù đắp [2].
Chế độ ăn thuần thực vật và nguy cơ thiếu hụt vi chất
Khoa học phân chia các vi chất trong sữa thành hai nhóm phản ứng khác nhau đối với dinh dưỡng của mẹ [4]. Những dưỡng chất thuộc nhóm nhạy cảm với chế độ ăn sẽ sụt giảm nồng độ trong sữa ngay khi người mẹ rơi vào tình trạng thiếu hụt kéo dài [4].
Nghiên cứu tổng quan năm 2020 ghi nhận chế độ ăn thuần chay không bổ sung có thể dẫn đến tình trạng thiếu hụt vitamin B12 ở trẻ bú mẹ hoàn toàn [3]. Vitamin B12 đóng vai trò then chốt cho sự phát triển của hệ thần kinh và tạo máu ở trẻ sơ sinh. Thực dưỡng số 7 loại bỏ toàn bộ thịt, cá, trứng, sữa động vật nên cắt đứt hoàn toàn nguồn cung vi chất này vào máu và sữa mẹ.
Bên cạnh vitamin nhóm B, các axit béo thiết yếu trong sữa mẹ cũng biến động mạnh theo khẩu phần ăn của sản phụ [2, 4]. Một tổng quan hệ thống năm 2017 với 59 nghiên cứu quan sát và 43 nghiên cứu can thiệp xác nhận lượng axit béo, các vitamin tan trong dầu, vitamin B1 và vitamin C trong sữa mẹ có mối liên hệ mật thiết với khẩu phần ăn của mẹ [5].
Bằng chứng khoa học về sự biến đổi thành phần sữa mẹ
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 rà soát 23 nghiên cứu trong số 5.984 báo cáo khoa học ban đầu đã phân tích ảnh hưởng của dinh dưỡng mẹ lên sữa [6]. Kết quả ghi nhận chỉ số khối cơ thể (BMI) và việc sử dụng các sản phẩm bổ sung của mẹ tác động rõ rệt đến thành phần đa lượng và vi chất trong sữa mẹ [6]. Dù vậy, mối liên hệ giữa khẩu phần ăn thường nhật và vi chất vẫn còn những kết quả chưa đồng nhất giữa các nghiên cứu do sự khác biệt về phương pháp thu thập mẫu [6].
Nghiên cứu năm 2021 tại vùng nông thôn Shigatse (Tây Tạng) trên các bà mẹ cho con bú trong tháng đầu sau sinh chia mẫu sữa thành 3 nhóm (nhóm A giàu sữa non với tỷ lệ 25 sữa non : 11 sữa chuyển tiếp : 11 sữa trưởng thành; nhóm B cân bằng 16:15:10; nhóm C giàu sữa trưởng thành 7:14:21) [7]. Phân tích cụm cho thấy các axit amin tự do thiết yếu (His, Leu, Lys, Phe, Val, Thr, Met, Ile, Tau) và các axit béo không bão hòa chức năng (LA, ALA, ARA, EPA, DHA) có sự biến đổi gắn liền với mô hình dinh dưỡng mẹ qua từng giai đoạn tiết sữa, thể hiện rõ nhất giữa giai đoạn sữa non và các giai đoạn sau [7].
Dù vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng dữ liệu chuẩn xác về nồng độ vi chất trong sữa mẹ hiện nay nhìn chung còn thưa thớt [8]. Nền mẫu sữa mẹ rất phức tạp, khác biệt lớn so với máu hoặc nước tiểu, đòi hỏi kỹ thuật phân tích chuẩn hóa như sắc ký, quang phổ phát xạ plasma (ICP) hay xét nghiệm vi sinh để đo lường chính xác các vi chất như kẽm, sắt, đồng, iod, selen cùng các vitamin [8].
Hiểu lầm thường gặp về chế độ thực dưỡng sau sinh
Nhiều người lầm tưởng rằng cơ thể người mẹ có thể tự "thanh lọc" và tạo ra nguồn sữa thuần khiết nhất chỉ từ gạo lứt và muối. Đây là một quan niệm sai lệch về mặt sinh học.
Sữa mẹ quả thực là nguồn dinh dưỡng tiêu chuẩn vàng, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị nuôi con hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời nhằm chống nhiễm khuẩn tiêu hóa và cung cấp dưỡng chất cân đối [8]. Tuy nhiên, khuyến nghị này được đặt trên giả định người mẹ có chế độ dinh dưỡng tối thiểu để đáp ứng nhu cầu tiết sữa [4].
Khi mẹ kiêng khem khắc nghiệt, sữa mẹ sẽ thiếu hụt các vi chất then chốt mà trẻ sơ sinh không thể tự tổng hợp được [4]. Việc thiếu hụt vi chất trong những tháng đầu đời có thể để lại di chứng nặng nề cho sự phát triển não bộ và thể chất của trẻ nhỏ.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Những sản phụ sau sinh có tiền sử thiếu máu, thể trạng gầy gò hoặc suy dinh dưỡng tuyệt đối không được áp dụng các biện pháp ăn kiêng thải độc hay thực dưỡng số 7 [2]. Người mẹ bị suy dinh dưỡng vừa và nhẹ vẫn có thể khiến sữa mẹ suy giảm lượng vi chất thiết yếu [4].
Phụ nữ theo đuổi chế độ ăn thuần chay, ăn chay trường vì tín ngưỡng hoặc lối sống cần có sự đồng hành của bác sĩ dinh dưỡng. Trẻ sơ sinh bú mẹ từ các bà mẹ ăn thuần chay cần được theo dõi sát sao dấu hiệu thiếu hụt dinh dưỡng để có hướng can thiệp kịp thời [4, 8].
Áp dụng chế độ ăn cân bằng để bảo vệ dòng sữa
Thay vì kiêng khem cực đoan, sản phụ trong giai đoạn cho con bú cần duy trì thực đơn đa dạng các nhóm chất: đạm động vật, tinh bột, chất béo lành mạnh, rau xanh và trái cây tươi để duy trì lượng vi chất cho sữa [5].
Trong trường hợp mẹ thiếu hụt dinh dưỡng được chẩn đoán, việc chỉ bổ sung dinh dưỡng đơn thuần cho mẹ đôi khi đòi hỏi liều rất cao mới tạo ra sự gia tăng khiêm tốn nồng độ vi chất ở trẻ [4]. Do đó, theo định nghĩa của WHO, việc bổ sung trực tiếp vitamin và khoáng chất cho trẻ sơ sinh trên phương diện cá thể hóa vẫn được cho phép khi phát hiện tình trạng thiếu hụt [4].
Sữa mẹ là món quà tốt nhất cho con nhưng chất lượng của món quà đó phụ thuộc vào sức khỏe người mẹ. Kiêng khem phản khoa học vừa vắt kiệt sức khỏe của mẹ, vừa đặt trẻ trước nguy cơ thiếu hụt vi chất nghiêm trọng. Sản phụ cần duy trì lối ăn uống đa dạng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi bất kỳ chế độ dinh dưỡng nào trong thời kỳ cho con bú.
