Nhiều người cao tuổi có thói quen hễ thấy huyết áp tăng cao là tìm đến các loại cây cỏ trong vườn hoặc mua rễ thảo dược khô về tự sắc uống. Trong số đó, ba gạc hoa đỏ thường được truyền tai như một phương thuốc giúp hạ số đo nhanh chóng và ổn định lâu dài. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nước rễ cây này uống thay thuốc tây tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường cho tính mạng.

Câu trả lời dứt khoát từ giới chuyên môn là hành động này vô cùng nguy hiểm. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý thu hái, sắc uống rễ cây ba gạc để trị bệnh tăng huyết áp, bởi nguy cơ tụt huyết áp đột ngột và tổn thương hệ tuần hoàn là rất lớn.

Thói quen dùng thảo dược thô hạ áp: Con dao hai lưỡi

Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính phổ biến đòi hỏi sự theo dõi liên tục và kiểm soát chặt chẽ. Thay vì tuân thủ phác đồ của bác sĩ, nhiều bệnh nhân có tâm lý e ngại tác dụng phụ của thuốc tân dược nên tìm đến các giải pháp truyền miệng. Các loại cây thảo dược, đặc biệt là rễ cây mọc hoang dã hay mua ở chợ dược liệu không rõ nguồn gốc, thường được tin là lành tính và không độc hại.

Thực tế hoàn toàn trái ngược khi việc sử dụng dược liệu thô chưa qua tinh chế mang rủi ro rất cao. Cây cỏ tự nhiên chứa hàng chục hợp chất hóa học khác nhau, trong đó có cả hoạt chất chữa bệnh lẫn các chất gây độc cho cơ thể. Khi đun sắc thủ công, người dùng không thể biết chính xác hàm lượng chất mình đưa vào cơ thể là bao nhiêu.

Nhiều trường hợp sau khi uống vài bát nước sắc rễ cây đậm đặc đã rơi vào trạng thái choáng váng, hoa mắt, thậm chí ngất xỉu tại chỗ. Đây là hậu quả trực tiếp của việc dung nạp một lượng lớn hoạt tính sinh học cực mạnh làm giãn mạch mất kiểm soát.

Ba gạc hoa đỏ tác động đến huyết áp như thế nào?

Cây ba gạc hoa đỏ từ lâu đã được y học biết đến là loài thực vật chứa nhóm alkaloid đặc biệt, tiêu biểu là hoạt chất reserpine. Hợp chất này có tác dụng can thiệp sâu vào hệ thần kinh giao cảm của cơ thể. Khi đi vào máu, hoạt chất làm cạn kiệt các chất dẫn truyền thần kinh trung ương và ngoại vi, từ đó làm giảm trương lực mạch máu và hạ huyết áp.

Tuy nhiên, cơ chế tác động này diễn ra rất phức tạp và khó đoán định nếu không có sự hiệu chỉnh liều lượng chuẩn xác. Thuốc điều chế từ hoạt chất này trong y học hiện đại đòi hỏi quy trình chiết xuất nghiêm ngặt với hàm lượng tính bằng miligam hoặc microgam rất nhỏ. Khi tự sắc rễ cây, sự giải phóng ồ ạt alkaloid vào nước uống sẽ trực tiếp ức chế hệ tim mạch.

Bên cạnh việc hạ huyết áp, các hoạt chất trong cây còn gây ức chế thần kinh trung ương, làm chậm nhịp tim và tăng tiết dịch tiêu hóa. Người uống nước sắc đậm đặc rất dễ gặp tình trạng mạch đập chậm bất thường, cảm giác nặng ngực, nghẹt thở và suy giảm tri giác nhanh chóng.

Hiểm họa tụt huyết áp đột ngột và rối loạn tuần hoàn

Mối nguy hiểm lớn nhất khi tự ý uống nước sắc rễ ba gạc là hiện tượng tụt huyết áp cấp tính. Huyết áp giảm sâu trong thời gian ngắn khiến áp lực tưới máu lên các cơ quan quan trọng như não, tim và thận bị sụt giảm nghiêm trọng. Người bệnh có thể ngất lịm, té ngã gây chấn thương sọ não hoặc gãy xương.

Nguy hiểm hơn, tình trạng tụt huyết áp kéo dài không đáp ứng với các biện pháp nâng huyết áp thông thường sẽ đẩy bệnh nhân vào tình trạng sốc tuần hoàn. Khi não bộ thiếu oxy và dưỡng chất trong vài phút, nguy cơ nhồi máu não diện rộng hoàn toàn có thể xảy ra, để lại di chứng tàn phế vĩnh viễn.

Tương tự, các mạch máu nuôi dưỡng cơ tim cũng bị thiếu máu cục bộ nghiêm trọng khi áp lực trong lòng mạch xuống quá thấp. Điều này dễ kích hoạt các cơn đau thắt ngực không ổn định, nhồi máu cơ tim cấp hoặc loạn nhịp thất đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh ngay tại nhà.

Nghiên cứu nói gì về ngộ độc thuốc và tụt huyết áp trơ?

Khi một lượng lớn độc chất hoặc hoạt chất ức chế thụ thể đi vào cơ thể, tình trạng tụt huyết áp có thể diễn biến phức tạp và không thể xử trí bằng các biện pháp thông thường. Các nghiên cứu lâm sàng về ngộ độc các hoạt chất ức chế tái hấp thu chất dẫn truyền thần kinh và chẹn thụ thể cho thấy huyết áp có thể tụt sâu do mạch ngoại vi giãn nở quá mức và các kênh dẫn truyền bị phong bế [1].

Một báo cáo ca bệnh lâm sàng công bố năm 2006 đã mô tả trường hợp ngộ độc nghiêm trọng thuốc chống trầm cảm cyclic amitriptyline gây tụt huyết áp trơ, không đáp ứng với các thuốc kích thích thụ thể alpha trực tiếp sau khi đã điều chỉnh pH máu [1]. Trong tình huống nguy kịch đó, huyết áp của bệnh nhân chỉ được cải thiện sau khi được truyền vasopressin qua đường tĩnh mạch [1].

Báo cáo năm 2006 này nhấn mạnh rằng việc sử dụng vasopressin trong bối cảnh ngộ độc độc chất gây tụt huyết áp kháng trị trước đó chưa từng được ghi nhận, và đây có thể là một phương án hỗ trợ điều trị tụt huyết áp trơ liên quan đến quá liều hoặc ngộ độc [1]. Các tác giả cũng lưu ý rằng báo cáo mang tính chất trường hợp riêng lẻ và cần thêm các nghiên cứu để xác định rõ hiệu quả, liều dùng cùng tác dụng phụ tiềm ẩn [1]. Dù cơ chế của từng nhóm chất khác nhau, điểm chung là khi cơ thể bị quá liều các hợp chất phong bế hệ thần kinh - mạch máu, tình trạng tụt huyết áp kháng trị đòi hỏi hồi sức cấp cứu chuyên sâu bằng những loại thuốc đặc biệt chứ không thể tự cấp cứu tại nhà [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược thô

Rất nhiều người lầm tưởng rằng thuốc có nguồn gốc tự nhiên thì luôn an toàn và không gây hại cho gan, thận. Đây là một định kiến sai lầm phổ biến khiến không ít người bệnh đánh đổi cả mạng sống. Bản thân các độc chất thực vật mạnh nhất trên thế giới đều hoàn toàn có nguồn gốc từ thiên nhiên.

Một hiểu lầm khác là càng uống nước sắc đậm đặc thì huyết áp hạ càng nhanh và bệnh mau khỏi. Tăng huyết áp không phải là bệnh lý có thể chữa dứt điểm chỉ bằng vài thang thuốc sắc. Huyết áp hạ quá nhanh trong vài giờ nguy hiểm hơn rất nhiều so với tình trạng huyết áp cao mạn tính có kiểm soát.

Nhiều người cũng nghĩ rằng có thể ngưng thuốc tây y do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống nước cây ba gạc. Việc dừng thuốc điều trị đột ngột sẽ gây hiện tượng huyết áp bật tăng vọt trở lại, sau đó dùng thảo dược quá liều lại gây tụt huyết áp chạm đáy. Dao động huyết áp dữ dội như vậy chính là nguyên nhân hàng đầu gây vỡ mạch máu não và suy tim cấp.

Nhóm đối tượng tuyệt đối không được dùng rễ ba gạc

Người cao tuổi có bệnh xơ vữa động mạch là nhóm đối tượng có nguy cơ tử vong cao nhất nếu tự ý uống rễ ba gạc. Thành mạch của người già đã xơ cứng, khả năng tự điều chỉnh co giãn rất kém. Khi huyết áp tụt dốc, lượng máu tưới cho não và tim lập tức suy giảm dẫn đến đột quỵ tức thì.

Người có tiền sử suy tim, rối loạn nhịp tim chậm hoặc từng bị nhồi máu cơ tim tuyệt đối phải tránh xa loại cây này. Các hợp chất trong ba gạc làm chậm dẫn truyền tim, có thể gây ngừng tim đột ngột hoặc blốc nhĩ thất toàn phần không thể hồi phục.

Bệnh nhân suy thận mạn tính cũng đối mặt hiểm họa lớn khi dùng thảo dược thô. Thận suy giảm chức năng sẽ không thể đào thải các alkaloid và độc chất ra ngoài, khiến nồng độ dược chất tích tụ trong máu tăng cao gấp nhiều lần so với người bình thường, đẩy nhanh quá trình nhiễm độc toàn thân.

Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, người có tiền sử loét dạ dày tá tràng nặng cũng không được tiếp xúc với loại dược liệu này vì nguy cơ gây co bóp tử cung, sảy thai và kích thích tăng tiết acid gây thủng dạ dày.

Lời khuyên kiểm soát huyết áp an toàn và bền vững

Việc điều trị tăng huyết áp đòi hỏi sự kiên trì và tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn y khoa. Bệnh nhân cần tuyệt đối dùng đúng liều lượng, đúng giờ các loại thuốc được bác sĩ chuyên khoa tim mạch kê đơn sau khi đã thăm khám và đánh giá toàn diện các yếu tố nguy cơ.

Thay vì tìm kiếm các loại cây cỏ không rõ liều lượng, người bệnh nên thiết lập một chế độ ăn uống lành mạnh và khoa học. Giảm lượng muối nêm nếm trong bữa ăn hàng ngày, tăng cường rau xanh, trái cây giàu kali và hạn chế mỡ động vật là những biện pháp nền tảng đã được chứng minh hiệu quả.

Bên cạnh đó, việc duy trì vận động thể chất vừa sức như đi bộ, bơi lội hoặc đạp xe 30 phút mỗi ngày giúp thành mạch dẻo dai và hạ áp tự nhiên. Người bệnh cần sắm máy đo huyết áp tại nhà để theo dõi chỉ số vào các khung giờ cố định và ghi chép lại cẩn thận. Bất kỳ sự thay đổi bất thường nào cũng cần được thông báo ngay cho bác sĩ điều trị để có hướng điều chỉnh an toàn.

Tự ý sắc nước rễ cây ba gạc để uống là một hành động đánh cược nguy hiểm với tính mạng. Khi gặp các triệu chứng tăng huyết áp bất thường, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất thay vì tự điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng không có cơ sở khoa học.