U xơ tử cung có nên uống sữa đậu nành mỗi ngày?

Sữa đậu nành và các chế phẩm từ đậu nành từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong chế độ ăn uống hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, đối với phụ nữ được chẩn đoán mắc u xơ tử cung, câu hỏi "u xơ tử cung có nên uống sữa đậu nành mỗi ngày không" luôn tạo ra nhiều băn khoăn, lo lắng. Nỗi sợ hãi lớn nhất của chị em là các hợp chất có hoạt tính tương tự nội tiết tố trong đậu nành có thể kích thích khối u phát triển nhanh hơn.

Để trả lời thẳng thắn: Hiện tại chưa có cơ sở khoa học xác đáng nào yêu cầu người bệnh u xơ tử cung phải kiêng hoàn toàn sữa đậu nành, nhưng việc tiêu thụ lượng lớn mỗi ngày ở tuổi trưởng thành có thể liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh ^[1]. Do đó, người bệnh chỉ nên dùng ở mức độ vừa phải, luân phiên trong chế độ ăn và không nên lạm dụng uống thay nước lọc hay dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc mỗi ngày.

Cơ chế tác động của phytoestrogen đối với tử cung

Nguồn gốc của những băn khoăn xoay quanh đậu nành bắt nguồn từ thành phần phytoestrogen, chủ yếu là các isoflavone như genistein và daidzein ^[2]. Đây là các hợp chất có nguồn gốc thực vật sở hữu cấu trúc hóa học tương tự như estrogen nội sinh do cơ thể phụ nữ tiết ra ^[2]. Khi đi vào cơ thể, phytoestrogen có thể gắn vào các thụ thể estrogen tại các mô nhạy cảm như tử cung và tuyến vú.

Tuy nhiên, phytoestrogen là estrogen ngoại sinh từ thực phẩm, mức độ hoạt lực và tác động sinh học của chúng yếu hơn nhiều so với estrogen nội sinh. Hoạt chất này có thể hoạt động như một chất chủ vận nhẹ hoặc đôi khi đóng vai trò cạnh tranh thụ thể với estrogen nội sinh. Mặc dù vậy, u xơ tử cung vốn là khối u cơ trơn lành tính phụ thuộc hormone, chịu sự chi phối mạnh mẽ từ nồng độ estrogen và progesterone trong cơ thể ^[3]. Chính vì thế, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ để làm rõ liệu việc nạp phytoestrogen từ đậu nành qua ăn uống có kích thích khối u phát triển hay không.

Nghiên cứu khoa học nói gì về đậu nành và u xơ tử cung?

Mối liên quan giữa việc tiêu thụ thực phẩm từ đậu nành và khối u xơ tử cung đã được đánh giá qua nhiều công trình nghiên cứu trên các nhóm dân số khác nhau. Năm 2019, một phân tích tổng hợp (meta-analysis) trên các cơ sở dữ liệu PUBMED và EMBASE thu thập các nghiên cứu công bố đến tháng 12 năm 2018 đã đánh giá định lượng vấn đề này ^[1]. Tổng hợp bao gồm 4 nghiên cứu về phơi nhiễm đậu nành thời kỳ nhũ nhi và 7 nghiên cứu đánh giá việc tiêu thụ ở tuổi trưởng thành ^[1].

Kết quả phân tích tổng hợp cho thấy, so sánh giữa mức tiêu thụ cao và mức tiêu thụ thấp ở phụ nữ trưởng thành tiền mãn kinh, việc tiêu thụ nhiều thực phẩm từ đậu nành có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc u xơ tử cung (tỷ suất chênh gộp OR = 2,50; khoảng tin cậy 95% CI: 1,09-5,74; p = 0,03) ^[1]. Khi phân tích mối quan hệ liều - đáp ứng, tỷ suất chênh gộp về nguy cơ u xơ tử cung ở mức tiêu thụ isoflavone thấp, trung bình và cao lần lượt là 1,00 (CI: 0,87-1,14); 1,08 (CI: 0,94-1,24); và 1,23 (CI: 0,99-1,53) khi so sánh với nhóm chỉ thỉnh thoảng tiêu thụ ^[1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng tiêu thụ lượng lớn isoflavone từ đậu nành ở tuổi trưởng thành có liên quan đến tăng nguy cơ u xơ tử cung ở phụ nữ tiền mãn kinh, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của các nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu quy mô lớn hơn với phương pháp đo lường chính xác ^[1].

Ngược lại, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2009 trên 285 phụ nữ Nhật Bản tiền mãn kinh tham gia khám sức khỏe tổng quát từ tháng 10 năm 2003 đến tháng 3 năm 2006 lại ghi nhận kết quả khác ^[4]. Khối u xơ được chẩn đoán chính xác bằng siêu âm đầu dò âm đạo hoặc tiền sử cắt tử cung do u xơ, với 54 trường hợp bệnh được xác định ^[4]. Khẩu phần ăn được đánh giá qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm (FFQ) đã được kiểm định ^[4]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy lượng nạp isoflavone từ đậu nành không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với bệnh u xơ tử cung ^[4]. Yếu tố liên quan rõ rệt trong nghiên cứu này lại là rượu, khi nhóm uống nhiều rượu nhất có nguy cơ u xơ tử cung cao hơn nhóm uống ít nhất với OR là 2,78 (95% CI: 1,25-6,20) ^[4].

Đồng thuận với quan điểm này, một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2015 đã tổng hợp 13 ấn phẩm từ 4 nghiên cứu bệnh - chứng, 3 nghiên cứu cắt ngang và 4 nghiên cứu đoàn hệ nhằm tìm kiếm các yếu tố dinh dưỡng ảnh hưởng đến u cơ trơn tử cung ^[5]. Tổng quan này cho thấy không có mối liên quan rõ ràng giữa lượng nạp phytoestrogen với u xơ tử cung ^[5]. Đồng thời, các yếu tố dinh dưỡng khác như chất xơ, vitamin C và E cũng không liên quan, trong khi tiêu thụ trái cây và rau xanh được chứng minh có tác dụng bảo vệ ^[5].

Phơi nhiễm đậu nành thời thơ ấu ảnh hưởng thế nào đến kích thước khối u?

Một hướng nghiên cứu rất đáng chú ý là sự tác động của sữa công thức có nguồn gốc từ đậu nành trong giai đoạn nhũ nhi đối với sự phát triển u xơ tử cung ở tuổi trưởng thành ^[6], ^[7]. Trẻ sơ sinh được nuôi hoàn toàn bằng sữa công thức từ đậu nành có nồng độ genistein trong nước tiểu cao gấp 500 lần so với trẻ bú mẹ hoặc dùng sữa bò công thức ^[2].

Nghiên cứu đoàn hệ lớn mang tên Sister Study công bố năm 2009 trên 19.972 phụ nữ da trắng phi Hispanic trong độ tuổi 35-59 đã ghi nhận nguy cơ u xơ tử cung được chẩn đoán sớm tăng nhẹ ở nhóm từng dùng sữa công thức đậu nành thời thơ ấu (tỷ số nguy cơ RR = 1,25; 95% CI: 0,97-1,61) ^[3].

Cụ thể hơn về kích thước khối u, một nghiên cứu thuộc chương trình SELF (Study of Environment, Lifestyle & Fibroids) công bố năm 2016 trên 1.696 phụ nữ người Mỹ gốc Phi độ tuổi 23-34 đã tiến hành tầm soát u xơ bằng siêu âm ^[7]. Dữ liệu sử dụng sữa công thức đậu nành thu thập trên 1.553 người, phát hiện 345 phụ nữ có u xơ ^[7]. Kết quả cho thấy nhóm phụ nữ từng dùng sữa đậu nành thời thơ ấu không tăng tỷ lệ mắc u hay số lượng khối u, nhưng kích thước u xơ lại lớn hơn đáng kể ^[7]. Tính trung bình, phơi nhiễm sữa công thức đậu nành ở thời kỳ nhũ nhi liên quan tới sự gia tăng 32% đường kính của khối u xơ lớn nhất (95% CI: 6%, 65%) và tăng 127% tổng thể tích khối u (95% CI: 12%, 358%) ^[7].

Nghiên cứu theo dõi tiếp theo thuộc dự án SELF công bố năm 2023 trên 1.610 phụ nữ người Mỹ gốc Phi trong vòng 5 năm qua 4 lần khám định kỳ bằng siêu âm ^[6]. Trong số 1.121 người không có u lúc ban đầu, có 150 người từng dùng sữa đậu nành khi còn nhỏ và 269 trường hợp mới mắc u xơ được phát hiện ^[6]. Kết quả ghi nhận việc từng dùng sữa công thức đậu nành nói chung không làm tăng nguy cơ u xơ (95% CI: 0,75-1,54) và tốc độ phát triển khối u không có sự khác biệt ^[6]. Tuy nhiên, nhóm trẻ sơ sinh được cho ăn sữa đậu nành ngay trong vòng 2 tháng đầu sau sinh có nguy cơ mắc u xơ cao hơn so với người chưa từng dùng (95% CI: 0,92-2,65) ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn cho người u xơ tử cung

Nhiều người lầm tưởng rằng người bị u xơ tử cung phải loại bỏ tuyệt đối tất cả các sản phẩm từ đậu tương, bao gồm cả đậu phụ, nước tương hay sữa đậu nành. Thực tế, các nghiên cứu chưa đưa ra một phán quyết nhất quán rằng đậu nành là thủ phạm trực tiếp gây ra u xơ ở tất cả mọi người, bởi có nghiên cứu cho thấy không có mối liên quan ^[4], ^[5], trong khi rủi ro chủ yếu xuất hiện khi dùng ở liều lượng cao ^[1].

Một hiểu lầm khác là tập trung kiêng khem đậu nành nhưng lại bỏ qua các yếu tố dinh dưỡng nguy cơ khác. Nghiên cứu năm 2021 thuộc Nurses' Health Study II theo dõi trên 81.590 phụ nữ tiền mãn kinh suốt 18 năm (1991-2009) đã ghi nhận 8.142 ca u xơ được xác nhận qua siêu âm hoặc phẫu thuật ^[8]. Kết quả đo nồng độ axit béo trong màng hồng cầu ở 553 người cho thấy nồng độ chất béo chuyển hóa (trans FAs) trong cơ thể liên quan trực tiếp đến nguy cơ u xơ tử cung tăng vọt (OR nhóm cao nhất so với thấp nhất = 3,33; 95% CI: 1,50-7,38; p = 0,002) ^[8]. Ngược lại, axit béo không bão hòa đa n-3 (omega-3) lại cho thấy mối liên hệ nghịch, giúp giảm khả năng mắc u xơ (OR = 0,41; 95% CI: 0,19-0,89) ^[8]. Bên cạnh đó, việc tiêu thụ nhiều rượu cũng là yếu tố nguy cơ làm tăng tỷ lệ mắc u xơ tử cung đã được ghi nhận rõ ràng ^[4].

Ai nên thận trọng khi dùng sữa đậu nành?

Mặc dù sữa đậu nành là nguồn dinh dưỡng thực vật lành mạnh, việc sử dụng cần được cân nhắc kỹ lưỡng ở một số nhóm đối tượng cụ thể.

Trước hết, phụ nữ tiền mãn kinh đã có khối u xơ kích thước lớn, có triệu chứng rong kinh, đau tức hạ vị nên thận trọng, không nên uống sữa đậu nành liên tục với lượng lớn mỗi ngày ^[1]. Kết quả phân tích tổng hợp cảnh báo rằng lượng tiêu thụ isoflavone và thực phẩm từ đậu nành cao có liên quan mật thiết với sự gia tăng nguy cơ u xơ tử cung ^[1].

Thứ hai, các bậc cha mẹ có con nhỏ cần hết sức lưu ý: Việc cho trẻ sơ sinh dùng sữa công thức từ đậu nành trong giai đoạn nhũ nhi sớm (đặc biệt trong 2 tháng đầu đời) có thể tạo tiền đề làm tăng nguy cơ mắc u xơ hoặc khiến thể tích khối u lớn hơn khi trưởng thành ^[1], ^[6], ^[7], ^[3]. Nếu trẻ không có chỉ định y khoa đặc biệt (như dị ứng đạm sữa bò hoặc bất dung nạp đường lactose), sữa mẹ vẫn luôn là lựa chọn ưu tiên hàng đầu.

Cuối cùng, người bệnh có khối u xơ đang phát triển nhanh hoặc đi kèm các bệnh lý phụ khoa nhạy cảm với hormone cần tham khảo ý kiến của bác sĩ sản phụ khoa trước khi sử dụng các thực phẩm bổ sung, viên uống chiết xuất mầm đậu nành hoặc duy trì thói quen uống sữa đậu nành đậm đặc mỗi ngày.

Hướng dẫn sử dụng đậu nành và dinh dưỡng đúng cách

Để vừa tận dụng được giá trị dinh dưỡng của thực phẩm từ đậu nành, vừa an tâm kiểm soát u xơ tử cung, chị em có thể tham khảo một số hướng dẫn thực hành sau:

• Điều chỉnh tần suất và lượng dùng: Không nên có thói quen uống sữa đậu nành thay nước lọc hàng ngày. Thay vì uống mỗi ngày 1-2 ly đầy, người có u xơ tử cung chỉ nên dùng ở mức thỉnh thoảng hoặc vừa phải, khoảng 2 đến 3 lần mỗi tuần (mỗi lần khoảng 150-200 ml). Mức tiêu thụ thấp và vừa không cho thấy mối liên hệ tiêu cực đáng kể đối với nguy cơ u xơ ^[1].
• Ưu tiên thực phẩm nguyên bản: Nên chọn sữa đậu nành nấu truyền thống, không thêm nhiều đường, hoặc dùng đậu phụ, đậu lông luộc (edamame). Tuyệt đối tránh tự ý sử dụng các loại thực phẩm chức năng, tinh chất mầm đậu nành hay viên uống isoflavone nồng độ cao vì các sản phẩm này đưa vào cơ thể lượng phytoestrogen vượt xa mức bình thường từ thực phẩm ăn uống hàng ngày.
• Xây dựng thực đơn bảo vệ tử cung: Tăng cường ăn nhiều rau xanh và trái cây tươi trong các bữa ăn mỗi ngày, vì đây là nhóm thực phẩm đã được các nghiên cứu chứng minh có tác dụng bảo vệ và giảm nguy cơ phát triển u xơ ^[5]. Bổ sung các nguồn chất béo lành mạnh giàu axit béo omega-3 (từ cá biển, hạt dinh dưỡng) nhằm hỗ trợ giảm thiểu khả năng u xơ tiến triển ^[8].
• Cắt giảm thực phẩm nguy cơ: Hạn chế tối đa các thực phẩm chiên rán, đồ nướng công nghiệp chứa nhiều chất béo chuyển hóa (trans fat) vì chúng làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc u xơ tử cung ^[8]. Đồng thời, cần hạn chế sử dụng bia rượu, bởi lượng cồn nạp vào cơ thể cao tỷ lệ thuận với tần suất mắc u xơ ^[4].

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò rất quan trọng đối với sức khỏe sinh sản, nhưng không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa chuyên biệt. Phụ nữ mắc u xơ tử cung không cần quá lo lắng hay kiêng khem cực đoan các món ăn từ đậu nành thông thường, nhưng cần duy trì nguyên tắc điều độ và lắng nghe cơ thể. Điều cốt lõi là duy trì thói quen khám phụ khoa và siêu âm định kỳ mỗi 3 đến 6 tháng một lần theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để theo dõi chính xác kích thước khối u và có can thiệp y tế kịp thời.