Uống bao nhiêu rượu bia bắt đầu làm tăng huyết áp?

Trong nếp sống quen thuộc của người Việt, những buổi tiệc tùng hay gặp gỡ bạn bè hiếm khi thiếu vắng chén rượu, cốc bia. Nhiều người thường tự hỏi liệu uống bao nhiêu rượu bia thì huyết áp mới bắt đầu chịu ảnh hưởng tiêu cực, và liệu có một ngưỡng an toàn tuyệt đối nào cho sức khỏe tim mạch hay không.

Trái với suy nghĩ phổ biến rằng chỉ khi say xỉn huyết áp mới tăng vọt, các bằng chứng y khoa hiện đại khẳng định chỉ số huyết áp có thể nhích lên ngay từ lượng cồn rất nhỏ nạp vào hàng ngày ^[1]. Thậm chí, nhiều nghiên cứu quy mô lớn cho thấy huyết áp tâm thu gia tăng một cách liên tục theo lượng cồn tiêu thụ mà không hề tồn tại một ngưỡng an toàn rõ ràng ^{[2] [1]}.

Uống bao nhiêu cồn thì chỉ số huyết áp bắt đầu nhích tăng?

Nhiều người tin rằng một vài chén rượu nhỏ mỗi ngày hoàn toàn vô hại đối với hệ tuần hoàn. Tuy nhiên, một phân tích gộp năm 2023 trên quy mô gần hai vạn người đã chỉ ra rằng ngay cả ở mức tiêu thụ thấp là 12 gram cồn mỗi ngày, huyết áp tâm thu đã cao hơn 1,25 mmHg so với người kiêng rượu ^[1]. Đồng thời, mức huyết áp tâm trương ở lượng tiêu thụ 12 gram cồn mỗi ngày cũng tăng thêm 1,14 mmHg ^[1].

Khi lượng cồn tiêu thụ hàng ngày tăng lên mức 48 gram, tác động trở nên rõ rệt hơn rất nhiều ^[1]. Cụ thể, mức huyết áp tâm thu ghi nhận tăng tới 4,90 mmHg và huyết áp tâm trương tăng 3,10 mmHg so với nhóm không uống rượu bia ^[1]. Mối liên hệ tuyến tính thuận chiều này xuất hiện xuyên suốt mà không hề ghi nhận bất kỳ một ngưỡng phơi nhiễm tối thiểu nào ^[1].

Tại Nhật Bản, các nhà nghiên cứu đã nỗ lực tìm kiếm liều ngưỡng gây tác động bất lợi lên hệ mạch ở công nhân ^[3]. Họ tính toán liều tham chiếu cồn làm tăng 5% xác suất xuất hiện phản ứng bất lợi so với người không uống là 396 gram mỗi tuần đối với huyết áp tâm thu ở nam giới ^[3]. Giới hạn tin cậy dưới 95% của chỉ số này ở nam giới là 315 gram cồn mỗi tuần ^[3]. Đối với huyết áp tâm trương ở nam giới, liều tham chiếu được xác định là 321 gram cồn mỗi tuần với giới hạn tin cậy dưới là 265 gram mỗi tuần ^[3].

Cơ chế tác động: Phản ứng giãn mạch ban đầu và hiện tượng tăng áp bật lại

Cơ chế sinh học chi tiết giải thích cho tình trạng tăng huyết áp do đồ uống có cồn gây ra cho đến nay vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn ^[4]. Dẫu vậy, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã xác nhận cồn có tác động gây tăng áp lực mạch máu trực tiếp ^[5].

Khi vừa mới uống, các nghiên cứu về tác động cấp tính ghi nhận cồn tạo ra một phản ứng giãn mạch ban đầu ^[4]. Tuy nhiên, trạng thái này không kéo dài lâu ^[4]. Các khảo sát dịch tễ học dân số chỉ ra rằng những người uống nhiều rượu bia thường đối mặt với hiện tượng tăng huyết áp bật lại sau đó ^[4].

Mối liên hệ giữa cồn và sự gia tăng huyết áp đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm can thiệp ^[4]. Khi người tham gia nghiên cứu thực hiện cắt giảm lượng cồn tiêu thụ, chỉ số huyết áp sẽ giảm xuống rõ rệt ^[4]. Hiệu quả hạ huyết áp này được ghi nhận đồng nhất ở cả những bệnh nhân tăng huyết áp đang dùng thuốc lẫn những người chưa từng tiếp nhận điều trị ^[4]. Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở người có huyết áp bình thường cũng xác nhận tác động tăng áp trực tiếp của cồn sẽ thoái lui khi tiết chế việc uống ^[5].

Bằng chứng khoa học qua các công trình nghiên cứu dịch tễ

Mối liên hệ giữa đồ uống có cồn và huyết áp đã được quan sát trong hơn 60 nghiên cứu dân số trên phạm vi toàn cầu ^[4]. Các kết quả nhìn chung đều chỉ ra một mối quan hệ đồng biến giữa lượng cồn và mức huyết áp ^[4].

Một công trình nghiên cứu công bố năm 1981 được thực hiện trên 491 công chức nam giới trong độ tuổi từ 21 đến 45 ^[6]. Những người tham gia đã tự nguyện điền vào bảng hỏi sức khỏe và trải qua các quy trình đo đạc chuẩn hóa về huyết áp, nhịp tim cũng như kích thước cơ thể ^[6]. Kết quả phân tích cho thấy mức tiêu thụ cồn trung bình hàng tuần tương quan thuận với huyết áp tâm thu với hệ số tương quan R = 0,18 (P < 0,001) ^[6]. Huyết áp tâm thu tăng dần theo mức cồn nạp vào mà không có một ngưỡng tác động rõ ràng nào ^[6]. Đáng chú ý, ảnh hưởng của cồn lên huyết áp hoàn toàn độc lập với độ tuổi, tình trạng béo phì hay thói quen hút thuốc lá ^[6].

Nghiên cứu tiếp theo vào năm 1982 trên 491 nam giới độ tuổi 20-45 tiếp tục củng cố phát hiện này ^[2]. Lượng cồn nạp vào hàng tuần tương quan thuận với huyết áp tâm thu với hệ số r = 0,18 nhưng không tương quan với tâm trương ^[2]. Trong nhóm uống rượu ở mức vừa và nặng chiếm 53% dân số nghiên cứu, tỷ lệ mắc tăng huyết áp tâm thu (từ 140 mmHg trở lên) cao gấp bốn lần so với nhóm người kiêng rượu hoàn toàn ^[2]. Tác động của cồn lên huyết áp tâm thu hoàn toàn độc lập với các yếu tố gây nhiễu như tuổi tác, béo phì, hút thuốc lá và mức độ hoạt động thể lực ^[2].

Tại Úc, một khảo sát quy mô đồ sộ tại phòng khám sàng lọc sức khỏe ở Sydney công bố năm 1982 đã thu thập dữ liệu từ 13.535 nam giới và 7.385 phụ nữ không sử dụng thuốc hạ huyết áp ^[7]. Khoảng 95% đối tượng nghiên cứu nằm trong độ tuổi từ 18 đến 70 ^[7]. Các nhà khoa học tìm thấy mức độ tương quan tuyến tính rất cao giữa lượng cồn tiêu thụ và chỉ số huyết áp ở cả hai giới ^[7]. Cứ mỗi 100 gram cồn tăng thêm mỗi tuần, huyết áp tâm trương tăng thêm 0,12 kPa (tương đương 0,92 mmHg) ở nam giới ^[7]. Ở nữ giới, mức tăng huyết áp tâm trương thậm chí còn cao hơn, đạt 0,20 kPa (tương đương 1,5 mmHg) cho mỗi 100 gram cồn nạp vào hàng tuần ^[7]. Hiện tượng tăng huyết áp này không thể hiện ngưỡng bắt đầu và chỉ đi vào trạng thái bình nguyên khi lượng cồn chạm mức khoảng 500 gram mỗi tuần ^[7].

Gần đây nhất, phân tích gộp năm 2023 tập hợp 7 nghiên cứu thuần tập dọc không thực nghiệm với 19.548 người trưởng thành khỏe mạnh, có thời gian theo dõi trung vị là 5,3 năm (dao động từ 4 đến 12 năm) ^[1]. Kết quả tái khẳng định mối liên hệ tuyến tính dương tính giữa lượng cồn nền ban đầu và sự thay đổi huyết áp theo thời gian ^[1]. Xu hướng tăng tuyến tính của huyết áp tâm thu theo lượng cồn xuất hiện ở cả nam và nữ ^[1]. Đối với huyết áp tâm trương, mối liên hệ tuyến tính được ghi nhận ở nam giới, trong khi ở nữ giới lại thể hiện đường cong hình chữ U ngược ^[1]. Mối liên hệ dương tính này cũng được tìm thấy ở cả người gốc Á lẫn người Bắc Mỹ ^[1].

Lợi ích tim mạch và giới hạn của các bằng chứng

Trong nhiều năm, quan điểm cho rằng uống một chút rượu bia giúp bảo vệ tim mạch đã được lan truyền rộng rãi. Một số nghiên cứu dịch tễ quan sát thấy việc uống rượu đều đặn ở mức nhẹ đến vừa (từ 1 đến 4 ly tiêu chuẩn mỗi ngày) dường như giúp chống lại nguy cơ tử vong do bệnh động mạch vành và đột quỵ thiếu máu cục bộ ^[4]. Đồ uống như rượu vang từng được cho là đem lại các lợi ích giảm thiểu rủi ro tim mạch ^[4].

Tuy nhiên, các bằng chứng này tồn tại những giới hạn phương pháp luận nghiêm ngặt ^[4]. Một nghiên cứu trên 343 nam công nhân phát hiện sở thích đồ uống và thói quen uống cồn tương quan rất mạnh với chế độ ăn uống, học vấn, tình trạng hút thuốc và vị thế kinh tế xã hội ^[4]. Những yếu tố này là các biến số gây nhiễu lớn, dễ làm sai lệch kết luận khi quy kết lợi ích tim mạch cho một loại thức uống có cồn cụ thể ^[4]. Người uống nhiều rượu bia sẽ đối mặt với sự gia tăng nguy cơ đột quỵ xuất huyết và các bệnh lý tim mạch khác ^[4]. Khi vượt quá 2 ly tiêu chuẩn mỗi ngày, tỷ lệ tử vong chung bắt đầu tăng lên cùng với nguy cơ tăng huyết áp ^[4].

Mối liên hệ giữa cồn và huyết áp cũng có sự khác biệt tùy theo nhóm tuổi và thời gian phơi nhiễm ^[8]. Một nghiên cứu năm 1981 trên 350 nam quân nhân trẻ tuổi tại Úc với độ tuổi trung bình 23, theo dõi trong khóa huấn luyện 10 tuần, ghi nhận việc uống nhiều cồn không làm tăng huyết áp tâm thu hay tâm trương ^[8]. Nhóm nghiên cứu cũng không thấy hiện tượng huyết áp hạ thấp ở những người uống ít cồn so với người kiêng rượu ^[8]. Điều này gợi ý rằng tác động tăng áp của cồn chỉ trở nên rõ ràng trên lâm sàng khi cơ thể phơi nhiễm với cồn trong một thời gian đủ dài, hoặc xuất hiện ở nhóm tuổi lớn hơn khi cơ chế kiểm soát huyết áp tự nhiên đã bắt đầu suy giảm theo tuổi tác ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến về tác động của rượu bia

Một trong những ngộ nhận lớn nhất là chỉ có người nghiện rượu nặng mới bị tăng huyết áp. Nhiều báo cáo trước đây cho rằng có một ngưỡng an toàn ở mức khoảng 30 gram ethanol mỗi ngày, tương đương khoảng 3 ly tiêu chuẩn ^[5]. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định báo cáo về ngưỡng này có thể chỉ là một sai số do đối tượng tham gia nghiên cứu khai báo thiếu lượng cồn thực tế nạp vào ^[5]. Thực tế cho thấy những người uống trung bình từ 3 ly tiêu chuẩn mỗi ngày trở lên có tỷ lệ mắc tăng huyết áp cao gấp ba đến bốn lần so với người kiêng rượu ^[5].

Hiểu lầm thứ hai liên quan đến loại đồ uống, khi nhiều người cho rằng bia hoặc rượu vang nhẹ hơn nên không làm tăng áp lực máu. Trên thực tế, tác động làm tăng huyết áp được ghi nhận xảy ra với tất cả các loại đồ uống có cồn, không phân biệt là bia, rượu vang hay rượu mạnh ^[4]. Mối liên hệ này cũng độc lập với các yếu tố như sắc tộc hay giới tính ^[5].

Một hiểu lầm khác đến từ tác động của thuốc lá lên huyết áp tâm trương. Nghiên cứu dịch tễ tại Sydney ghi nhận người hút thuốc lá có huyết áp tâm trương thấp hơn người không hút thuốc khoảng 1,5 mmHg ở nam giới và 2,1 mmHg ở nữ giới ^[7]. Một nghiên cứu khác cũng chỉ ra người hút thuốc có huyết áp tâm trương thấp hơn độc lập với tình trạng béo phì ^[2]. Dù vậy, hút thuốc lá không hề triệt tiêu tác hại của rượu bia, mà việc tiêu thụ cồn liều lượng cao vẫn làm tăng vọt nguy cơ tai biến và đột quỵ xuất huyết ^[4].

Ai cần đặc biệt thận trọng với đồ uống có cồn?

Dựa trên các dữ liệu dịch tễ học, một số nhóm đối tượng chịu rủi ro cao hơn hẳn khi tiếp xúc với đồ uống chứa cồn:

• Người thừa cân hoặc béo phì: Tác động tăng huyết áp của cồn và béo phì có tính chất cộng dồn trực tiếp lên nhau ^[4]. Tác động của cồn được xếp ngang hàng với béo phì như một nguyên nhân có thể phòng ngừa hàng đầu gây tăng huyết áp trong cộng đồng ^{[2] [6]}. Huyết áp cũng gia tăng rõ rệt theo chỉ số thể trọng Quetelet độc lập với lượng cồn tiêu thụ ^[7].
• Phụ nữ sử dụng thuốc tránh thai: Ở nữ giới, tác động tăng huyết áp của cồn có tính chất cộng dồn với việc sử dụng thuốc tránh thai đường uống liều cao ^[4]. Sự kết hợp này đẩy áp lực thành mạch lên cao hơn bình thường ^[5].
• Người có chỉ số huyết áp mấp mé ngưỡng bệnh lý: Vì cồn có xu hướng làm tăng huyết áp tâm thu tuyến tính không có ngưỡng an toàn, việc dung nạp cồn thường xuyên sẽ đẩy nhanh tốc độ tiến triển thành bệnh tăng huyết áp thực sự ^{[2] [1]}.
• Bệnh nhân đang điều trị huyết áp: Dù việc cắt giảm cồn giúp hạ áp, việc tự ý uống rượu rồi điều chỉnh thuốc có thể gây ra những biến động huyết áp nguy hiểm do hiện tượng bật lại ^[4].

Lời khuyên áp dụng thực tế để duy trì huyết áp ổn định

Một thông tin rất tích cực từ các nghiên cứu thực nghiệm là tác động làm tăng huyết áp của cồn hoàn toàn có thể đảo ngược ^[2]. Dữ liệu khoa học ghi nhận những người từng uống rượu nặng nhưng đã cai rượu có mức huyết áp tương đương với những người kiêng rượu suốt đời ^[2].

Để bảo vệ thành mạch và ngăn ngừa biến cố tim mạch, việc cắt giảm lượng cồn là biện pháp mang tính chiến lược ^[4]. Các hướng dẫn sức khỏe cộng đồng khuyến nghị không nên vượt quá 2 ly tiêu chuẩn mỗi ngày vì nguy cơ tăng huyết áp và tỷ lệ tử vong sẽ gia tăng vượt mốc này ^[4].

Mọi người nên duy trì thói quen theo dõi huyết áp định kỳ tại nhà bằng máy đo chuẩn hóa để kịp thời nhận diện các biến động chỉ số. Khi có các bệnh lý nền về tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, người bệnh cần tham vấn ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa để nhận được phác đồ chăm sóc phù hợp nhất.

Kiểm soát lượng rượu bia nạp vào cơ thể là một trong những giải pháp phòng ngừa tăng huyết áp hiệu quả và chủ động nhất ^[2]. Nhận thức rõ ràng việc cồn làm nhích tăng huyết áp ngay từ lượng nhỏ sẽ giúp mỗi người tự xây dựng cho mình lối sống điều độ, vừa bảo vệ sức khỏe tim mạch vừa giữ gìn chất lượng cuộc sống lâu dài.