Sau ngày làm việc căng thẳng, nhiều người có thói quen pha một tách trà hoa thảo mộc ấm vào buổi tối để dễ đi vào giấc ngủ. Trong các loại trà hoa, cúc mắt bò (tên khoa học thường gặp là Chrysanthemum leucanthemum hoặc Leucanthemum vulgare) đôi khi được truyền tai nhau như một liệu pháp giúp thư giãn thần kinh và ngủ ngon.
Trả lời thẳng cho thắc mắc này: Hiện chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp từ các nghiên cứu lâm sàng chứng minh việc uống trà cúc mắt bò vào buổi tối có tác dụng gây ngủ hoặc điều trị mất ngủ ở người. Tuy nhiên, xét trên góc độ cơ chế của các hợp chất thực vật tự nhiên và thói quen sinh hoạt, một tách trà thảo mộc ấm không chứa caffeine vào buổi tối có thể mang lại cảm giác thư giãn nhẹ nhàng, gián tiếp giúp cơ thể chuẩn bị tốt hơn cho giấc ngủ.
Hiểu đúng về chứng mất ngủ và cơ chế làm dịu thần kinh
Mất ngủ được định nghĩa là tình trạng khó đi vào giấc ngủ hoặc khó duy trì giấc ngủ kéo dài, gây ảnh hưởng đến chức năng sinh hoạt và dẫn đến các rối loạn tâm lý, thể chất đáng kể [1]. Khi đối mặt với tình trạng này, nhiều người tìm đến các hoạt chất có tính an thần (sedative) hoặc gây ngủ (hypnotic) từ tự nhiên hoặc dược phẩm.
Theo phân loại dược lý, chất an thần là các hoạt chất làm giảm hoạt động, mang lại hiệu ứng làm dịu và thư giãn cho hệ thần kinh trung ương [1]. Ở liều lượng cao hơn, các chất an thần này thường gây ra giấc ngủ [1]. Những loại thuốc hoặc hoạt chất được sử dụng chủ yếu với mục đích tạo giấc ngủ được gọi là chất gây ngủ [1]. Sự khác biệt giữa tác dụng an thần (thư giãn) và gây ngủ thường nằm ở liều lượng sử dụng: liều thấp tạo hiệu ứng làm dịu nhẹ nhàng, trong khi liều cao hơn trực tiếp thúc đẩy giấc ngủ [1].
Các hoạt chất an thần và gây ngủ cải thiện chất lượng giấc ngủ chủ yếu bằng cách làm giảm sự hưng phấn quá mức của hệ thần kinh trung ương [2]. Trong thế giới thực vật, nhiều loại thảo dược đã được ghi nhận có khả năng tác động tốt lên hệ thần kinh trung ương theo cơ chế này [1].
Các hoạt chất thực vật tác động lên giấc ngủ như thế nào?
Dù chưa có dữ liệu cụ thể riêng cho cây cúc mắt bò trong các tài liệu nghiên cứu hiện tại, giới khoa học đã xác định được nhiều nhóm hợp chất tự nhiên trong thực vật (phytochemicals) có đặc tính an thần và kéo dài giấc ngủ [3]. Các nhóm chất này bao gồm terpenoid (như linalool, eugenol), flavonoid (như vitexin, isovitexin, quercetrin, luteolin), alkaloid, steroid (như beta-sitosterol) và saponin [3].
Cơ chế nổi bật nhất của các hợp chất thực vật này, đặc biệt là nhóm flavonoid có mặt trong rất nhiều loài thực vật, là khả năng giảm lo âu và làm dịu thần kinh thông qua việc gắn kết với các thụ thể benzodiazepine trung ương [3]. Cụ thể hơn, một số flavonoid như vitexin và isovitexin có thể tác động lên vị trí thụ thể benzodiazepine thuộc phức hợp thụ thể GABAA trong não bộ [3]. Hệ thống GABA là hệ thống ức chế chính của não, giúp làm chậm lại các tín hiệu thần kinh đang hoạt động quá mức, từ đó tạo cảm giác thư thái và dễ ngủ.
Bên cạnh flavonoid, hoạt chất linalool (một monoterpene có mùi thơm dễ chịu thường thấy trong nhiều loài hoa và thảo mộc) cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo hiệu ứng an thần tự nhiên [3]. Khi các hợp chất này đi vào cơ thể ở hàm lượng phù hợp, chúng hỗ trợ làm dịu trạng thái căng thẳng mà không nhất thiết gây ức chế vận động mạnh như thuốc tây y.
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược an thần?
Khi tìm hiểu về trà cúc mắt bò, điều quan trọng cần nhấn mạnh là hiện thiếu vắng các thử nghiệm trực tiếp trên loài cây này. Thay vào đó, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu trên các loại thảo dược và hợp chất thực vật khác để làm rõ cách thảo mộc tự nhiên hỗ trợ giấc ngủ.
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã đánh giá hoạt tính an thần và gây ngủ của chiết xuất methanol và chiết xuất nước từ thân và hoa cây oải hương (Lavandula officinalis) trên hệ thần kinh trung ương của chuột nhắt thông qua các mô hình hành vi [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol đường uống ở các mức liều 200, 400 và 600 mg/kg tạo ra tác dụng an thần đáng kể so với hoạt chất đối chiếu là diazepam, và ở liều cao hơn (800 và 1000 mg/kg) thì tạo ra hiệu ứng gây ngủ [1]. Trong khi đó, chiết xuất nước đường uống ở liều 200 và 400 mg/kg làm giảm đáng kể thời gian phục hồi và số lần chúi đầu của chuột trong các bài kiểm tra vận động và hành vi, chứng tỏ khả năng làm dịu thần kinh rõ rệt [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2008 khảo sát tác động của chiết xuất tâm sen (phôi hạt Nelumbo nucifera) và hoạt chất alkaloid chính của nó là neferine trên chuột nhắt [4]. Chiết xuất methanol và chiết xuất chloroform từ tâm sen ức chế mạnh hoạt động vận động tự nhiên của chuột [4]. Hoạt chất neferine làm giảm vận động theo liều lượng, gây hạ thân nhiệt nhẹ và kéo dài thời gian ngủ do thuốc thiopental tạo ra, đồng thời thể hiện tác dụng giảm lo âu trong mô hình mê cung chữ thập nâng cao tương tự như thuốc diazepam [4]. Đáng chú ý, neferine không làm ảnh hưởng đến sự phối hợp cơ bắp trong bài kiểm tra thanh quay và không có tác dụng chống co giật như diazepam, cho thấy cơ chế làm dịu của hoạt chất tự nhiên này có sự khác biệt so với thuốc tân dược [4].
Năm 2018, một nghiên cứu đánh giá khả năng kéo dài giấc ngủ của chiết xuất hạt bầu (Lagenaria vulgaris) và bí ngô (Cucurbita pepo) trên mô hình giấc ngủ cảm ứng bằng pentobarbital [3]. Các nhà khoa học đã phân tách chiết xuất hạt bầu thành 3 phân đoạn theo độ phân cực: phân đoạn nước (chứa glycoside, alkaloid bậc bốn, tannin), phân đoạn ethyl acetate (độ phân cực trung bình) và phân đoạn n-butanol (chứa các chất không phân cực như sterol, alkane, terpenoid) [3]. Kết quả ghi nhận cả 3 phân đoạn này đều kéo dài đáng kể thời gian ngủ, chứng tỏ thực vật chứa một phổ rộng các hợp chất từ phân cực đến không phân cực cùng tham gia vào quá trình hỗ trợ giấc ngủ [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã kiểm tra tác dụng an thần của tinh dầu hạt mùi (Coriandrum sativum) và thành phần chính của nó là linalool (chiếm hơn 80% theo phân tích sắc ký khí) trên gà con mới nở [5]. Khi tiêm trực tiếp vào não thất ở các mức liều 0,86, 8,6 và 86 microgam/con và quan sát trong 10 phút ở mô hình trường mở, các liều 8,6 và 86 microgam của cả tinh dầu mùi và linalool đều làm giảm đáng kể số ô di chuyển, số lần tìm cách thoát, số lần phóng uế và tiếng kêu căng thẳng (p < 0,05) [5]. Đồng thời, các mức liều này làm tăng đáng kể tư thế ngủ so với nhóm dùng nước muối sinh lý và cho kết quả tương đương với nhóm dùng thuốc an thần diazepam ở liều 17,5 microgam/con [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh khoa học trên, có thể thấy các hợp chất như flavonoid (luteolin, quercetrin, vitexin) hay terpenoid (linalool) có khả năng làm dịu hệ thần kinh trung ương rất tiềm năng [3]. Ở góc độ đời sống, việc uống một tách trà hoa ấm vào buổi tối giúp cơ thể được bù nước nhẹ nhàng, làm ấm dạ dày và tạo ra một khoảng nghỉ tâm lý tách biệt khỏi công việc.
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là chưa có nghiên cứu cụ thể nào trong các dữ liệu y văn nêu trên đánh giá trực tiếp cây cúc mắt bò trên người. Hầu hết các thử nghiệm về cơ chế thảo dược an thần đều mới dừng lại ở mô hình động vật (chuột nhắt, gà con) với các dạng chiết xuất cô đặc hoặc tiêm trực tiếp ở liều lượng kiểm soát chặt chẽ [1], [5].
Hàm lượng hoạt chất tan ra trong một tách trà pha thông thường tại nhà thấp hơn rất nhiều so với các dịch chiết cô đặc dùng trong phòng thí nghiệm. Do đó, người dùng chỉ nên kỳ vọng trà thảo mộc mang lại cảm giác thư giãn nhẹ nhàng, không thể xem đây là thuốc đặc trị mất ngủ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hoa cúc buổi tối
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tất cả các loài hoa họ Cúc với nhau. Trên thực tế, trà hoa cúc nổi tiếng về hỗ trợ giấc ngủ thường là cúc La Mã (Matricaria chamomilla) hoặc cúc vàng (Chrysanthemum indicum), trong khi cúc mắt bò (Leucanthemum vulgare) là một loài khác biệt. Việc nhầm lẫn tên gọi có thể khiến người tiêu dùng mua nhầm nguyên liệu không đúng mục đích hoặc không rõ nguồn gốc.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống càng đặc, càng nhiều thì càng dễ ngủ". Dù lý thuyết dược lý chỉ ra rằng chất an thần ở liều thấp giúp thư giãn và ở liều cao sẽ gây ngủ [1], điều này không áp dụng một cách cơ học cho việc uống nước trà vào ban đêm. Uống quá nhiều nước trà đặc sát giờ đi ngủ sẽ gây đầy bụng và kích thích bàng quang, khiến bạn phải thức giấc đi tiểu đêm nhiều lần, làm gián đoạn chu kỳ giấc ngủ tự nhiên.
Một sai lầm khác là sử dụng trà thảo mộc để tự ý thay thế các loại thuốc điều trị rối loạn giấc ngủ đã được bác sĩ kê đơn. Các hoạt chất thực vật tự nhiên có cơ chế tác động nhẹ và khác biệt so với thuốc đặc trị như diazepam [4], việc ngưng thuốc đột ngột để chuyển sang uống trà có thể làm bùng phát chứng mất ngủ nặng hơn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng trà cúc mắt bò?
Nhóm đầu tiên cần cẩn trọng là những người có tiền sử dị ứng với phấn hoa hoặc các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae). Phản ứng dị ứng có thể biểu hiện từ ngứa họng, nổi mề đay nhẹ cho đến khó thở.
Người đang sử dụng các loại thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương, đặc biệt là thuốc an thần, thuốc ngủ nhóm benzodiazepine hoặc thuốc chống trầm cảm, cần hết sức lưu ý. Do các hợp chất flavonoid và alkaloid trong thảo mộc có thể tương tác với thụ thể GABAA hoặc làm tăng thời gian tác dụng của thuốc ngủ [4], [3], việc dùng chung có thể gây ra tình trạng buồn ngủ quá mức vào sáng hôm sau.
Ngoài ra, phụ nữ đang mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh lý gan, thận mạn tính hoặc người đang sống ở vùng núi cao thiếu oxy làm thay đổi chuyển hóa thuốc [2] cũng không nên tự ý dùng các loại trà thảo dược lạ thường xuyên mà chưa tham khảo ý kiến bác sĩ.
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ giấc ngủ an toàn
Nếu bạn muốn thưởng thức trà thảo mộc (như các dòng trà hoa cúc đã được kiểm định an toàn thực phẩm) vào buổi tối để thư giãn, thời điểm lý tưởng nhất là uống trước giờ đi ngủ khoảng 60 đến 90 phút. Khoảng thời gian này đủ để cơ thể hấp thu các hợp chất làm dịu thần kinh và kịp đào thải lượng nước dư thừa trước khi bạn nằm xuống giường.
Về lượng dùng, chỉ nên pha một tách nhỏ khoảng 100 đến 150 ml nước ấm với một lượng hoa khô vừa phải (khoảng 2 đến 3 gram). Bạn nên hãm trà với nước nóng già trong khoảng 5 đến 10 phút, đậy kín nắp để giữ lại các tinh chất dễ bay hơi như nhóm terpenoid [3]. Không nên pha trà cùng với đường tinh luyện hoặc sữa đặc vào buổi tối để tránh làm tăng đường huyết gây khó ngủ.
Quan trọng hơn cả, tách trà chỉ phát huy tác dụng thư giãn tốt nhất khi được kết hợp với vệ sinh giấc ngủ lành mạnh. Hãy tắt các thiết bị điện tử phát ánh sáng xanh khi bắt đầu thưởng trà, giữ phòng ngủ yên tĩnh, thoáng mát và duy trì giờ đi ngủ cố định mỗi ngày.
Tóm lại, chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp khẳng định trà cúc mắt bò có khả năng chữa mất ngủ, nhưng thói quen nhâm nhi một tách trà thảo mộc ấm, an toàn vào buổi tối có thể giúp làm dịu căng thẳng nhẹ nhàng. Người đọc nên lựa chọn nguyên liệu rõ nguồn gốc, dùng với lượng vừa phải và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu tình trạng khó ngủ kéo dài hoặc đang điều trị bệnh nền.