Những cơn đau quặn thắt vùng bụng dưới mỗi khi kỳ kinh nguyệt ghé thăm là nỗi ám ảnh dai dẳng của rất nhiều bạn gái trẻ. Để tìm kiếm sự dễ chịu mà không muốn lạm dụng thuốc giảm đau tổng hợp, không ít người đã tìm đến các loại thảo dược tự nhiên, trong đó có Black Cohosh (thường gọi là thiên ma hay thăng ma đen).
Tuy nhiên, liệu Black Cohosh có thực sự giúp xoa dịu các cơn co thắt tử cung và giảm đau bụng kinh hiệu quả ở phụ nữ trẻ như những lời quảng cáo hay không? Nhìn thẳng vào các dữ liệu y khoa hiện tại, các nhà nghiên cứu nhận định rằng bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định thảo dược này giảm đau bụng kinh ở nữ giới trẻ tuổi vẫn còn rất hạn chế, dù các thử nghiệm tiền lâm sàng trong phòng thí nghiệm ghi nhận một số tiềm năng giảm co bóp tử cung nhất định [1], [2].
Cơn đau bụng kinh đến từ đâu và kỳ vọng từ thảo dược
Đau bụng kinh thường bắt đầu xuất hiện trong khoảng hai đến ba năm sau kỳ hành kinh đầu tiên của người phụ nữ [3]. Cơn đau đặc trưng này thường khởi phát ngay khi máu kinh bắt đầu chảy và có thể kéo dài liên tục từ 48 đến 72 giờ [3]. Đối với tình trạng đau bụng kinh nguyên phát, nguyên nhân sinh bệnh học chính bắt nguồn từ sự gia tăng sản xuất hoạt chất prostaglandin trong cơ thể [3]. Ngược lại, đau bụng kinh thứ phát lại xuất phát từ các bệnh lý thực thể ở vùng chậu và cần được can thiệp điều trị trực tiếp vào nguyên nhân [3].
Hiện nay, các biện pháp điều trị tiêu chuẩn cho đau bụng kinh nguyên phát bao gồm việc sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID), thuốc tránh thai kết hợp đường uống, thuốc chẹn beta, các liệu pháp tâm lý học và thủ thuật nong cổ tử cung [3]. Dẫu vậy, do lo ngại các tác dụng không mong muốn nghiêm trọng từ các loại thuốc hóa dược, nhiều phụ nữ có xu hướng tìm đến các chế phẩm từ cây cỏ để tìm kiếm sự hỗ trợ lành tính hơn [1].
Trong số các loài thảo mộc, Black Cohosh (có tên khoa học là Actaea racemosa hoặc Cimicifuga racemosa) thuộc họ Hoàng liên (Ranunculaceae), có nguồn gốc tự nhiên từ Canada và miền Đông nước Mỹ [2]. Loài cây này vốn có lịch sử lâu đời trong y học cổ truyền bản địa để cải thiện chứng đau cơ khớp do phong thấp, đau đầu, viêm nhiễm và tình trạng đau bụng kinh [2]. Cây cũng từng được dùng theo kinh nghiệm để hỗ trợ chứng khó tiêu, các khó chịu thời kỳ mãn kinh và đau co thắt kinh nguyệt [4].
Cơ chế chống co thắt tử cung của Black Cohosh qua thí nghiệm
Để giải mã lý do Black Cohosh được dân gian tin dùng để trị đau kinh, các nhà khoa học đã thực hiện các phân tích hóa thực vật chuyên sâu. Đến nay, khoảng 131 hợp chất hóa học đã được phân lập và xác định từ Black Cohosh, trong đó quan trọng nhất là các hợp chất phenolic, chromone, triterpenoid và các thành phần chứa nitơ [2]. Dù vậy, một số hoạt tính của cây vẫn chưa được xác nhận đầy đủ bởi các nghiên cứu dược lý học hiện đại [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã phân tích sâu cơ chế tác động lên cơ tử cung bằng cách thử nghiệm chiết xuất hydro-alcoholic khô của Cimicifuga racemosa cùng các phân đoạn thân nước và thân dầu [5]. Trên mô hình tầm soát estrogen ở nấm men, chỉ có phân đoạn thân dầu kích hoạt được thụ thể estrogen alpha của người, với hiệu lực tương đương nhưng độ mạnh thấp hơn 17 beta-estradiol [5]. Đặc biệt, cả chiết xuất toàn phần và phân đoạn thân dầu đều không gây tác động làm tăng khối lượng tử cung khi thử nghiệm in vivo trên chuột cống non 21 ngày tuổi [5].
Khi nghiên cứu trên mô tử cung tách rời (ex vivo) lấy từ động vật được xử lý bằng chiết xuất Black Cohosh, các nhà nghiên cứu phát hiện mô này giảm tính nhạy cảm rõ rệt trước các tác nhân gây co bóp tử cung như oxytocin, prostaglandin F(2alpha) và bradykinin khi so sánh với mô từ chuột dùng estradiol valerate [5]. Tiếp tục thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), phân đoạn thân dầu cho thấy khả năng ức chế phụ thuộc liều lượng đối với phản ứng co bóp do oxytocin, prostaglandin F(2alpha) và bradykinin trên sừng tử cung của chuột cống 28 ngày tuổi, với tỷ lệ hiệu lực gần bằng 1:30 so với 17 beta-estradiol [5]. Kết quả này xác nhận chiết xuất có thể mang lại tác dụng trong việc giảm bớt khó chịu chu kỳ kinh, đồng thời gợi ý các thành phần thân dầu có thể liên kết với một thụ thể estrogen chưa được định danh có liên quan ngược chiều với quá trình viêm [5].
Tranh cãi về thụ thể nội tiết: Estrogen hay kháng estrogen?
Một câu hỏi lớn khiến giới khoa học băn khoăn suốt nhiều thập kỷ là liệu Black Cohosh có tác động trực tiếp như một chất chủ vận nội tiết tố nữ estrogen hay không. Năm 1996, một nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành trên chuột để kiểm tra xem chiết xuất Cimicifuga racemosa có thể hiện hoạt tính estrogen theo phương pháp sinh học cổ điển hay không [6].
Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã cho các nhóm gồm 10 cá thể chuột nhắt chưa trưởng thành uống chiết xuất Cimicifuga với các liều 6, 60 hoặc 600 mg/kg mỗi ngày trong 3 ngày và tiến hành đo trọng lượng tử cung vào ngày thứ tư [6]. Song song đó, họ cũng tiêm dưới da cho các nhóm gồm 12 chuột cống đã cắt buồng trứng ở các mức liều 6, 60, 600 mg/kg mỗi ngày trong 3 ngày để soi kính hiển vi phết tế bào âm đạo tìm dấu hiệu tế bào sừng hóa [6]. Toàn bộ các thử nghiệm này được lặp lại một lần nữa [6]. Kết quả cho thấy hoàn toàn không xuất hiện bất kỳ dấu hiệu tác động estrogen nào trên các động vật thí nghiệm [6]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng lợi ích làm giảm khó chịu kinh nguyệt hay mãn kinh nếu có của thảo mộc này không thể giải thích bằng cơ chế estrogen truyền thống [6].
Đến năm 2002, một nghiên cứu chuyên sâu khác về đặc tính phân tử đã kiểm tra tác động của dịch chiết ethanol và isopropanol từ thân rễ Cimicifuga racemosa trên sự tăng sinh tế bào ung thư MCF-7 cũng như mức biểu hiện gen [7]. Kết quả một lần nữa xác nhận dịch chiết không biểu hiện tính chất giống estrogen trên thử nghiệm tăng sinh tế bào lẫn thử nghiệm biểu hiện gen qua nấm men cảm ứng estradiol hoặc tế bào MVLN [7]. Ngược lại, Black Cohosh lại thể hiện hoạt tính đối kháng hoạt động của estradiol trên cả ba hệ thống thực nghiệm [7]. Cụ thể, sự tăng sinh tế bào bị ức chế ở nồng độ chiết xuất trên 1 microgam/ml, và sự biểu hiện gen bị triệt tiêu ở các mức liều từ 100 đến 1000 microgam/ml chiết xuất [7]. Các tác giả khẳng định chiết xuất thân rễ cây này mang đặc tính kháng estrogen rõ rệt [7].
Bằng chứng lâm sàng ở phụ nữ trẻ: Khoảng trống dữ liệu thực tế
Mặc dù các cơ chế ức chế co thắt cơ trơn tử cung trước prostaglandin F(2alpha) trong phòng thí nghiệm mở ra nhiều hy vọng, việc chuyển giao từ ống nghiệm sang thực tế điều trị đau bụng kinh ở phụ nữ trẻ lại là một câu chuyện hoàn toàn khác [5]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 về các sản phẩm thảo dược dùng trong mãn kinh và các rối loạn phụ khoa đã chỉ ra thực tế này [1]. Báo cáo ghi nhận rằng các dữ liệu nghiên cứu hiện có về việc sử dụng một số loài thực vật để giảm triệu chứng rối loạn phụ khoa vẫn còn rất nghèo nàn [1].
Trong khi Black Cohosh cùng với cỏ ba lá đỏ (Trifolium pratense) liên tục chứng minh được hiệu quả hỗ trợ giảm triệu chứng mãn kinh qua các thử nghiệm lâm sàng bài bản, thì dữ liệu lâm sàng chất lượng cao dành riêng cho các chứng rối loạn phụ khoa như đau bụng kinh hay hội chứng tiền kinh nguyệt lại chưa đầy đủ [1]. Để giảm hội chứng tiền kinh nguyệt và rối loạn tâm thần tiền kinh nguyệt, cây trinh nữ (Vitex agnus-castus) đã thể hiện hiệu quả lâm sàng, trong khi Black Cohosh chủ yếu vẫn dừng lại ở các dữ liệu về mãn kinh [1].
Đồng tình với quan điểm trên, một tổng quan toàn diện năm 2021 về thực vật học dân tộc và hóa thực vật của Actaea racemosa cũng nhấn mạnh rằng dù cây có nhiều hoạt tính dược lý trên mô hình in vivo và in vitro, việc áp dụng lâm sàng mở rộng vẫn đòi hỏi thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn được thiết kế chặt chẽ nhằm làm sáng tỏ hiệu lực điều trị [2]. Do đó, phụ nữ trẻ không nên xem Black Cohosh là một giải pháp lâm sàng đã được chứng thực để điều trị dứt điểm chứng đau bụng kinh.
Cảnh giác rủi ro sức khỏe: Gan và hệ thần kinh
Việc tự ý sử dụng Black Cohosh không qua kiểm soát y tế còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về mặt an toàn. Một nghiên cứu trên động vật năm 2008 đã đánh giá tác động của dịch chiết Cimicifuga racemosa lên hình thái gan và các chỉ số chức năng gan ở chuột cống Wistar [4]. Trong thử nghiệm kéo dài 30 ngày này, chuột được cho uống dịch chiết bằng ống thông dạ dày với liều lượng 300 mg/kg mỗi ngày [4]. Huyết thanh chuột được phân tích sinh hóa tự động, đồng thời mẫu mô gan được kiểm tra hình thái học mô, hóa mô miễn dịch, nhuộm TUNEL tìm tế bào chết rụng và đo nồng độ GSH bằng quang phổ kế [4].
Kết quả cho thấy dịch chiết không gây biến đổi hình thái gan hay làm rối loạn các chỉ số chức năng gan, chứng minh liều dùng 300 mg/kg mỗi ngày là khá an toàn trên loài gặm nhấm [4]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng các báo cáo ca bệnh ghi nhận độc tính trên gan ở người dùng thảo dược này là vấn đề đáng lo ngại gần đây, do đó độ an toàn của Black Cohosh trên người vẫn cần được giám sát chặt chẽ theo các yếu tố cơ địa riêng biệt của từng bệnh nhân [4].
Bên cạnh nguy cơ tổn thương gan, Black Cohosh còn tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương. Thảo mộc này được ghi nhận có các hoạt tính hướng tâm thần thông qua việc tác động lên các thụ thể dẫn truyền thần kinh serotonergic và dopaminergic [8]. Năm 2021, y văn đã ghi nhận một báo cáo ca bệnh về trường hợp khởi phát cơn hưng cảm cấp tính (acute onset mania) liên quan chặt chẽ đến việc sử dụng Black Cohosh ở một bệnh nhân có tiền sử trầm cảm đơn cực [8]. Hiện tượng này xảy ra do thảo mộc được người bệnh tự ý dùng nhằm làm giảm cảm giác đau kinh và các triệu chứng khó chịu khác [8].
Ai tuyệt đối nên thận trọng khi muốn dùng Black Cohosh?
Dựa trên các bằng chứng khoa học và những trường hợp tai biến được ghi nhận, việc sử dụng Black Cohosh đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ ở nhiều nhóm đối tượng. Trước hết, những người có tiền sử bệnh gan hoặc đang có men gan cao cần đặc biệt lưu ý và phải theo dõi chức năng gan sát sao nếu tiếp xúc với thảo dược này vì những lo ngại về độc tính gan trên người đã được báo cáo trong y văn [4].
Thứ hai, những bệnh nhân có tiền sử mắc chứng trầm cảm đơn cực hoặc rối loạn lưỡng cực cần tránh tự ý bổ sung Black Cohosh [8]. Do thảo dược này tương tác với hệ thống dẫn truyền thần kinh dopamine và serotonin, nó có thể kích hoạt các đợt bùng phát hưng cảm nguy hiểm ngoài tầm kiểm soát [8].
Thứ ba, các bạn nữ trẻ tuổi mắc chứng đau bụng kinh đơn thuần không nên vội vã chọn Black Cohosh như một liệu pháp đầu tay [1]. Khi các dữ liệu lâm sàng chưa đủ để bảo chứng cho công dụng giảm co thắt cơ trơn tử cung trên người, việc sử dụng có thể vừa không mang lại hiệu quả mong muốn vừa gánh thêm nguy cơ tác dụng phụ [1], [2]. Bất kỳ ai đang chuẩn bị can thiệp y tế hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều hòa nội tiết, thuốc chống co thắt cũng phải tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Lời khuyên áp dụng thực tế và giải pháp thay thế an toàn
Đối với các bạn nữ trẻ đang phải chịu đựng những cơn đau bụng kinh hàng tháng, việc trang bị kiến thức chăm sóc khoa học là điều hết sức cần thiết. Thay vì tự ý tìm mua các sản phẩm Black Cohosh không rõ nguồn gốc, bạn nên bắt đầu bằng việc đi khám phụ khoa để xác định chính xác cơn đau là nguyên phát do tăng tiết prostaglandin hay là đau thứ phát do các bệnh lý vùng chậu tiềm ẩn [3].
Nếu được chẩn đoán đau bụng kinh nguyên phát thông thường, các phương pháp chuẩn y khoa như dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) đúng chỉ định, dùng thuốc tránh thai kết hợp hoặc áp dụng các biện pháp thư giãn tâm lý sẽ mang lại hiệu quả giảm đau rõ ràng hơn rất nhiều [3]. Trong sinh hoạt hàng ngày, bạn có thể áp dụng các biện pháp tự nhiên đã được kiểm chứng an toàn như chườm ấm vùng bụng dưới để làm giãn cơ trơn mạch máu, uống đủ nước ấm, duy trì chế độ ăn uống cân bằng giàu rau xanh, hạn chế thức ăn nhiều muối và nghỉ ngơi điều độ khi kỳ kinh bắt đầu.
Trong trường hợp bạn vẫn muốn tìm hiểu các sản phẩm nguồn gốc từ thực vật để hỗ trợ các triệu chứng chu kỳ, hãy tìm đến sự tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để đánh giá liều lượng, dạng bào chế và khả năng tương tác thuốc. Việc hiểu đúng bằng chứng khoa học sẽ giúp phụ nữ đưa ra những lựa chọn thông thái, bảo vệ sức khỏe sinh sản một cách an toàn và bền vững nhất.
Black Cohosh tuy có hoạt tính sinh học làm dịu đáp ứng co bóp tử cung trong phòng thí nghiệm, nhưng vẫn thiếu bằng chứng thử nghiệm lâm sàng vững chắc để khuyến cáo cho chứng đau bụng kinh ở nữ giới trẻ [1], [5]. Hơn nữa, những nguy cơ tiềm tàng về độc tính gan và rối loạn tâm thần đòi hỏi sự giám sát y tế nghiêm ngặt khi sử dụng [4], [8]. Phụ nữ nên lắng nghe cơ thể, ưu tiên các liệu pháp y khoa chính thống và tham khảo ý kiến chuyên gia thay vì tự ý dùng thảo mộc theo trào lưu.