Caffeine từ cà phê và trà là chất kích thích hệ thần kinh trung ương được tiêu thụ rộng rãi mỗi ngày [1], [2]. Đối với người mắc bệnh động kinh, việc sử dụng các loại đồ uống này thường đi kèm nỗi lo ngại về nguy cơ khởi phát cơn co giật.

Hiện nay, các bằng chứng khoa học cho thấy caffeine không phải là tác nhân kích phát cơn co giật phổ biến ở đa số người bệnh [3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu trên động vật và một số báo cáo ca bệnh ghi nhận việc dung nạp một lượng lớn caffeine có thể làm giảm ngưỡng co giật và làm giảm hiệu lực của một số thuốc chống động kinh [4], [2].

Cơ chế tác động của caffeine lên ngưỡng kích thích thần kinh

Caffeine thể hiện hoạt tính kích thích tâm thần thông qua cơ chế đối kháng thụ thể adenosine A1 và A2A [5]. Các thụ thể này phân bố phong phú ở vỏ não, vỏ tiểu não, đồi thị và hồi hải mã [5].

Bình thường, thụ thể adenosine A1 ức chế giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh nhờ điều hòa dòng canxi [5]. Khi caffeine phong bế thụ thể này, hoạt động ức chế bị dỡ bỏ, dẫn đến hiện tượng tăng tính kích thích ở vùng hồi hải mã [5]. Ở liều rất cao từ 100 mg/kg trở lên trong thử nghiệm động vật, caffeine có thể trực tiếp thúc đẩy các cơn co giật bắt nguồn từ cấu trúc này [5].

Kết quả từ các thử nghiệm trên mô hình động vật

Ảnh hưởng của caffeine đối với cơn co giật trong các mô hình thực nghiệm diễn ra phức tạp, phụ thuộc vào liều lượng, cách dùng cấp tính hay mạn tính [1], [4]. Ở loài gặm nhấm, caffeine có thể làm giảm ngưỡng co giật hoặc trực tiếp gây co giật ở liều vượt mức 400 mg/kg [2].

Một nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống cho thấy liều caffeine 14 mg/kg (tương đương khoảng 3 tách cà phê tiêu chuẩn ở người) làm tăng xác suất kích nổ cơn co giật và rút ngắn thời gian khởi phát cơn co giật do pentylenetetrazole (PTZ) gây ra [5]. Dù vậy, khi dùng liều PTZ rất thấp, caffeine hầu như không ảnh hưởng đến ngưỡng khởi phát cơn [5].

Một nghiên cứu khác năm 2019 ghi nhận chuột Wistar tiếp xúc caffeine (nồng độ 0,3 g/L trong nước uống) từ trước khi thụ thai đến hết giai đoạn cho con bú có thời gian xuất hiện cơn co giật do PTZ ngắn hơn nhóm đối chứng (1,53 ± 0,49 phút so với 3,40 ± 0,68 phút) [6]. Ngược lại, ở dòng chuột động kinh vắng ý thức di truyền (GAERS), nhóm dùng caffeine lại có thời gian khởi phát cơn kéo dài hơn (6,52 ± 2,48 phút), đồng thời giảm biểu hiện protein c-Fos ở nhiều vùng não so với nhóm GAERS đối chứng [6].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Sự mâu thuẫn giữa các báo cáo

Các nghiên cứu lâm sàng quy mô trên người hiện còn rất hạn chế [1]. Một nghiên cứu năm 2013 tiến hành khảo sát 174 bệnh nhân nhập viện cấp cứu do co giật [3]. Nhóm tác giả so sánh lượng caffeine họ dung nạp trong 24 giờ trước khi co giật với thói quen uống thường ngày và lượng dùng vào một ngày không có cơn co giật (ở 154 bệnh nhân) [3].

Kết quả phân tích cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa lượng caffeine uống trước cơn co giật và mức tiêu thụ thông thường (p = 0,37) hay vào ngày không co giật (p = 0,13) [3]. Nghiên cứu này chỉ ra caffeine không phải là tác nhân gây co giật thường gặp trong đời sống sinh hoạt [3].

Dù vậy, các báo cáo ca bệnh ghi nhận việc uống quá nhiều caffeine có thể kích hoạt cơn co giật ở những cá nhân nhạy cảm [4]. Một báo cáo năm 2003 nêu trường hợp bệnh nhân tăng tần suất co giật khi tiêu thụ lượng lớn caffeine từ trà; khi chuyển sang đồ uống đã khử caffeine, tần suất cơn co giật trở về mức cơ bản ban đầu [7].

Nguy cơ tương tác làm giảm hiệu lực thuốc chống động kinh

Mối liên hệ quan trọng nhất giữa caffeine và kiểm soát động kinh nằm ở tương tác dược lực học [1], [4]. Dữ liệu từ các mô hình động vật chỉ ra caffeine làm giảm hiệu quả bảo vệ của nhiều thuốc chống động kinh thông thường [4], [2].

Caffeine làm suy giảm tác dụng chống co giật của carbamazepine, phenobarbital, phenytoin, valproate và thể hiện rõ nhất trên topiramate [4], [2]. Trái lại, thực nghiệm cho thấy caffeine không làm giảm hiệu quả chống co giật của các thuốc lamotrigine, tiagabine và oxcarbazepine [2].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu hiện có chưa cung cấp đầy đủ thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về mức liều caffeine an toàn cụ thể trên người bệnh động kinh [1], [4]. Giới khoa học vẫn chưa làm rõ việc đáp ứng bất lợi với caffeine phụ thuộc vào từng phác đồ thuốc chống động kinh riêng biệt trên người như thế nào [2]. Cơ chế bảo vệ tiềm tàng của việc sử dụng caffeine mạn tính cũng mới chỉ được quan sát trên mô hình động vật mà chưa có bằng chứng xác thực trên bệnh nhân lâm sàng [1], [4].

Ai nên thận trọng với caffeine?

Người mắc bệnh động kinh đang điều trị bằng topiramate cần đặc biệt thận trọng do nguy cơ caffeine làm giảm nồng độ bảo vệ chống co giật của thuốc [4], [2]. Những người đang dùng carbamazepine, phenobarbital, phenytoin hay valproate cũng nên theo dõi chặt chẽ phản ứng của cơ thể khi có sử dụng caffeine [2]. Bệnh nhân có tiền sử xuất hiện cơn co giật khi uống trà hoặc cà phê đặc nên chủ động cắt giảm [7].

Người bệnh động kinh không nhất thiết phải kiêng caffeine nếu mức tiêu thụ ở mức thấp đến vừa phải và ổn định [1], [3]. Tuy nhiên, nên tránh dùng đột ngột một lượng lớn đồ uống chứa caffeine và cần trao đổi với bác sĩ điều trị để đánh giá khả năng tương tác với loại thuốc chống động kinh đang dùng [1], [2].