Nhiều người gặp hiện tượng ợ nóng, cồn cào sau khi uống cà phê sáng. Thói quen này thường bị cho là làm suy yếu van ngăn cách giữa dạ dày và thực quản.
Nghiên cứu trực tiếp trên người chỉ ra cà phê không làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới (LES) [1]. Cảm giác ợ nóng chủ yếu bắt nguồn từ khả năng kích thích tiết axit dạ dày của thức uống này [1].
Tác động thực tế của cà phê lên cơ thắt thực quản dưới
Giả định phổ biến cho rằng caffeine làm suy giảm chức năng cơ thắt thực quản dưới [1]. Khảo sát sinh lý thực nghiệm trên người bình thường cho kết quả trái ngược [1]. Caffeine đơn lẻ tạo ra thay đổi rất nhỏ lên áp lực cơ thắt [1].
Cả cà phê thường lẫn cà phê khử caffeine (decaf) đều làm tăng đáng kể áp lực cơ thắt thực quản dưới (P < 0,05) [1]. Do đó, phản ứng cơ học của van thực quản không bị suy yếu trực tiếp bởi việc uống cà phê [1].
Cơ chế kích thích tiết axit và gây ợ nóng
Triệu chứng trào ngược liên quan chặt chẽ đến lượng axit bài tiết [5, 6]. Cà phê nguyên bản thúc đẩy phản ứng tiết axit tối đa đạt 20,9 +- 3,6 mEq/giờ [1]. Cà phê khử caffeine tạo mức tiết 16,5 +- 2,6 mEq/giờ, trong khi caffeine đơn chất chỉ tạo 8,4 +- 1,3 mEq/giờ tính trên lượng tương đương một tách [1].
Axit dạ dày trào ngược lên thực quản gây ra triệu chứng ợ nóng điển hình [5, 6]. Cà phê kích thích lượng axit vượt trội so với caffeine riêng lẻ, làm tăng nguy cơ kích ứng niêm mạc khi có dòng trào ngược xuất hiện [5, 7].
Cơ chế trào ngược từ các nghiên cứu chuyên sâu
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) có nguyên nhân đa yếu tố [3, 5, 8]. Hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua (TLESR) chiếm 50% đến 75% các đợt trào ngược, thường khởi phát do dạ dày căng giãn sau ăn hoặc tiếp nhận đồ uống [3, 5].
Nghiên cứu theo dõi áp lực thực quản ghi nhận 43% đợt trào ngược axit xảy ra trong lúc cơ thắt giãn thoáng qua, và 31% xảy ra khi áp lực nền của cơ thắt hạ thấp [2]. Thức ăn hoặc dịch lỏng làm tăng tần suất giãn cơ thắt thoáng qua trong 1 đến 2 giờ đầu sau nạp [2]. Ở bệnh nhân GERD thực thể, áp lực nền cơ thắt thực quản dưới thường suy giảm rõ rệt so với người bình thường [4, 8]. Tình trạng viêm vùng tâm vị cũng đi kèm với sự suy thoái chiều dài và áp lực cơ thắt [3].
Hiểu lầm phổ biến về cà phê và caffeine
Nhiều lời khuyên y khoa truyền thống yêu cầu người bị trào ngược kiêng hoàn toàn cà phê vì cho rằng caffeine làm giãn cơ thắt [1]. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh tác động làm tăng áp lực cơ thắt của cà phê không liên quan đến caffeine đơn thuần [1].
Cà phê khử caffeine vẫn kích thích tiết lượng axit đáng kể (16,5 mEq/giờ) [1]. Đổi sang cà phê decaf không loại trừ hoàn toàn nguy cơ ợ nóng nếu nguyên nhân xuất phát từ tăng tiết dịch vị [1].
Điều các nghiên cứu chưa làm rõ
Nghiên cứu áp lực cơ thắt với cà phê [1] được thực hiện trên người bình thường, chưa đo lường trực tiếp trên nhóm bệnh nhân có sẵn tổn thương viêm thực quản xước hoặc viêm tâm vị.
Các trích đoạn chưa cung cấp dữ liệu về nhiệt độ thức uống (nóng hay lạnh), mức độ rang hạt, hoặc các chất phụ gia (sữa, đường) ảnh hưởng thế nào đến tần suất trào ngược.
Ai nên thận trọng khi uống cà phê?
Bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản có áp lực cơ thắt nền thấp dưới 10 mmHg nên cẩn trọng [4]. Nhóm này có nguy cơ tổn thương viêm thực quản tiến triển cao khi tiếp xúc với dịch vị tăng tiết [4].
Người có tổn thương viêm niêm mạc vùng tâm vị cần hạn chế kích thích axit [3]. Khi có các triệu chứng ngoài thực quản như ho mạn tính, khàn tiếng, viêm xoang kèm ợ nóng, cần đánh giá y khoa trước khi duy trì lượng cà phê lớn [4, 6].
Cách áp dụng thực tế
Không uống cà phê lúc bụng rỗng để giảm kích ứng từ phản ứng tăng tiết dịch vị [1]. Bổ sung chất xơ hòa tan trong chế độ ăn hỗ trợ cải thiện áp lực cơ thắt thực quản dưới và giảm tần suất ợ nóng [5].
Giảm khẩu phần cà phê nếu nhận thấy triệu chứng nóng rát sau khi dùng. Thăm khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa khi tình trạng ợ nóng kéo dài để xác định tổn thương van thực quản [4, 6].
Tóm lại, cà phê làm tăng áp lực cơ thắt thực quản dưới trên người khỏe mạnh chứ không gây giãn cơ [1]. Ợ nóng xảy ra chủ yếu do lượng axit dịch vị bị kích thích mạnh [1]. Lắng nghe phản ứng dạ dày để điều chỉnh lượng uống phù hợp thể trạng từng người.
