Nhiều người có thói quen thức dậy với một tách cà phê thơm lừng để khởi đầu ngày mới tỉnh táo. Với những ai đang điều trị suy giáp, việc tiện tay dùng ngay ngụm cà phê để uống viên thuốc tuyến giáp buổi sáng tưởng chừng vô hại nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lớn. Thói quen phổ biến này thực chất có thể khiến việc điều trị mất đi hiệu quả vốn có mà bệnh nhân không hề hay biết.

Câu trả lời ngắn gọn là việc uống cà phê cùng lúc hoặc quá gần thời điểm uống thuốc tuyến giáp sẽ cản trở nghiêm trọng khả năng hấp thu của hoạt chất qua niêm mạc ruột. Khi hoạt chất không thể vào máu với nồng độ cần thiết, tình trạng suy giáp sẽ kéo dài dù người bệnh vẫn uống thuốc đều đặn mỗi ngày.

Cơ chế hấp thu của thuốc tuyến giáp trong cơ thể

Levothyroxine là liệu pháp thay thế hormone tuyến giáp thông dụng nhất hiện nay dành cho người bệnh suy giáp [1], [2]. Dạng bào chế phổ biến nhất của thuốc là viên nén rắn uống qua đường miệng [2], [3]. Sau khi nuốt, viên thuốc cần một môi trường acid dịch vị bình thường của dạ dày để trải qua giai đoạn hòa tan cần thiết trước khi đi xuống các đoạn ruột bên dưới [2].

Quá trình hấp thu thuốc vào tuần hoàn máu diễn ra chủ yếu tại ruột non, cụ thể là đoạn hỗng tràng và hồi tràng [2]. Thông thường, khoảng 60% đến 82% liều uống sẽ được hấp thu trong vòng 3 giờ đầu tiên sau khi dùng [2]. Tuy nhiên, bất kỳ yếu tố nào làm xáo trộn quá trình hòa tan ở dạ dày hoặc tạo phức cản trở ở bề mặt niêm mạc ruột đều có thể khiến thuốc bị đào thải ra ngoài mà không phát huy được tác dụng [2], [3].

Cà phê cản trở hoạt chất levothyroxine như thế nào?

Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng caffeine và các thành phần trong cà phê có khả năng cản trở niêm mạc ruột hấp thu levothyroxine ở những người bệnh suy giáp [1], [2]. Khi cà phê được uống đồng thời hoặc trong vòng 1 giờ sau khi dùng viên nén, sự tương tác vật lý và hóa học giữa các hợp chất trong thức uống này và phân tử thuốc sẽ diễn ra, làm suy giảm rõ rệt lượng thuốc đi qua được thành ruột vào máu [2].

Mức độ cản trở này rất rõ rệt trên các dạng bào chế viên nén rắn truyền thống [4]. Các chất chuyển hóa liên quan đến tiêu thụ cà phê như theophylline, paraxanthine, 1-methylxanthine, pyroglutamate, hippurate và trigonelline đều có mối liên quan đến các sản phẩm chuyển hóa hormone tuyến giáp trong huyết tương [1]. Khi quá trình hấp thu tại ruột bị chặn lại, lượng hormone thực tế đi vào hệ tuần hoàn sụt giảm, dẫn tới nồng độ TSH (hormone kích thích tuyến giáp) trong máu tăng cao bất thường [5], [6].

Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng và báo cáo thực tế

Các chuyên gia y tế tại phòng khám đa khoa và dược sĩ ghi nhận rằng khi bệnh nhân có mức TSH cao dù tuân thủ dùng thuốc, nguyên nhân thường bắt nguồn từ tương tác cản trở hấp thu của cà phê, thức ăn hoặc các thuốc khác mà người bệnh không để ý [5]. Sự thiếu hụt kiến thức về tác động của caffeine đối với thuốc tuyến giáp từng tồn tại trong nhiều năm ở cả bệnh nhân lẫn nhân viên y tế [5].

Một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2022 tại Đài Loan đã đánh giá tác động của thói quen uống trà và cà phê trên 37 bệnh nhân suy giáp [2]. Bệnh nhân được chia thành 3 nhóm tiêu thụ: chỉ uống trà, uống cả trà và cà phê, hoặc chỉ uống cà phê [2]. Nồng độ TSH, T3 và T4 được đo đạc trước và sau 3 tháng thay đổi thói quen [2]. Kết quả cho thấy sau 3 tháng điều chỉnh việc tiêu thụ đồ uống tách rời thời điểm dùng thuốc, bệnh nhân có sự suy giảm nồng độ TSH rõ rệt ở các mức độ khác nhau với ý nghĩa thống kê (p < 0,001 hoặc p < 0,05) [2]. Sự chênh lệch logarit tự nhiên của nồng độ TSH trước và sau can thiệp ở nhóm uống cà phê đơn thuần là 2,00, nhóm kết hợp cả hai là 1,94 và nhóm uống trà là 2,18, chứng minh việc tiêu thụ thức uống chứa caffeine gần thời điểm dùng thuốc cản trở hấp thu [2].

Ngoài nghiên cứu can thiệp, y văn cũng ghi nhận các ca lâm sàng điều trị suy giáp kháng trị nghiêm trọng liên quan đến cà phê [6]. Điển hình là trường hợp một nữ bệnh nhân 42 tuổi nhập viện với tình trạng suy giáp có triệu chứng kèm phù chân và khó thở, mức TSH lên đến 84,4 uIU/mL dù dùng liều levothyroxine 175 mcg mỗi sáng [6]. Khi khai thác bệnh sử, các bác sĩ phát hiện người này thường xuyên uống thuốc cùng với cà phê sữa và các loại thuốc khác [6]. Sau khi thực hiện test hấp thu với liều cao 1000 mcg lúc bụng đói cho thấy thuốc hấp thu 100%, bệnh nhân được điều chỉnh lại cách dùng thuốc vào lúc đói hoàn toàn, tránh xa cà phê, giúp ổn định lại tình trạng bệnh [6].

Những yếu tố và bệnh lý đường ruột khác cùng làm giảm hấp thu

Không chỉ riêng cà phê, quá trình hấp thu thuốc tuyến giáp dạng viên nén rắn chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố sinh lý và bệnh lý tiêu hóa [3]. Bất kỳ tình trạng nào làm thay đổi nồng độ acid dạ dày hoặc phá vỡ tính toàn vẹn của hàng rào niêm mạc ruột đều làm suy giảm sinh khả dụng của levothyroxine [3]. Nhiễm khuẩn Helicobacter pylori, không dung nạp lactose hay bệnh celiac là những nguyên nhân điển hình làm giảm khả năng hấp thu thuốc qua ruột non [2], [3].

Về chế độ ăn uống, ngoài cà phê và trà, các loại thực phẩm giàu chất xơ, đậu nành, đu đủ, nho cũng được chứng minh là làm giảm hấp thu levothyroxine [2], [3]. Thêm vào đó, việc dùng chung thuốc với các chế phẩm chứa canxi, thuốc ức chế bơm proton (như omeprazole), thuốc kháng acid dạ dày, sucralfate hoặc magie oxit cũng triệt tiêu hiệu quả điều trị của hormone tuyến giáp [5], [3], [6].

Góc nhìn đa chiều và những hạn chế của dữ liệu khoa học

Mặc dù bằng chứng trên bệnh nhân suy giáp cho thấy cà phê làm giảm hấp thu thuốc viên, tác động tổng thể của caffeine trên hệ thống hormone tuyến giáp ở người khỏe mạnh vẫn còn một số điểm chưa đồng nhất [1]. Các nghiên cứu trên động vật thực nghiệm ghi nhận ảnh hưởng của caffeine lên hormone tuyến giáp mang tính chất thoáng qua và có hiện tượng dung nạp [1]. Ở người bình thường, một số quan sát nhận thấy tiêu thụ cà phê không làm thay đổi TSH hay T3, trong khi quan sát khác lại thấy mối liên hệ đồng biến giữa trigonelline nước tiểu với nồng độ fT4 [1].

Một nghiên cứu hồi cứu tại Serbia trên 150 bệnh nhân suy giáp sau phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến giáp cho thấy việc uống cà phê không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ TSH giữa các nhóm điều trị thuốc tim mạch [7]. Điều này phản ánh rằng mức độ ảnh hưởng của cà phê trên lâm sàng có thể dao động tùy thuộc vào thời gian cách ly giữa việc uống thuốc và uống cà phê của từng đối tượng khảo sát [2], [7].

Để giải quyết vấn đề cản trở hấp thu từ thức uống, các dạng bào chế mới như dung dịch uống (liquid formulation) và viên nang mềm (softgel) đã được phát triển [3], [4]. Thử nghiệm phân tích LC-MS/MS cho thấy dạng dung dịch uống levothyroxine vẫn giữ được độ ổn định nguyên vẹn sau 20 phút ủ trong các loại đồ uống ăn sáng ấm ở 50 độ C như sữa, trà, cà phê đen và cà phê sữa [4]. Một nghiên cứu sinh khả dụng chéo ngẫu nhiên trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh dùng 600 mcg levothyroxine dung dịch dạng uống uống 5 phút trước khi dùng 8 ounce (khoảng 240 ml) cà phê Mỹ không đường không sữa cho thấy dạng dung dịch có khả năng bỏ qua giai đoạn hòa tan dạ dày và giảm thiểu tương tác so với viên nén [8]. Dù vậy, phần lớn bệnh nhân hiện nay vẫn dùng dạng viên nén rắn thông thường nên việc kiêng cữ thời điểm uống vẫn là nguyên tắc cốt lõi [2], [8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Nhóm đối tượng đầu tiên cần lưu ý là những người bệnh suy giáp đang điều trị bằng thuốc viên nén levothyroxine nhưng có chỉ số TSH liên tục dao động thất thường dù không quên liều [5], [6]. Thói quen uống cà phê, trà ngay sau khi thức dậy cần được rà soát kỹ lưỡng đầu tiên [5], [2].

Những người mắc đồng thời các bệnh lý dạ dày ruột như viêm loét dạ dày, trào ngược đang dùng omeprazole, người kém hấp thu lactose, hoặc người từng phẫu thuật bắc cầu dạ dày cần cực kỳ cẩn trọng [2], [6]. Việc phối hợp nhiều loại thuốc buổi sáng cùng cà phê sữa sẽ làm triệt tiêu gần như hoàn toàn lượng thuốc tuyến giáp được hấp thu [6]. Bệnh nhân lớn tuổi có lối sống bận rộn cũng là đối tượng dễ mắc sai sót trong việc cách ly thời gian dùng thuốc [5], [3].

Hướng dẫn áp dụng đúng trong sinh hoạt hàng ngày

Để thuốc tuyến giáp viên nén phát huy tối đa tác dụng, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn về thời điểm uống. Thuốc phải được uống khi dạ dày hoàn toàn rỗng vào buổi sáng, nuốt trọn viên thuốc với nước lọc thông thường [3], [8], [6].

Bệnh nhân cần chờ tối thiểu 30 đến 60 phút sau khi uống thuốc mới được ăn bữa sáng hoặc thưởng thức tách cà phê hay trà đầu tiên trong ngày [2], [4], [8]. Khoảng cách này tạo đủ thời gian để viên nén phân rã trong môi trường acid dạ dày và di chuyển xuống hỗng tràng, hồi tràng để hấp thu hoàn toàn vào tuần hoàn [2]. Tuyệt đối không dùng cà phê, trà hay sữa để chiêu thuốc [4], [6].

Nếu đang phải dùng các chất bổ sung canxi, magie hoặc thuốc điều trị dạ dày, người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để phân chia thời gian uống thuốc cách xa thuốc tuyến giáp, tránh hiện tượng tương tác thuốc gây giảm sinh khả dụng [5], [3], [6]. Mọi sự thay đổi về liều lượng hay dạng thuốc sử dụng đều phải có sự chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, không được tự ý điều chỉnh dựa trên cảm tính.

Hiểu đúng về sự tương tác giữa cà phê và thuốc suy giáp giúp người bệnh chủ động thiết lập lại thói quen buổi sáng một cách khoa học. Chỉ cần trì hoãn ly cà phê quen thuộc sau khi dùng thuốc từ 30 đến 60 phút, bạn đã giúp cơ thể hấp thu trọn vẹn dược chất để kiểm soát bệnh ổn định và lâu dài.