Uống cà phê thường xuyên có liên quan đến việc giảm nguy cơ loại ung thư nào?

Cà phê từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc vào mỗi buổi sáng của hàng triệu người dân Việt Nam. Nhiều người thường băn khoăn liệu thói quen thưởng thức ly cà phê đậm đà mỗi ngày có mang lại lợi ích cho sức khỏe, hay thậm chí có thể góp phần ngăn ngừa các bệnh lý mạn tính nguy hiểm như ung thư hay không.

Dưới góc nhìn của y học hiện đại, thói quen uống cà phê không làm thay đổi nguy cơ mắc ung thư nói chung, nhưng lại có mối liên hệ nghịch rất rõ rệt đối với hai căn bệnh cụ thể là ung thư gan và ung thư nội mạc tử cung ^[1]. Các tổ chức y tế quốc tế đã đánh giá rằng việc tiêu thụ cà phê thường xuyên có khả năng làm giảm đáng kể nguy cơ xuất hiện hai loại khối u ác tính này ^{[2] [3]}.

Cơ chế sinh học giúp cà phê tác động lên tế bào

Để hiểu lý do tại sao cà phê lại có mối liên hệ tích cực với việc giảm nguy cơ bệnh tật, các nhà khoa học đã tập trung vào ảnh hưởng của thức uống này lên chuyển hóa chất ^[4]. Cà phê được ghi nhận có khả năng cải thiện độ nhạy cảm insulin và hỗ trợ làm giảm nguy cơ phát triển bệnh đái tháo đường ^[5].

Bên cạnh đó, việc nạp cà phê vào cơ thể còn được đề xuất là có thể giúp giảm nồng độ insulin cũng như nồng độ hormone estrogen lưu hành trong máu ^[6]. Tình trạng béo phì, hiện tượng kháng insulin và sự gia tăng insulin máu quá mức vốn là những yếu tố liên quan trực tiếp đến sự khởi phát của khối u nội mạc tử cung ^[5]. Khi cà phê hỗ trợ ổn định chuyển hóa và cân bằng nội tiết, môi trường thuận lợi cho tế bào ung thư phát triển sẽ bị hạn chế phần nào ^{[5] [6]}.

Ngoài ra, thói quen uống cà phê còn đem lại tác động thuận lợi đối với các chỉ số men gan và giảm thiểu nguy cơ xơ gan ^[1]. Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất, nên việc bảo vệ chức năng gan giúp hạn chế tối đa các tổn thương tế bào mạn tính dẫn đến ung thư ^[1].

Bằng chứng dịch tễ về ung thư gan và nguy cơ ung thư tổng thể

Nhiều phân tích tổng hợp quy mô lớn đã được tiến hành nhằm tìm kiếm câu trả lời về tác động tổng quan của cà phê đối với sức khỏe con người ^[1]. Theo một báo cáo tổng quan bao quát các dữ liệu nghiên cứu tính đến tháng 5 năm 2016, việc uống cà phê không liên quan đến nguy cơ ung thư tổng thể khi tỷ số nguy cơ gộp cho mỗi tách cà phê tăng thêm mỗi ngày là 1,00 ^[1].

Tuy nhiên, khi xét riêng từng bệnh lý, cà phê lại thể hiện sự bảo vệ vượt trội đối với lá gan ^[1]. Phân tích gộp từ các nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận rằng mỗi tách cà phê tiêu thụ thêm trong ngày giúp giảm nguy cơ ung thư gan với tỷ số nguy cơ tương đối là 0,85 ^[1]. Báo cáo cập nhật liên tục từ Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới và Viện Nghiên cứu Ung thư Hoa Kỳ cũng đưa ra kết luận rằng lượng cà phê nạp vào có thể giúp giảm nguy cơ ung thư gan ^[2].

Trong khi đó, mối liên hệ giữa cà phê với các bệnh ung thư khác lại không cho thấy kết quả đồng nhất ^[1]. Bằng chứng tổng thể cho thấy cà phê không liên quan đến ung thư dạ dày, tụy, phổi, vú, buồng trứng hay ung thư tuyến tiền liệt nói chung ^[1]. Đối với trà, một nghiên cứu trên quần thể đa sắc tộc cho thấy việc uống từ một tách trà trở lên mỗi ngày không hề liên quan đến việc giảm nguy cơ của bất kỳ loại ung thư nào ^[2].

Tác động bảo vệ đối với ung thư nội mạc tử cung qua các nghiên cứu

Ung thư nội mạc tử cung là một trong những loại ung thư phụ khoa phổ biến hàng đầu ở nữ giới, đứng thứ ba sau ung thư vú và ung thư cổ tử cung ^[4]. Vào năm 2012, toàn thế giới ghi nhận hơn 1,2 triệu phụ nữ được chẩn đoán mắc bệnh lý này trong vòng 5 năm trước đó ^[4].

Mối liên hệ giữa việc uống cà phê và giảm nguy cơ ung thư nội mạc tử cung đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu đoàn hệ lớn ^{[4] [5]}. Một phân tích tổng hợp liều - đáp ứng vào năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 12 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu đã chỉ ra mối liên hệ nghịch đảo rõ rệt ^[4]. Theo đó, việc tăng lượng tiêu thụ thêm 4 tách cà phê mỗi ngày có liên quan đến việc giảm 20% nguy cơ ung thư nội mạc tử cung ^[4].

Kết quả tương tự cũng được ghi nhận trong nghiên cứu thuần tập đoàn hệ chụp X-quang tuyến vú Thụy Điển trên 60.634 phụ nữ được theo dõi suốt 17,6 năm với 677 ca mắc bệnh được ghi nhận ^[5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện mỗi tách cà phê tương đương 200g uống thêm mỗi ngày giúp giảm nguy cơ mắc bệnh với tỷ số nguy cơ tương đối là 0,90 ^[5]. Những phụ nữ uống từ 4 tách cà phê mỗi ngày trở lên có mức giảm nguy cơ ung thư nội mạc tử cung là 25% so với người chỉ uống một tách hoặc ít hơn ^[5].

Tại châu Á, một nghiên cứu tiến cứu theo dõi 53.724 phụ nữ Nhật Bản từ 40 đến 69 tuổi trong vòng 15 năm đã ghi nhận 117 ca ung thư nội mạc tử cung ^[6]. Kết quả sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu cho thấy phụ nữ uống từ 1 đến 2 tách cà phê mỗi ngày có tỷ số nguy cơ là 0,61 ^[6]. Đáng chú ý, nhóm phụ nữ uống từ 3 tách cà phê mỗi ngày trở lên có tỷ số nguy cơ giảm sâu xuống mức 0,38 so với nhóm chỉ uống tối đa 2 ngày mỗi tuần ^[6].

Vai trò đặc biệt của cân nặng và hàm lượng caffeine

Mức độ bảo vệ của cà phê đối với ung thư nội mạc tử cung không hoàn toàn giống nhau ở mọi đối tượng phụ nữ ^{[2] [7]}. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng mối liên hệ giảm nguy cơ này thể hiện mạnh mẽ nhất ở nhóm phụ nữ thừa cân hoặc béo phì ^{[7] [5]}.

Trong nghiên cứu Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ tại Mỹ theo dõi 45.696 phụ nữ sau mãn kinh, tác dụng bảo vệ của cà phê không xuất hiện ở nhóm có cân nặng bình thường ^[7]. Ngược lại, ở nhóm phụ nữ béo phì, những người uống từ 2 tách cà phê có chứa caffeine mỗi ngày trở lên có tỷ số nguy cơ mắc bệnh là 0,66 so với nhóm không uống hàng ngày ^[7]. Tương tự, nghiên cứu trên quần thể đa sắc tộc năm 2019 cũng nhận thấy sự suy giảm nguy cơ ung thư nội mạc tử cung rõ rệt chỉ xuất hiện ở phụ nữ có chỉ số khối cơ thể trên 30 kg/m2 khi uống từ 4 tách cà phê mỗi ngày trở lên, với tỷ số nguy cơ là 0,31 ^[2].

Về loại cà phê, vai trò của chất caffeine cũng được đưa ra xem xét kỹ lưỡng ^{[7] [8]}. Một nghiên cứu tiến cứu năm 2013 cho thấy việc uống từ 2 đến 3 tách cà phê mỗi ngày giúp giảm nguy cơ ở cả loại có caffeine và loại đã tách caffeine ^[8]. Tuy nhiên, khi mức tiêu thụ tăng lên trên 3 tách mỗi ngày, mối liên hệ giảm nguy cơ chỉ còn duy trì rõ rệt ở nhóm dùng cà phê nguyên bản chứa caffeine với tỷ số nguy cơ đạt mức 0,46 ^[8]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra tác động bảo vệ của cà phê thể hiện rất rõ ở những phụ nữ chưa từng dùng liệu pháp hormone thay thế, với mức giảm nguy cơ đạt tỷ số 0,54 khi uống trên 3 tách mỗi ngày ^[8].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm phổ biến

Mặc dù các dữ liệu dịch tễ học mang lại nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng không nên xem cà phê như một loại thần dược phòng bệnh ung thư ^[3]. Một đánh giá tổng quan vào năm 2020 nhấn mạnh rằng các bằng chứng hiện có về ung thư gan và ung thư nội mạc tử cung vẫn chịu ảnh hưởng bởi hiện tượng thiên lệch xuất bản và thiên lệch ý nghĩa quá mức ^[3].

Nhiều người lầm tưởng rằng uống trà cũng có thể mang lại khả năng ngăn ngừa ung thư tương tự như cà phê. Thực tế cho thấy các dữ liệu khoa học về trà xanh và trà nói chung hoàn toàn không ghi nhận mối liên hệ giảm nguy cơ ung thư nội mạc tử cung hay ung thư gan ^{[2] [6]}.

Một hiểu lầm tai hại khác là việc tin rằng cà phê có thể trung hòa hoàn toàn tác hại của lối sống kém lành mạnh. Thừa cân, béo phì và lối sống ít vận động vẫn là những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ra ung thư nội mạc tử cung và tổn thương gan ^{[7] [5]}. Cà phê chỉ đóng vai trò hỗ trợ một phần trong cơ chế chuyển hóa chứ không thể thay thế cho chế độ ăn uống lành mạnh và việc duy trì cân nặng chuẩn mực ^{[4] [5]}.

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng cà phê

Mặc dù cà phê có mối liên hệ dịch tễ tích cực với gan và nội mạc tử cung, không phải ai cũng phù hợp để dung nạp lượng lớn thức uống này mỗi ngày. Caffeine là một chất kích thích hệ thần kinh trung ương và tim mạch, có thể gây ra nhiều phản ứng không mong muốn nếu sử dụng thiếu kiểm soát.

Phụ nữ đang mang thai cần đặc biệt cẩn trọng với việc tiêu thụ lượng lớn cà phê trong thai kỳ ^[1]. Một số nghiên cứu đã gợi ý về mối liên quan giữa việc người mẹ uống cà phê khi mang thai với nguy cơ gia tăng bệnh bạch cầu ở trẻ em, dù dữ liệu hiện còn hạn chế và chưa thực sự nhất quán ^[1]. Phụ nữ có thai nên tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ sản khoa về liều lượng an toàn nếu có thói quen dùng cà phê.

Những người có tiền sử mắc các bệnh lý về tim mạch, huyết áp cao, rối loạn nhịp tim hoặc người thường xuyên bị mất ngủ, trào ngược dạ dày thực quản cũng nên cẩn trọng. Việc nạp quá nhiều caffeine có thể làm tim đập nhanh, bồn chồn, lo âu và làm trầm trọng thêm các triệu chứng kích ứng đường tiêu hóa. Đối với các bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền hoặc đang sử dụng thuốc theo đơn, việc thảo luận với bác sĩ điều trị là điều vô cùng cần thiết.

Áp dụng thói quen uống cà phê an toàn vào đời sống

Để tận dụng các đặc tính có lợi của cà phê mà không gây hại cho sức khỏe tổng thể, người tiêu dùng cần chú ý đến cách chế biến và thời điểm thưởng thức. Cà phê nguyên chất không đường, không pha thêm chất béo chuyển hóa hay sữa đặc là sự lựa chọn tối ưu nhất cho sức khỏe chuyển hóa ^[4].

Thói quen thêm quá nhiều đường cát, sữa đặc hoặc kem béo có thể làm tăng nhanh hàm lượng calo nạp vào cơ thể, từ đó thúc đẩy tăng cân và làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin ^{[4] [5]}. Điều này sẽ vô tình triệt tiêu những lợi ích về mặt chuyển hóa mà các hợp chất tự nhiên trong hạt cà phê mang lại ^[5].

Thời điểm uống cà phê thích hợp nhất là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh sử dụng quá gần giờ đi ngủ để không làm gián đoạn giấc ngủ sinh học. Mỗi người nên lắng nghe phản ứng của cơ thể, duy trì mức dùng vừa phải và điều chỉnh tùy thuộc vào thể trạng cá nhân.

Thói quen thưởng thức cà phê điều độ mỗi ngày thực sự có mối liên hệ khoa học với việc giảm thiểu nguy cơ mắc ung thư gan và ung thư nội mạc tử cung ^{[2] [1]}. Tuy vậy, cà phê không thể thay thế cho các biện pháp y tế dự phòng hay lối sống lành mạnh. Một chế độ dinh dưỡng cân đối kết hợp cùng việc kiểm soát cân nặng hợp lý và vận động thể chất thường xuyên mới chính là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.