Nhiều người có thói quen tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để bồi bổ cơ thể và hỗ trợ điều hòa huyết áp. Cây vuốt mèo (Cat’s Claw, thuộc chi Uncaria) là một trong những dược liệu được truyền tai nhau nhiều nhất. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu uống thảo dược này có làm huyết áp tụt quá sâu, đặc biệt khi đang dùng thuốc điều trị hàng ngày.

Câu trả lời ngắn gọn là có nguy cơ làm hạ huyết áp mạnh. Các loài thuộc chi Uncaria (như Uncaria tomentosa hay Uncaria rhynchophylla) chứa hoạt chất chính là rhynchophylline [1]. Hoạt chất này có khả năng làm giãn mạch máu, giảm cả huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và làm chậm nhịp tim [2][3][4]. Khi dùng chung với thuốc điều trị tăng huyết áp, tác dụng cộng gộp có thể khiến huyết áp hạ xuống mức thấp nguy hiểm.

Cây vuốt mèo và hoạt chất hạ áp bên trong

Cây vuốt mèo thuộc chi Uncaria (trong y học cổ truyền phương Đông còn gọi là Câu đằng - Gouteng), từ lâu đã được sử dụng để điều trị các bệnh lý tim mạch và hệ thần kinh trung ương [5]. Hai loài phổ biến chứa hoạt chất sinh học này là Uncaria tomentosa và Uncaria rhynchophylla [1].

Thành phần dược lý có hoạt tính mạnh nhất trong chi Uncaria là các hợp chất alkaloid [6]. Tổng hàm lượng alkaloid trong dược liệu chiếm khoảng 0,2%, trong đó rhynchophylline và đồng phân của nó là isorhynchophylline đóng vai trò chủ đạo [6][5]. Ngoài ra, một số loài khác trong cùng chi như Uncaria callophylla còn chứa alkaloid đặc thù mang tên gambirine cũng có đặc tính hạ huyết áp tương tự [3].

Các nghiên cứu dược lý hiện đại xác nhận rhynchophylline tác động trực tiếp lên nhiều vấn đề tim mạch bao gồm tăng huyết áp, nhịp tim chậm, rối loạn nhịp tim và thiếu máu não cục bộ [5].

Cơ chế gây giãn mạch và làm chậm nhịp tim

Huyết áp phụ thuộc lớn vào độ co giãn của thành mạch máu và lực bóp của tim. Rhynchophylline can thiệp trực tiếp vào hai yếu tố này thông qua nhiều cơ chế cấp độ tế bào.

Thứ nhất, hoạt chất này điều hòa hoạt động của các kênh ion canxi và kali trên màng tế bào [5]. Khi dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn mạch máu bị ức chế, thành mạch không co thắt lại mà giãn rộng ra, giúp máu lưu thông với áp lực thấp hơn [2][5].

Thứ hai, rhynchophylline ức chế con đường tín hiệu RhoA-ROCK (Rho kinase) và ngăn chặn quá trình phosphoryl hóa protein MYPT1 [2]. Đây là các tín hiệu hóa học khiến mạch máu co thắt mạnh khi gặp chất nội sinh endothelin-1 (ET-1) [2]. Nhờ khóa con đường này, mạch máu được thư giãn hiệu quả [2].

Thứ ba, rhynchophylline còn ức chế sự tăng sinh của tế bào cơ trơn mạch máu, có tác dụng chống đông máu và bảo vệ lớp nội mô mạch máu khỏi tổn thương viêm hay oxy hóa [5][1][4]. Bên cạnh việc làm giãn mạch ngoại vi, các alkaloid trong Uncaria còn tác động lên tim, làm giảm tần số co bóp của tim (gây nhịp tim chậm) [3][5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng hạ áp?

Các dữ liệu thực nghiệm trên mô hình động vật và tế bào đã chứng minh rõ rệt khả năng làm giảm huyết áp và giãn mạch của chiết xuất Uncaria cùng hoạt chất rhynchophylline.

Một nghiên cứu năm 2014 đã kiểm tra tác động của rhynchophylline trên chuột cống đực chủng Wistar [2]. Các nhà khoa học gây co thắt tiểu động mạch não bằng chất ET-1 trong 10 phút, sau đó truyền dịch chứa rhynchophylline trong 20 phút [2]. Kết quả trên cơ thể sống (in vivo) cho thấy rhynchophylline ở nồng độ 30-300 microM làm giãn các tiểu động mạch não bị co thắt theo cách phụ thuộc vào liều lượng [2]. Trong ống nghiệm (in vitro), nồng độ thấp từ 1-100 microM đã làm giãn động mạch não giữa của chuột bị co thắt bởi KCl và chất kích hoạt kênh canxi Bay-K8644 [2]. Ở nồng độ cao hơn (trên 100 microM), hoạt chất này làm giãn mạnh các động mạch co thắt do ET-1 [2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol từ Uncaria, rhynchophylline và isorhynchophylline trên chuột bị tăng huyết áp tự phát [6]. Kết quả ghi nhận cả ba nhóm điều trị đều đạt được mức giảm huyết áp tương tự nhau và duy trì hiệu quả kéo dài [6]. Đồng thời, các hoạt chất này còn làm giảm lượng mỡ tích tụ và tình trạng thoái hóa mỡ trong tế bào gan của chuột tăng huyết áp [6].

Năm 2018, một phân tích chuyển hóa huyết thanh trên chuột tăng huyết áp tự phát cũng khẳng định Uncaria hạ huyết áp hiệu quả thông qua việc điều chỉnh 7 dấu ấn sinh học liên quan đến chuyển hóa lipid (như ceramide, dihydroceramide, TXA2) và chuyển hóa vitamin, axit amin (như 5-HTP, nicotinamide riboside) [7].

Trước đó, vào năm 2015, một thí nghiệm trên chuột tăng huyết áp tự phát đã so sánh chiết xuất Uncaria (dùng riêng lẻ hoặc kết hợp với Semen Raphani) và đối chứng dương là thuốc huyết áp valsartan [4]. Kết quả cho thấy tất cả các chiết xuất đều làm giảm cả huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và huyết áp động mạch trung bình [4]. Riêng Uncaria vừa có hiệu quả hạ áp, vừa làm giảm số lượng tế bào nội mô tuần hoàn (CECs) - một dấu hiệu của tổn thương mạch máu [4].

Đáng chú ý về nguy cơ hạ áp quá mức và chậm nhịp tim là nghiên cứu năm 1992 về hoạt chất gambirine chiết xuất từ loài Uncaria callophylla tiêm tĩnh mạch cho chuột có huyết áp bình thường [3]. Ở dải liều từ 0,2 đến 10,0 mg/kg, hoạt chất gây giảm cả huyết áp tâm thu, tâm trương và nhịp tim theo liều lượng [3]. Tác dụng xuất hiện ngay lập tức ở mọi liều dùng [3]. Đặc biệt, ở liều cao (5,0-10 mg/kg), chuột thí nghiệm bị tụt huyết áp kéo dài kèm theo tình trạng nhịp tim chậm nghiêm trọng, trong đó huyết áp tâm trương giảm sâu hơn huyết áp tâm thu [3].

Ngoài tác dụng hạ áp, nghiên cứu năm 2025 trên thỏ trắng New Zealand ăn chế độ giàu chất béo và tế bào đại thực bào THP-1 cho thấy rhynchophylline giúp giảm mảng xơ vữa động mạch chủ, giảm cholesterol máu và chống viêm nội mô thông qua ức chế đường truyền MAPK và NF-kappaB [1].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng

Nhìn vào chuỗi nghiên cứu trên, lợi ích rõ ràng nhất của chiết xuất Uncaria và rhynchophylline là khả năng bảo vệ đa đích cho hệ tim mạch [5][1]. Nó không chỉ mở rộng lòng mạch để hạ áp mà còn bảo vệ tính toàn vẹn của lớp nội mô, ngăn ngừa hình thành tế bào bọt gây xơ vữa động mạch và cải thiện chuyển hóa mỡ tại gan [6][1][4].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là các bằng chứng cơ chế đều đến từ nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật (chuột cống, thỏ) [6][2][1]. Các bài tổng quan dược lý cũng nhấn mạnh cần có thêm nhiều nghiên cứu hơn nữa để xác minh chính xác hoạt tính và cơ chế của rhynchophylline trước khi áp dụng rộng rãi trên lâm sàng [5]. Chưa có phác đồ chuẩn hóa về liều lượng an toàn tuyệt đối cho từng nhóm bệnh nhân trên người từ các dữ liệu này.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cây vuốt mèo chỉ tác động lên người bị bệnh cao huyết áp, còn người huyết áp bình thường uống vào sẽ không sao. Thực tế, thử nghiệm tiêm alkaloid từ chi Uncaria trên động vật có huyết áp hoàn toàn bình thường vẫn gây tụt huyết áp nhanh chóng và làm chậm nhịp tim nghiêm trọng ở liều cao [3].

Hiểu lầm thứ hai là tự ý kết hợp thảo dược này với thuốc Tây để "tăng hiệu quả trị bệnh". Bản thân chiết xuất Uncaria đã có tác dụng làm giảm huyết áp tâm thu và tâm trương tương tự như cách các nhóm thuốc chẹn kênh canxi hoạt động [2][5][4]. Việc uống chồng lấp hai thứ cùng lúc rất dễ dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp quá mức.

Hiểu lầm thứ ba là chỉ nhìn vào tác dụng hạ áp mà bỏ qua các tác động khác lên máu và thần kinh. Rhynchophylline còn có tác dụng chống đông máu và an thần [5]. Nếu dùng không kiểm soát, người uống có thể gặp cảm giác buồn ngủ, mệt mỏi hoặc tăng nguy cơ chảy máu.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên đặc tính dược lý của rhynchophylline và chiết xuất Uncaria, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:

  • Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp: Đặc biệt là nhóm thuốc chẹn kênh canxi hoặc thuốc ức chế thụ thể (như valsartan), do dược liệu cũng tác động lên kênh canxi và làm giảm áp lực máu, dễ gây cộng hưởng hạ áp quá mức [2][5][4].
  • Người có bệnh lý nhịp tim chậm hoặc rối loạn nhịp tim: Hoạt chất trong Uncaria có khả năng làm giảm tần số tim và gây nhịp tim chậm kéo dài khi dùng liều cao [3][5].
  • Người có huyết áp thấp hoặc huyết áp bình thường thấp: Thảo dược vẫn gây hạ huyết áp tâm thu và tâm trương ở cơ thể có huyết áp bình thường [3].
  • Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc sắp phẫu thuật: Do rhynchophylline có đặc tính chống đông máu [5].
  • Người đang dùng thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương: Hoạt chất này có tính an thần và điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh [5].

Cách áp dụng thực tế và an toàn

Trong các tài liệu nghiên cứu hiện có, chưa có hướng dẫn cụ thể về liều lượng gram dược liệu khô hay thời điểm uống chuẩn hóa trong ngày dành cho người. Do hàm lượng tổng alkaloid trong Uncaria tự nhiên vào khoảng 0,2% và mức độ chiết xuất phụ thuộc nhiều vào dung môi (như chiết xuất ethanol), lượng hoạt chất đi vào cơ thể khi tự sắc uống hoặc dùng viên thực phẩm chức năng rất khó đo lường chính xác [6].

Để đảm bảo an toàn trong đời sống thực tế, người dùng cần tuân thủ nguyên tắc:

  • Tuyệt đối không tự ý dùng cây vuốt mèo để thay thế thuốc hạ huyết áp đã được bác sĩ kê đơn.
  • Nếu muốn sử dụng sản phẩm chứa chiết xuất Uncaria để hỗ trợ sức khỏe tim mạch, hãy mang sản phẩm đến hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để được cân nhắc điều chỉnh liều thuốc Tây nếu cần.
  • Trong thời gian sử dụng, cần đo huyết áp và nhịp tim tại nhà thường xuyên. Nếu thấy huyết áp tâm thu, tâm trương giảm sâu kèm theo biểu hiện chóng mặt, choáng váng hoặc mạch đập chậm, cần ngưng dùng thảo dược ngay lập tức và đến cơ sở y tế.

Cây vuốt mèo và hoạt chất rhynchophylline mang lại nhiều tiềm năng trong việc làm giãn mạch, bảo vệ thành mạch và hạ huyết áp [2][5][4]. Tuy nhiên, chính tác dụng dược lý mạnh mẽ này lại là con dao hai lưỡi nếu dùng bừa bãi. Lắng nghe cơ thể, theo dõi chỉ số huyết áp và tham khảo ý kiến bác sĩ luôn là chìa khóa an toàn nhất khi kết hợp thảo dược vào chế độ chăm sóc sức khỏe.