Uống Garcinia cambogia liều cao, gan và thận có bị ảnh hưởng?

Nhu cầu tìm kiếm các giải pháp giảm cân cấp tốc chưa bao giờ hạ nhiệt trong đời sống hiện đại, kéo theo sự bùng nổ của các loại thực phẩm bổ sung thảo dược được gắn mác "tự nhiên" và "an toàn" ^[1]. Trong số đó, chiết xuất Garcinia cambogia (cây nụ) nổi lên như một trào lưu được nhiều người truyền tai nhau với lời quảng cáo giúp đánh bay mỡ thừa nhanh chóng mà không cần kiêng khem ^[2]. Tuy nhiên, nhiều người dùng có xu hướng tự ý tăng liều, uống gấp đôi hoặc gấp ba liều khuyến cáo với mong muốn đẩy nhanh tốc độ giảm cân, dẫn đến lo ngại về nguy cơ tàn phá các cơ quan lọc thải của cơ thể như gan và thận.

Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này, các bằng chứng y khoa hiện tại cảnh báo rằng việc lạm dụng Garcinia cambogia liều cao không mang lại hiệu quả vượt trội mà tiềm ẩn mối nguy hiểm nghiêm trọng đối với gan, có thể gây viêm gan cấp, hoại tử tế bào gan và suy gan tối cấp đe dọa tính mạng [3, 4, 6]. Về phía thận, các dữ liệu lâm sàng ghi nhận hiện nay tập trung gần như toàn bộ vào độc tính tại gan, và chưa có đủ cơ sở khoa học khẳng định ảnh hưởng độc tính trực tiếp lên thận từ các nghiên cứu đối chứng này.

Cơn sốt giảm cân từ chiết xuất quả nụ và góc khuất an toàn

Tỷ lệ thừa cân và béo phì gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu đã thúc đẩy nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung thảo dược như một cứu cánh hỗ trợ kiểm soát thể trọng [1, 2]. Riêng tại Mỹ vào năm 2014, người tiêu dùng đã chi khoảng 59,8 tỷ USD cho các sản phẩm giảm cân, với ước tính 10,1% người béo phì đã mua các loại thực phẩm bổ sung không kê đơn ^[2]. Garcinia cambogia từng được quảng cáo rầm rộ như một hoạt chất đánh tan mỡ mang tính đột phá, hiện diện trong ít nhất 655 sản phẩm lưu hành trên thị trường dưới nhiều dạng bào chế khác nhau từ viên uống tinh chế, vitamin tổng hợp đến đồ uống tăng lực ^[2].

Dù được tiêu thụ với số lượng khổng lồ, việc sử dụng các sản phẩm này thực tế không đồng nghĩa với việc duy trì giảm cân bền vững ^[2]. Đáng lo ngại hơn, thực phẩm bổ sung vốn chỉ mang đặc tính dinh dưỡng và hoàn toàn không phải là thuốc chữa bệnh, nhưng việc người dùng tự ý sử dụng mà không có sự giám sát y tế phù hợp đã làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện các tác dụng phụ, đặc biệt là tổn thương nghiêm trọng tại gan ^[3].

Cơ chế tác động và nghi vấn độc tính của hydroxycitric acid

Hoạt chất chính tạo nên danh tiếng giảm cân của Garcinia cambogia là hydroxycitric acid (HCA), được chiết xuất từ vỏ quả ^[2]. Về mặt cơ chế sinh học, HCA được cho là có khả năng ngăn chặn quá trình chuyển hóa acid citric, từ đó ức chế quá trình tổng hợp acid béo mới (de novo fatty acid synthesis) trong cơ thể ^[2]. Chính vì cơ chế tác động chuyển hóa mỡ này, HCA đã trở thành thành phần chủ đạo trong vô số công thức giảm cân thương mại ^[2].

Tuy nhiên, mối liên hệ giữa hydroxycitric acid và độc tính tại gan đã bắt đầu được các cơ quan quản lý chú ý từ rất sớm ^[3]. Kể từ lời cảnh báo đầu tiên xuất hiện vào năm 2009 cho đến hàng loạt cảnh báo thực phẩm tại châu Âu trong giai đoạn 2020 - 2021, giới khoa học đã liên tục phân tích và chỉ ra các ca tổn thương gan cấp tính do sử dụng sản phẩm chứa HCA ^[3]. Khi đi vào cơ thể với nồng độ cao hoặc ở những cá nhân có cơ địa nhạy cảm, hoạt chất này có thể phá vỡ cân bằng sinh học của tế bào gan, biến một sản phẩm giảm mỡ thành một tác nhân gây độc tế bào ^[3].

Bên cạnh đó, cơ chế tổn thương gan còn liên quan mật thiết đến hiện tượng stress oxy hóa và phản ứng miễn dịch dị ứng [1, 3]. Các thử nghiệm cho thấy sự kết hợp của Garcinia cambogia với một số hoạt chất khác có thể làm tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS) nội bào và làm suy giảm sự biểu hiện của Nrf2 trong tế bào chất, dẫn đến việc suy yếu hàng rào phòng thủ chống oxy hóa và bảo vệ tế bào tự nhiên của gan ^[4]. Sự hiện diện cao bất thường của alen HLA-B*35:01 ở những bệnh nhân bị tổn thương gan do Garcinia cambogia cũng củng cố giả thuyết rằng phản ứng miễn dịch có thể đóng vai trò kích hoạt tổn thương tế bào gan cấp ^[5].

Dữ liệu từ mạng lưới tổn thương gan: Biến chứng nặng và nguy cơ ghép gan

Để đánh giá mức độ nguy hiểm thực tế của Garcinia cambogia, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu quan sát và phân tích hồ sơ bệnh nhân quy mô lớn. Nổi bật nhất là công trình công bố năm 2022 phân tích dữ liệu từ Mạng lưới Tổn thương Gan do Thuốc (DILIN) thu thập từ năm 2004 đến năm 2018 tại Mỹ ^[5].

Trong số 1.418 bệnh nhân ghi nhận tổn thương gan trong mạng lưới này, các nhà nghiên cứu đã xác định được 22 trường hợp tổn thương gan do Garcinia cambogia được hội đồng chuyên môn đánh giá với độ tin cậy rất cao ^[5]. Trong số 22 ca này, có 5 trường hợp dùng Garcinia cambogia đơn độc, 16 trường hợp dùng kết hợp với trà xanh và 1 trường hợp dùng kết hợp với sâm Ấn Độ (Ashwagandha) ^[5]. Nhóm đối chứng bao gồm 57 bệnh nhân tổn thương gan do thực phẩm bổ sung chứa trà xanh không có Garcinia cambogia và 103 bệnh nhân tổn thương gan do các loại thực phẩm bổ sung khác ^[5].

Độ tuổi của các bệnh nhân dùng Garcinia cambogia dao động từ 17 đến 54 tuổi, thời gian từ khi bắt đầu uống đến khi xuất hiện tổn thương gan kéo dài từ 13 đến 223 ngày, với thời gian trung vị là 51 ngày ^[5]. Diễn tiến lâm sàng của nhóm bệnh nhân này rất đáng báo động: 91% trường hợp phải nhập viện điều trị, 1 bệnh nhân tử vong và 1 bệnh nhân buộc phải ghép gan để bảo toàn mạng sống ^[5]. Dạng tổn thương điển hình được xác định là tổn thương tế bào gan kèm theo vàng da ^[5]. Nồng độ đỉnh của men gan aminotransferase ở nhóm sử dụng Garcinia cambogia tăng vọt lên mức 2001 ± 1386 U/L, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với các nhóm đối chứng (p < 0,018) ^[5]. Mặt khác, thời gian trung vị để chỉ số bilirubin toàn phần cải thiện ở nhóm này lại ngắn hơn đáng kể so với các nhóm đối chứng (10 ngày so với 17 và 13 ngày, p = 0,03) ^[5]. Đặc biệt, tần suất mang alen HLA-B*35:01 ở nhóm dùng Garcinia cambogia lên tới 55%, cao vượt trội so với mức 19% ở nhóm dùng thực phẩm bổ sung khác (p = 0,002) và mức 12% ở nhóm tổn thương gan do thuốc tân dược thông thường (p = 2,55x10^-6) ^[5].

Một nghiên cứu khác thực hiện vào năm 2023 dựa trên Hệ thống Giám sát Cảnh giác Dược liệu Ý (IPS) từ tháng 3/2002 đến tháng 3/2022 đã thu thập được 8 báo cáo về phản ứng có hại ở gan liên quan đến sản phẩm chứa Garcinia cambogia ^[4]. Tất cả 8 trường hợp này đều xảy ra ở phụ nữ và hầu hết đều ở mức độ nghiêm trọng ^[4]. Đánh giá mối quan hệ nhân quả cho thấy có 3 trường hợp ở mức "chắc chắn" (probable) và 5 trường hợp ở mức "có thể" (possible) ^[4].

Loạt ca lâm sàng báo động: Từ đau bụng âm ỉ đến suy gan tối cấp

Bên cạnh các nghiên cứu đoàn hệ lớn, các báo cáo ca bệnh riêng lẻ trên thế giới liên tục gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về độc tính gan của Garcinia cambogia. Vào năm 2016, một ca suy gan cấp nghiêm trọng cần ghép gan khẩn cấp liên quan đến việc dùng Garcinia cambogia đã được báo cáo ^[6]. Bệnh nhân rơi vào tình trạng suy sụp nhanh chóng, suy giảm tri giác và được xếp vào danh sách ưu tiên ghép gan khẩn cấp (status 1A) ^[2]. Bệnh nhân may mắn sống sót nhờ nhận được tạng ghép từ người hiến chết não cùng nhóm máu ABO ^[2]. Khi tiến hành kiểm tra mô bệnh học trên lá gan bị cắt bỏ, các bác sĩ phát hiện tình trạng hoại tử gan gần như toàn bộ, mất tế bào gan ồ ạt kèm theo sự thâm nhiễm của các tế bào viêm hỗn hợp, hình ảnh hoàn toàn phù hợp với tổn thương gan nghiêm trọng do thuốc ^[2]. Đáng chú ý, sản phẩm bệnh nhân đã sử dụng là chiết xuất 5:1 chứa 80mg cao Garcinia cambogia (tương đương 400mg dạng chuẩn), và nhà sản xuất thậm chí không hề kiểm nghiệm hàm lượng hydroxycitric acid thực tế trong viên uống ^[2].

Năm 2019, các bác sĩ tiếp tục ghi nhận trường hợp một nữ bệnh nhân 21 tuổi bị béo phì mức độ nặng nhập viện vì đau bụng kéo dài 1 tuần kèm theo buồn nôn, nôn mửa, chán ăn và đau nhức cơ ^[1]. Bệnh nhân không hút thuốc, không uống rượu, không dùng chất cấm, không uống thuốc tránh thai hay nước tăng lực, và không có tiền sử bệnh lý bản thân hay gia đình đáng chú ý ^[1]. Các xét nghiệm cận lâm sàng khẳng định bệnh nhân bị suy gan cấp không rõ nguyên nhân sau khi loại trừ các bệnh lý thông thường ^[1]. Khai thác kỹ bệnh sử mới phát hiện cô gái trẻ này đã liên tục uống thực phẩm bổ sung thảo dược giảm cân chứa Garcinia cambogia trong suốt 4 tuần ^[1]. Nhờ áp dụng thang điểm đánh giá quan hệ nhân quả tổn thương gan do thuốc CIOMS/RUCAM và kịp thời ngừng sử dụng sản phẩm, sức khỏe bệnh nhân đã dần ổn định trở lại ^[1].

Tương tự, một báo cáo công bố năm 2022 cũng ghi nhận một ca tổn thương tế bào gan cấp tính khởi phát trong quá trình sử dụng sản phẩm bổ sung giảm cân có tên thương mại Seryburn Day Triple chứa Garcinia cambogia ^[7]. Sau khi ngừng hoàn toàn sản phẩm, các triệu chứng lâm sàng và chỉ số men gan của người bệnh đã có sự cải thiện hồi phục nhanh chóng ^[7].

Nguy cơ tương tác thuốc làm bùng phát độc tính tế bào

Một nguy cơ lớn khiến Garcinia cambogia trở nên cực kỳ nguy hiểm khi dùng liều cao là khả năng tương tác với các loại thuốc điều trị bệnh nền đang dùng đồng thời ^[4]. Nhiều người tiêu dùng thường lầm tưởng thảo dược vô hại nên tự ý kết hợp cùng lúc với các đơn thuốc mạn tính mà không hề thông báo cho bác sĩ ^[1].

Nghiên cứu in vitro năm 2023 đã làm sáng tỏ hiện tượng tương tác nguy hiểm này khi thử nghiệm kết hợp Garcinia cambogia với montelukast (một loại thuốc thường dùng trong điều trị hen suyễn và viêm mũi dị ứng) ^[4]. Kết quả cho thấy khi đứng riêng lẻ, Garcinia cambogia thể hiện độc tính tế bào ở mức thấp ^[4]. Tuy nhiên, khi kết hợp đồng thời với montelukast, tỷ lệ sống của tế bào gan bị sụt giảm nghiêm trọng, đồng thời nồng độ các gốc oxy hóa tự do (ROS) nội bào tăng vọt ^[4]. Sự kết hợp này cũng làm ức chế mạnh mẽ biểu hiện của yếu tố phiên mã bảo vệ tế bào Nrf2 tại tế bào chất, khiến hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh của tế bào gan bị tê liệt ^[4]. Hiện tượng này là minh chứng rõ nét cho thấy việc uống bừa bãi các sản phẩm chứa quả nụ có thể biến một loại thuốc điều trị thông thường thành một "độc chất" hủy hoại tế bào gan ^[4].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù có nhiều báo cáo ca bệnh và nghiên cứu quan sát chỉ ra độc tính gan của Garcinia cambogia, giới y khoa vẫn chỉ ra những giới hạn nhất định trong các dữ liệu hiện có. Cơ chế sinh học chính xác mà Garcinia cambogia gây tổn thương tế bào gan vẫn chưa được làm sáng tỏ một cách dứt khoát và vẫn là chủ đề gây nhiều tranh cãi [3, 5]. Độc tính tổn thương gan do Garcinia cambogia đơn độc trên lâm sàng vẫn được xem là một nguyên nhân ít gặp nếu so sánh với số lượng người dùng khổng lồ trên toàn thế giới ^[7].

Bên cạnh đó, trong các sản phẩm giảm cân thương mại, Garcinia cambogia rất thường được phối trộn chung với nhiều thành phần khác, điển hình là chiết xuất trà xanh [3, 7]. Các biểu hiện tổn thương gan do Garcinia cambogia gây ra trên lâm sàng gần như không thể phân biệt được với tổn thương do trà xanh đơn độc ^[5]. Sự phối hợp này khiến việc phân lập rạch ròi độc tính của riêng quả nụ hay do tác động cộng hưởng của nhiều loại thảo dược trở nên phức tạp ^[5]. Thêm vào đó, việc thiếu hụt quy chuẩn kiểm nghiệm nghiêm ngặt từ các nhà sản xuất thực phẩm bổ sung, cùng nguy cơ tạp nhiễm hoạt chất hoặc sai lệch hàm lượng HCA thực tế trên nhãn mác, cũng là một biến số gây nhiễu lớn cho các nghiên cứu dịch tễ [6, 7].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo dược giảm cân

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng khái niệm "nguồn gốc thảo mộc tự nhiên" với sự an toàn tuyệt đối ^[1]. Phần lớn bệnh nhân khi nhập viện cấp cứu vì suy gan đều không chủ động báo cáo việc mình đang uống các loại trà giảm cân hay viên uống chứa Garcinia cambogia, bởi họ không xem đây là "thuốc" và tin rằng chúng hoàn toàn vô hại, không có tác dụng phụ hay tương tác thuốc ^[1].

Nhiều người còn lầm tưởng rằng uống liều lượng càng cao thì mỡ thừa tiêu biến càng nhanh. Thực tế sinh học cho thấy cơ thể chỉ có thể tiếp nhận và chuyển hóa một lượng hoạt chất nhất định. Khi dung nạp Garcinia cambogia vượt ngưỡng chịu đựng, hoạt chất HCA cùng các chất chuyển hóa sẽ làm quá tải hệ thống giải độc, gây tích tụ gốc tự do và kích hoạt phản ứng miễn dịch phá hủy mô gan [1, 3]. Việc chẩn đoán tổn thương gan do thảo dược (DILI) thường là một chẩn đoán loại trừ, đòi hỏi bác sĩ phải làm rất nhiều xét nghiệm phức tạp để loại trừ viêm gan virus hay tự miễn trước khi xác định được nguyên nhân do thực phẩm bổ sung [7, 8].

Ai tuyệt đối cần thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Dựa trên các bằng chứng dịch tễ và báo cáo ca bệnh, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh xa các sản phẩm chứa Garcinia cambogia:

• Người có tiền sử bệnh gan: Những người bị viêm gan mạn tính, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc tiền sử suy giảm chức năng gan không nên dùng, bởi tế bào gan đã suy yếu rất dễ bị hoại tử hàng loạt trước các tác nhân gây stress oxy hóa [1, 6].
• Người mang đặc điểm di truyền nhạy cảm: Nghiên cứu cho thấy những người mang alen kháng nguyên bạch cầu người HLA-B*35:01 có nguy cơ gặp tổn thương gan miễn dịch rất cao khi tiếp xúc với sản phẩm chứa Garcinia cambogia ^[5].
• Người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính: Đặc biệt là những bệnh nhân đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan như thuốc trị hen suyễn (montelukast), do nguy cơ tương tác làm sụt giảm khả năng tự bảo vệ của tế bào gan ^[4].
• Phụ nữ: Thống kê từ hệ thống giám sát cảnh giác dược liệu cho thấy toàn bộ các ca phản ứng gan nghiêm trọng được ghi nhận đều xảy ra ở nữ giới ^[4].

Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ cơ thể

Giảm cân bền vững là một quá trình thay đổi lối sống lâu dài, đòi hỏi việc kiên trì điều chỉnh hành vi và cắt giảm lượng calo nạp vào cơ thể thông qua dinh dưỡng cân đối và tập luyện thể chất thường xuyên ^[5]. Người tiêu dùng không nên đặt niềm tin mù quáng vào các lời quảng cáo giảm cân thần tốc của các chế phẩm chứa Garcinia cambogia ^[2].

Nếu bạn vẫn quyết định sử dụng thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất này, tuyệt đối không tự ý tăng liều để đốt cháy giai đoạn. Trước khi bắt đầu sử dụng, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt khi đang có bệnh nền hoặc dùng bất kỳ loại thuốc nào khác [2, 7]. Hãy chọn các sản phẩm từ những nhà sản xuất uy tín, có công bố minh bạch về hàm lượng hydroxycitric acid đã qua kiểm định ^[2].

Trong quá trình sử dụng, cần lắng nghe cơ thể và theo dõi sát sao các dấu hiệu bất thường. Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào như đau bụng vùng hạ sườn phải, buồn nôn, nôn mửa, chán ăn, mệt mỏi, đau nhức cơ, nước tiểu sẫm màu hoặc vàng mắt, vàng da, người dùng cần lập tức ngưng uống sản phẩm và đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để kiểm tra chức năng gan [3, 8]. Việc ngừng sử dụng kịp thời là yếu tố sống còn giúp ngăn chặn tổn thương gan tiến triển thành suy gan không hồi phục [5, 8].

Tóm lại, chiết xuất Garcinia cambogia không phải là thần dược giảm cân vô hại như quảng cáo. Việc sử dụng liều cao hoặc lạm dụng kéo dài có thể biến giấc mơ cải thiện vóc dáng thành thảm họa suy gan cấp tính đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Một lối sống năng động kết hợp chế độ ăn uống khoa học vẫn luôn là nền tảng an toàn, bền vững và hiệu quả nhất cho sức khỏe thể chất.