Uống hà thủ ô trị rụng tóc, bạc tóc: Lợi bất cập hại nếu dùng sai cách?

Nhiều người khi thấy mái tóc bắt đầu xuất hiện những sợi bạc hoặc gãy rụng từng mảng thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để cải thiện. Trong số đó, hà thủ ô đỏ từ lâu đã được coi là vị cứu tinh giúp lấy lại mái tóc đen mượt và duy trì nét thanh xuân. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống hà thủ ô nguyên củ chưa qua chế biến đúng cách hoặc lạm dụng liều cao trong thời gian dài có thể biến dược liệu bổ dưỡng này thành nguyên nhân trực tiếp dẫn tới viêm gan cấp và hoại tử tế bào gan.

Thực tế ghi nhận không ít trường hợp người bệnh phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng vàng da, men gan tăng vọt sau một thời gian kiên trì uống nước hà thủ ô trị rụng tóc. Các nghiên cứu độc chất học hiện đại đã chỉ ra rằng, việc sử dụng sai dạng bào chế, uống quá liều hoặc dùng thảo dược trôi nổi tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe rất lớn mà người tiêu dùng phổ thông hiếm khi lường trước được.

Vì sao hà thủ ô có thể gây độc cho tế bào gan?

Hà thủ ô đỏ chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp, trong đó có những nhóm chất vừa mang lại tác dụng sinh học vừa là nguồn gốc gây độc tính ^[1]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích dấu ấn chuyển hóa và xác định sự kết hợp giữa 2,3,5,4-tetrahydroxystilbene-2-O-beta-D-glucoside (TSG) và emodin-8-O-glucoside (EG) chính là các chất đại diện cho độc tính gây hại gan của hà thủ ô ^[2]. Hoạt chất stilbene glycoside được xác định là thành phần chính dẫn tới tổn thương gan ^[3].

Về mặt cơ chế tế bào, hà thủ ô gây tổn thương gan thông qua việc can thiệp vào quá trình chuyển hóa purine, thúc đẩy quá trình tăng nồng độ xanthosine và xanthine, đồng thời làm giảm enzyme 5' nucleotidase (NT5E) cùng adenylate kinase 2 (AK2) ^[2]. Rối loạn này dẫn tới tình trạng rối loạn chức năng ty thể và gây ra tổn thương do stress oxy hóa trong nhu mô gan ^[2].

Khi thử nghiệm trên mô hình động vật trong 28 ngày liên tục, hà thủ ô sống gây stress oxy hóa, rối loạn chức năng ty thể, làm xáo trộn nghiêm trọng quá trình chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa axit amin, chuyển hóa pyrimidine và kích hoạt các phản ứng viêm mô hạt ^[1]. Độc tính gan của hà thủ ô sống còn biểu hiện theo quy luật phi tuyến tính phức tạp, trong đó mức độ tổn thương gan ở nhóm dùng liều thấp lại diễn biến nặng nề nhất, sau đó giảm bớt ở nhóm dùng liều trung bình ^[1].

Dữ liệu lâm sàng: Những ca tổn thương gan điển hình

Nghiên cứu lâm sàng được công bố năm 2014 đã theo dõi và phân tích 18 trường hợp bệnh nhân vốn hoàn toàn khỏe mạnh, không mắc viêm gan virus nhưng bị suy giảm chức năng gan sau khi dùng đơn độc hà thủ ô ^[4]. Độ tuổi trung vị của nhóm bệnh nhân này là 42 tuổi (dao động từ 18 đến 63 tuổi) ^[4]. Thời gian trung vị từ lúc bắt đầu sử dụng dược liệu đến khi khởi phát các triệu chứng bất thường là 27 ngày, với khoảng thời gian dao động rất rộng từ 1 ngày đến 120 ngày ^[4].

Các triệu chứng lâm sàng phổ biến nhất mà bệnh nhân gặp phải bao gồm mệt mỏi rũ rượi, chán ăn và vàng da ^[4]. Kết quả xét nghiệm cận lâm sàng cho thấy có tới 16 trên tổng số 18 bệnh nhân bị tăng nồng độ bilirubin toàn phần trên 21 µmol/L ^[4]. Men gan của tất cả các bệnh nhân đều tăng rất cao so với ngưỡng bình thường, cụ thể chỉ số ALT vượt 40 U/L, AST vượt 40 U/L và GGT vượt 50 U/L, trong khi chỉ số phosphatase kiềm chỉ tăng ở 9 trường hợp ^[4].

Dựa trên biểu đồ men gan, dạng tổn thương gan chủ yếu được xác định là tổn thương hủy hoại tế bào gan ^[4]. Theo thang đo độc tính CIOMS, có 14 trên 18 trường hợp được đánh giá là tổn thương gan do hà thủ ô ở mức độ rất có thể xảy ra ^[4]. Rất may mắn, toàn bộ 18 bệnh nhân đều đáp ứng tốt, chức năng gan dần hồi phục sau khi ngừng sử dụng hà thủ ô và được can thiệp điều trị hỗ trợ bảo vệ tế bào gan kịp thời ^[4].

Một báo cáo ca bệnh vào năm 2012 cũng ghi nhận trường hợp một nữ bệnh nhân 33 tuổi bị viêm gan nhiễm độc cấp tính sau 2 tháng tái sử dụng các viên uống chiết xuất từ hà thủ ô ^[5]. Bệnh nhân nhập viện với các dấu hiệu điển hình gồm buồn nôn, hoàng đảm (vàng da, vàng mắt) và các chỉ số xét nghiệm phản ánh tổn thương tế bào gan rõ rệt sau khi đã loại trừ toàn bộ các nguyên nhân gây bệnh gan khác ^[5]. Tình trạng viêm gan của bệnh nhân này cũng đã hồi phục nhanh chóng sau khi ngừng uống thảo dược ^[5].

Hà thủ ô chế biến có thực sự an toàn tuyệt đối?

Nhiều người tin rằng chỉ cần đem củ hà thủ ô ninh nấu với đỗ đen là có thể loại bỏ hoàn toàn độc tố và uống bao nhiêu cũng được. Y học cổ truyền từ lâu đã áp dụng phương pháp chế biến hà thủ ô bằng cách nấu củ rễ đỏ với đậu đen để giảm độc tính ^[6]. Bằng chứng thực nghiệm năm 2020 xác nhận rằng hàm lượng stilbene glucoside giảm dần theo thời gian chế biến, và mức độ gây tổn thương tế bào gan của hà thủ ô tỷ lệ nghịch với thời gian chế biến ^[3]. Ở những con chuột bình thường, độc tính của hà thủ ô sống và các sản phẩm chế biến giảm dần khi thời gian hấp nấu được kéo dài ^[3].

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng sự đồng thuận khoa học hiện nay chỉ ra cả hà thủ ô sống lẫn hà thủ ô đã qua chế biến đều có khả năng gây tổn thương gan trên cơ thể người ^[6]. Nghiên cứu năm 2014 nhấn mạnh các chế phẩm từ hà thủ ô có thể liên quan đến độc tính trên gan ở những người khỏe mạnh không bị viêm gan virus, bất kể dược liệu đó đã qua chế biến hay chưa ^[4].

Thậm chí, trong một nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Quân y 302 trên 158 bệnh nhân bị tổn thương gan do thuốc liên quan đến hà thủ ô từ năm 2009 đến năm 2014, kết quả thu được rất đáng suy ngẫm ^[7]. Trong nhóm 66 bệnh nhân chỉ dùng đơn độc hà thủ ô hoặc chế phẩm của nó, có tới 62 ca (chiếm 93,9%) bị tổn thương gan do sử dụng hà thủ ô đã qua chế biến và các chế phẩm liên quan, trong khi chỉ có 4 ca (chiếm 6,1%) xuất phát từ việc dùng hà thủ ô sống ^[7]. Điều này cho thấy việc chế biến theo kinh nghiệm dân gian không đồng nghĩa với việc loại trừ được 100% nguy cơ nhiễm độc gan.

Cảnh giác biến chứng nặng và nguy cơ từ việc phối hợp thuốc

Tổn thương gan do hà thủ ô không dừng lại ở mức tăng men gan thoáng qua mà có thể tiến triển thành những bệnh cảnh mạn tính nguy hiểm tính mạng nếu không được phát hiện kịp thời. Trong báo cáo hồi cứu 158 ca bệnh, có 4 bệnh nhân đã tiến triển thành suy gan, 4 bệnh nhân bị xơ gan và ghi nhận 1 trường hợp tử vong ^[7].

Kết quả sinh thiết gan trên 32 bệnh nhân trong nghiên cứu này đã phát hiện những tổn thương bệnh học rất nghiêm trọng, biểu hiện qua tình trạng thoái hóa và hoại tử tế bào gan, tăng sinh tổ chức xơ, tế bào Kupffer tích tụ các hạt sắc tố và sự thâm nhiễm dày đặc của tế bào bạch cầu ái toan ^[7]. Thể tổn thương chiếm ưu thế tuyệt đối là tổn thương tế bào gan với tỷ lệ 92,4% (61 ca), tổn thương ứ mật chiếm 1,5% (1 ca) và tổn thương dạng hỗn hợp chiếm 6,1% (4 ca) ^[7].

Nguy cơ tổn thương gan càng tăng cao khi người tiêu dùng phối hợp hà thủ ô cùng nhiều loại thảo dược hoặc thuốc tây khác mà không có sự kiểm soát của bác sĩ. Trong tổng số 158 bệnh nhân tổn thương gan được khảo sát, có tới 92 người (chiếm 58,2%) đã sử dụng hà thủ ô kết hợp với thuốc tân dược hoặc các chế phẩm đông dược khác ^[7]. Trong số 66 bệnh nhân bị tổn thương gan do nhóm dùng riêng hà thủ ô, có đến 51 ca (chiếm 77,3%) là do dùng các bài thuốc phối ngũ phức hợp có chứa hà thủ ô, vượt trội so với tỷ lệ 22,7% ở những người dùng một vị hà thủ ô đơn độc ^[7].

Các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận hà thủ ô thường có mặt trong nhiều công thức thuốc đông y phức hợp như Bạch Thao Hoàn (Bai Shi Wan), Bi Ma Zi, Thất Bảo Mỹ Nhiễm Đan (Qibao Meiran Wan), hay Shen Min ^[6]. Việc cùng lúc nạp nhiều thành phần chuyển hóa qua gan khiến cơ quan này dễ bị quá tải, gia tăng nguy cơ ngộ độc intrinsic (nội tại) vốn phụ thuộc vào đặc tính sinh học của dược liệu ^[6].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng hà thủ ô làm đẹp tóc

Sai lầm phổ biến hàng đầu của người dân là quan niệm thuốc nam, thuốc bắc hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều và càng đậm đặc thì tóc càng nhanh đen. Trên thực tế, hà thủ ô là một vị thuốc có hoạt tính sinh học rất mạnh và độc tính gan đã được chứng minh là có thể xảy ra ngay cả trên những cá thể có thể trạng hoàn toàn khỏe mạnh trước đó ^[4]. Uống nước sắc hà thủ ô sống dạng đậm đặc mỗi ngày như nước chè là con đường ngắn nhất dẫn tới viêm gan nhiễm độc, bởi nước sắc hà thủ ô sống dạng cồn hay nước đều mang độc tính, trong đó dạng nước sắc của hà thủ ô sống gây tổn thương gan trên động vật nặng hơn đáng kể so với chiết xuất axeton ^[6].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng tổn thương gan do thảo dược chỉ xảy ra ở những người vốn đã có tiền sử viêm gan B, viêm gan C hoặc mắc bệnh men gan cao. Dữ liệu từ các nghiên cứu đã khẳng định phần lớn bệnh nhân nhập viện vì viêm gan do hà thủ ô là những người hoàn toàn bình thường, không nhiễm virus viêm gan ^[4]. Độc tính gan của vị thuốc này diễn ra âm thầm, triệu chứng ban đầu thường chỉ là cảm giác mệt mỏi nhẹ, ăn không ngon miệng nên rất dễ bị bỏ qua, đến khi tròng mắt và da vàng sậm thì tế bào gan đã bị hủy hoại nghiêm trọng ^[4], ^[5].

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng cứ mua các sản phẩm viên hoàn, trà túi lọc hoặc hà thủ ô chế biến sẵn trên mạng là tuyệt đối an toàn. Nghiên cứu thực tế cho thấy các sản phẩm hỗn hợp chứa hà thủ ô và các chế phẩm đã qua chế biến chiếm tỷ lệ áp đảo trong các ca nhập viện vì tổn thương gan ^[7]. Việc kiểm định chất lượng, quy chuẩn thời gian chế biến và hàm lượng các chất chỉ thị độc tính như stilbene glucoside hay emodin trong các chế phẩm trôi nổi hiện nay vẫn là một thách thức lớn đối với an toàn sức khỏe ^[2], ^[3].

Ai nên tuyệt đối thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Dựa trên các nghiên cứu độc tính và phân tích yếu tố nguy cơ của việc sử dụng hà thủ ô ^[8], những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh tự ý sử dụng:

• Người có tiền sử bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan hoặc xơ gan: Việc sử dụng hà thủ ô sống hoặc các chế phẩm chế biến không đủ thời gian sẽ làm gia tăng stress oxy hóa ty thể và làm suy giảm nhanh chóng chức năng gan còn lại ^[1], ^[2], ^[3].
• Người đang trong quá trình điều trị các bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây: Việc tự ý kết hợp hà thủ ô cùng các loại thuốc tân dược làm tăng vọt nguy cơ tương tác thuốc và ngộ độc gan, vốn chiếm tới 58,2% số ca tổn thương gan trong nghiên cứu lâm sàng ^[7].
• Người cao tuổi hoặc người có thể trạng suy nhược: Nhóm tuổi trung niên và cao tuổi có khả năng chuyển hóa và bài tiết thuốc qua gan suy giảm, thời gian tích lũy chất độc có thể ngắn hơn nhưng mức độ hủy hoại tế bào gan diễn biến phức tạp ^[4], ^[7].
• Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có đủ dữ liệu kiểm chứng an toàn lâm sàng, trong khi độc tính của các hợp chất stilbene glycoside có thể gây rối loạn chuyển hóa tế bào ^[2], ^[3].

Lời khuyên sử dụng an toàn và bảo vệ lá gan

Để hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương gan khi muốn sử dụng hà thủ ô cải thiện tình trạng tóc, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc khoa học. Việc phân tích yếu tố nguy cơ và áp dụng điều trị cá thể hóa, lựa chọn dạng bào chế đạt chuẩn là yêu cầu tiên quyết khi dùng vị thuốc này ^[8].

Trước hết, tuyệt đối không tự ý mua củ hà thủ ô tươi hoặc phơi khô thô về thái lát đun nước uống trực tiếp. Dược liệu bắt buộc phải trải qua quy trình chế biến cổ truyền đạt chuẩn, thường là cửu sái cửu chưng ninh kỹ cùng đậu đen, bởi thời gian chế biến càng kéo dài thì hàm lượng chất gây độc stilbene glucoside càng suy giảm rõ rệt, từ đó giảm thiểu tác hại lên gan ^[6], ^[3]. Người tiêu dùng chỉ nên chọn các sản phẩm đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được kiểm nghiệm hoạt chất.

Bên cạnh đó, cần loại bỏ tư tưởng dùng hà thủ ô vô tội vạ để thay nước lọc hàng ngày. Liều lượng và thời gian sử dụng phải được bác sĩ y học cổ truyền chỉ định cụ thể dựa trên thể trạng từng người ^[8]. Không tự ý phối hợp hà thủ ô với các loại thảo dược bổ thận, đen tóc truyền miệng khác khi chưa có sự tư vấn chuyên môn để tránh gây quá tải chuyển hóa nội tại của gan ^[7], ^[6].

Trong suốt quá trình sử dụng các chế phẩm từ hà thủ ô, người dùng cần lắng nghe cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân, chán ăn, đầy bụng, buồn nôn, nước tiểu sẫm màu như nước vối hoặc vàng mắt, vàng da, cần lập tức ngừng uống thảo dược và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm chức năng gan ^[4], ^[5]. Phần lớn các trường hợp ngộ độc hà thủ ô đều có tiên lượng phục hồi rất tốt nếu được phát hiện sớm và ngừng thuốc kịp thời ^[4], ^[5].

Làm đẹp mái tóc là nhu cầu hoàn toàn chính đáng, nhưng mái tóc khỏe trước hết phải bắt nguồn từ một cơ thể khỏe mạnh cùng một lá gan lành lặn. Việc trang bị kiến thức khoa học, hiểu rõ hai mặt lợi - hại của thảo dược và từ bỏ thói quen tự ý bồi bổ sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe bản thân một cách bền vững nhất.