Nhiều người có thói quen vừa uống thuốc kháng sinh vừa nhâm nhi một tách cà phê buổi sáng để tỉnh táo làm việc. Tuy nhiên, việc kết hợp chung kháng sinh với cà phê có thể dẫn đến những phản ứng tương tác bất lợi cho cơ thể.
Theo các nghiên cứu dược động học trên người và mô hình thực nghiệm, một số loại kháng sinh thuộc nhóm fluoroquinolone làm chậm quá trình đào thải caffeine ra khỏi cơ thể [1], [2]. Khi quá trình chuyển hóa bị cản trở, nồng độ caffeine trong máu tăng cao kéo dài, làm tăng nguy cơ gặp phải các tác dụng kích thích quá mức của caffeine [3], [4].
Cơ chế tương tác giữa kháng sinh và caffeine
Caffeine cùng họ methylxanthine được chuyển hóa chủ yếu tại gan qua hệ thống enzym cytochrome P450 [5], [6]. Trong khi đó, một số kháng sinh nhóm fluoroquinolone lại có khả năng ức chế có chọn lọc các enzym này [4], [7].
Khi enzym chuyển hóa bị kháng sinh khóa lại, caffeine không thể bị phá vỡ và đào thải theo tốc độ thông thường [1], [6]. Nghiên cứu cấu trúc phân tử cho thấy vị trí liên kết trên khung kháng sinh (như nhóm 7-piperazinyl và nguyên tử nitơ 4') có thể trực tiếp gắn vào cytochrome P450, làm giảm tốc độ thanh thải caffeine [8].
Mức độ tương tác ở từng loại kháng sinh
Mức độ ảnh hưởng lên caffeine không giống nhau giữa tất cả các kháng sinh, thậm chí khác biệt rõ rệt ngay trong chính phân nhóm fluoroquinolone [3], [8].
- Tác động mạnh hoặc rõ rệt: Enoxacin và clinafloxacin thể hiện khả năng ức chế chuyển hóa rất lớn [1], [7]. Cụ thể, dùng clinafloxacin liều 200 mg hoặc 400 mg làm giảm độ thanh thải trung bình của caffeine tới 84% [7]. Ciprofloxacin làm giảm độ thanh thải caffeine khoảng một phần ba (xấp xỉ 33%) [6], dẫn đến tăng nồng độ chất này trong huyết thanh [3]. Axit pipemidic và pefloxacin cũng được ghi nhận ức chế đào thải caffeine [1], [2], [6].
- Tác động yếu hoặc không đáng kể: Lomefloxacin không làm thay đổi độ thanh thải caffeine [6]. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng ofloxacin có rất ít tác động lên quá trình chuyển hóa methylxanthine [3], [4]. Riêng norfloxacin, một số phân tích ghi nhận ảnh hưởng ở mức cần thận trọng [2], trong khi các nghiên cứu khác xếp loại thuốc này vào nhóm ít gây ức chế hơn so với enoxacin [1], [4].
Biến chứng khi caffeine bị tích tụ
Khi độ thanh thải caffeine bị sụt giảm nghiêm trọng, một lượng cà phê bình thường cũng có thể tương đương với liều lượng rất cao [3], [7]. Sự tích tụ caffeine trong huyết thanh kích thích hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch. Người dùng có thể gặp phải các triệu chứng như bồn chồn, mất ngủ, chóng mặt, run rẩy hoặc tim đập nhanh hồi hộp [5], [3].
Ngoài ra, bản thân nhóm kháng sinh fluoroquinolone đã có thể gây ra một số tác dụng phụ trên hệ thần kinh trung ương hoặc tim mạch [5]. Việc nồng độ caffeine tăng vọt đồng thời sẽ làm các phản ứng kích thích này trở nên nặng nề hơn [1], [5].
Ai nên thận trọng?
Người đang được chỉ định điều trị bằng các thuốc kháng sinh nhóm quinolone/fluoroquinolone (đặc biệt là ciprofloxacin, enoxacin, axit pipemidic) cần cẩn trọng khi uống cà phê [1], [2], [6].
Những người có tiền sử nhạy cảm với caffeine, người bệnh tim mạch hoặc người có tiền sử rối loạn thần kinh cần lưu ý đặc biệt, vì sự cộng hưởng giữa độc tính của thuốc và caffeine tích tụ dễ gây khó chịu [1], [5]. Bệnh nhân đang dùng nhiều thuốc cùng lúc cũng cần rà soát đơn thuốc với bác sĩ để tránh tương tác bất lợi [5].
Điều chưa biết
Dù cơ chế ức chế cytochrome P450 đã được xác lập rõ, các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp ngưỡng an toàn cụ thể: một người đang dùng ciprofloxacin có thể uống chính xác bao nhiêu miligam caffeine mỗi ngày mà không bị ngộ độc [3], [6].
Các dữ liệu cũng chưa đánh giá cụ thể tác động tương tác trên các nhóm đối tượng đặc thù như phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hay người suy giảm chức năng gan thận [2]. Ngoài ra, ảnh hưởng của các kháng sinh ngoài nhóm fluoroquinolone (như beta-lactam, macrolid) lên caffeine không được đề cập đầy đủ trong các tài liệu này [1], [2].
Cách xử lý và áp dụng thực tế
Trong thời gian điều trị bằng kháng sinh fluoroquinolone, giải pháp an toàn nhất là chủ động cắt giảm hoặc tạm ngừng sử dụng cà phê và các đồ uống chứa caffeine [1].
Nếu bắt buộc cần dùng thuốc, hãy thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ biết thói quen uống cà phê hàng ngày để lựa chọn loại kháng sinh ít tương tác hơn nếu phù hợp, ví dụ như ofloxacin [1], [4]. Hãy uống thuốc với nước lọc đun sôi để nguội, đồng thời tránh dùng chung thuốc với các chất kháng axit chứa nhôm, magie, canxi vì chúng làm giảm hấp thu kháng sinh [3], [4].
Uống kháng sinh cùng cà phê không phải lúc nào cũng vô hại, nhất là với nhóm fluoroquinolone làm chậm đào thải caffeine. Việc chủ động giảm caffeine và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế sẽ giúp quá trình điều trị nhiễm khuẩn diễn ra an toàn và hiệu quả.
