Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) đang ở giai đoạn ổn định bỗng thấy các triệu chứng tái phát dữ dội sau một đợt dùng kháng sinh trị viêm họng, viêm xoang hoặc nhiễm khuẩn tiết niệu. Hiện tượng đau quặn bụng, đầy hơi và rối loạn đại tiện bùng phát khiến không ít người băn khoăn liệu thuốc kháng sinh có phải là tác nhân kích hoạt đợt cấp hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là có: việc dùng kháng sinh điều trị các bệnh lý toàn thân hoàn toàn có thể kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ sự suy giảm đột ngột và xáo trộn cấu trúc của hệ vi sinh vật bản địa trong đường ruột, dẫn đến tình trạng mất cân bằng sinh học kéo dài [1], [2].
Cơ chế tác động: Khi lá chắn vi sinh bị phá vỡ
Hệ thống tiêu hóa của con người dung nạp hàng nghìn tỷ vi khuẩn cộng sinh giữ vai trò thiết yếu trong việc chuyển hóa chất dinh dưỡng, bảo vệ niêm mạc và điều hòa miễn dịch [3]. Trạng thái cân bằng bình thường trong đường ruột chịu sự chi phối chủ yếu của các vi khuẩn kỵ khí tuyệt đối thuộc các lớp Clostridia và Bacteroidia [4]. Khi thuốc kháng sinh đi vào cơ thể để tiêu diệt mầm bệnh ở cơ quan khác, chúng vô tình quét sạch cả các chủng vi khuẩn có lợi tại ruột [1], [4].
Sự mất cân bằng vi sinh vật (dysbiosis) này gây ra chuỗi biến đổi sinh lý phức tạp trong lòng ruột [1]. Kháng sinh làm thay đổi tính tương tác giữa vi khuẩn và cơ thể chủ, dẫn đến hiện tượng viêm mức độ thấp ở niêm mạc đường ruột mà không gây tổn thương mô nhìn thấy được [1]. Khi cân bằng sinh thái bị phá vỡ, các phản ứng miễn dịch niêm mạc bị biến đổi, khiến đường ruột rơi vào trạng thái nhạy cảm quá mức và làm rối loạn chức năng cảm giác - vận động của ống tiêu hóa [1], [5].
Không chỉ dừng lại ở hệ tiêu hóa, hệ vi sinh vật đường ruột còn tác động đến nhiều cơ quan khác, bao gồm cả não bộ thông qua trục ruột - não [1], [6]. Biến đổi hệ vi sinh do kháng sinh hay nhiễm trùng không chỉ gây rối loạn chức năng vận động và cảm giác ruột mà còn liên quan đến các biểu hiện tâm lý tiêu cực và hành vi thường thấy ở người bệnh ruột kích thích [1], [6]. Khi môi trường sống của vi khuẩn bản địa bị đảo lộn, tình trạng loạn khuẩn mãn tính được thiết lập, biến ruột thành điểm kích hoạt các đợt bùng phát IBS liên miên [1].
Bằng chứng khoa học về tác động của kháng sinh lên đường ruột
Mối liên hệ giữa kháng sinh, sự mất cân bằng hệ vi sinh và rối loạn chức năng ruột đã được làm sáng tỏ qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng:
Một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2015 đã khảo sát tác động của việc dùng kháng sinh liên tục trong 2 tuần trên chuột [5]. Kết quả ghi nhận liệu trình kháng sinh này gây ra sự xáo trộn rõ rệt trong quần thể vi khuẩn đại tràng: gia tăng các chủng Bacteroides spp, Clostridium coccoides, Lactobacillus spp, trong khi làm sụt giảm nghiêm trọng lượng Bifidobacterium spp [5]. Đáng chú ý, tình trạng loạn khuẩn do kháng sinh kích thích gia tăng kháng thể IgA tiết, tăng thụ thể nhận diện vi khuẩn TLR4, TLR7, đồng thời làm giảm số lượng tế bào hình đài tiết chất nhầy (goblet cells) [5]. Rối loạn này trực tiếp làm tăng tính co bóp của đại tràng và biến đổi thụ thể dẫn truyền cảm giác đau, chứng minh kháng sinh tác động sâu sắc đến hệ thần kinh - miễn dịch đường ruột [5].
Năm 2021, một nghiên cứu phối hợp kiểm tra tác động qua lại giữa chế độ ăn và thuốc cho thấy tiền sử dùng kháng sinh ở những cá nhân có chế độ ăn giàu chất béo làm tăng nguy cơ cao nhất phát triển hội chứng tiền viêm ruột (pre-IBD) - một hội chứng giao thoa với IBS [4]. Khi tái lập trên mô hình chuột, sự kết hợp giữa kháng sinh và chất béo làm suy giảm năng lượng sinh học ty thể ở biểu mô đại tràng, thúc đẩy sự bùng nổ của vi khuẩn Enterobacteriaceae và làm sụt giảm nhóm Clostridia, từ đó làm trầm trọng thêm tình trạng viêm niêm mạc mức độ thấp [4].
Về khía cạnh lâm sàng, một báo cáo ghi nhận 2 trường hợp bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy khởi phát sau đợt nhiễm trùng đường ruột hoặc dùng kháng sinh điều trị [7]. Tình trạng này được xác định là hội chứng ruột loạn khuẩn, nơi kháng sinh phổ rộng đã làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh [7]. Cả hai bệnh nhân sau đó đã được điều trị thành công nhờ phương pháp cấy ghép hệ vi sinh đường ruột nuôi cấy kỵ khí và duy trì trạng thái sạch triệu chứng trong ít nhất 12 tháng [7].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu tổng quan khẳng định sự mất cân bằng vi sinh vật do các yếu tố như nhiễm trùng, chế độ ăn, căng thẳng và thuốc kháng sinh là nguồn cơn thúc đẩy các bệnh lý viêm và chức năng, điển hình là IBS [2]. Bằng chứng từ việc cấy ghép vi sinh vật hoặc điều biến vi khuẩn cho thấy khôi phục lại hệ vi sinh mang lại hiệu quả cải thiện triệu chứng rõ rệt [2], [8], [7].
Tuy nhiên, người bệnh cần lưu ý về giới hạn của các bằng chứng này. Phần lớn các phân tích chi tiết về cơ chế thụ thể và sinh học ty thể biểu mô hiện mới chỉ được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm [4], [5]. Trên cơ thể người, hệ vi sinh vật có sự đa dạng rất lớn giữa từng cá thể và thay đổi theo thời gian, khiến việc xác định một công thức vi sinh chuẩn xác tuyệt đối cho mọi ca bệnh vẫn còn là thách thức [6]. Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược quy mô lớn về một số liệu pháp can thiệp vi sinh như cấy ghép phân vẫn đang trong quá trình tiếp tục hoàn thiện [8].
Hiểu lầm thường gặp về kháng sinh và hội chứng ruột kích thích
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc kháng sinh luôn luôn có hại cho người mắc hội chứng ruột kích thích. Thực tế, tác động của kháng sinh phụ thuộc vào đặc tính hấp thu và phổ tác dụng của từng loại thuốc. Các loại kháng sinh phổ rộng dùng toàn thân có nguy cơ cao hủy hoại hệ vi sinh vật bản địa, nhưng một số loại kháng sinh không hấp thu tại ruột như rifaximin lại được ứng dụng trong điều trị nhằm kiểm soát tình trạng quá phát vi khuẩn ruột non (SIBO) ở những bệnh nhân IBS được chọn lọc [2], [8], [7].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng tiêu chảy hay đầy bụng sau khi dùng kháng sinh chỉ đơn thuần là tác dụng phụ tiêu hóa thoáng qua và sẽ tự hết sau 1-2 ngày ngừng thuốc. Trên thực tế, kháng sinh có thể gây xáo trộn sâu sắc tính đa dạng sinh học của đường ruột, làm giảm khả năng phục hồi của hệ vi sinh trước các tác nhân gây stress, từ đó duy trì tình trạng loạn khuẩn mãn tính kéo dài nếu không có sự can thiệp phù hợp [1], [6].
Những ai cần thận trọng khi buộc phải dùng kháng sinh?
Những người đã được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích trước đó, đặc biệt là nhóm IBS thể tiêu chảy (IBS-D) hoặc IBS sau nhiễm trùng, cần hết sức thận trọng [3], [7]. Nhóm đối tượng này vốn đã có sẵn tình trạng suy giảm tính đa dạng vi sinh và gia tăng phản ứng miễn dịch kháng khuẩn qua kháng thể IgA [3], [6].
Những cá nhân thường xuyên duy trì chế độ ăn nhiều dầu mỡ, chất béo xấu cũng đối mặt với rủi ro cao hơn khi dùng kháng sinh [4]. Sự kết hợp đồng thời giữa chế độ ăn giàu béo và thuốc kháng sinh tạo ra tổn thương chuyển hóa ty thể biểu mô ruột, thúc đẩy vi khuẩn có hại phát triển mạnh và kích hoạt phản ứng viêm niêm mạc [4]. Người có bệnh nền đường ruột khi có chỉ định dùng kháng sinh trị bệnh khác cần chủ động trao đổi với bác sĩ để có phương án theo dõi sát sao.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ đường ruột
Khi bắt buộc phải sử dụng kháng sinh theo chỉ định y khoa, người bệnh IBS có thể thực hiện các bước hỗ trợ nhằm giảm thiểu nguy cơ bùng phát đợt cấp:
Tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh để điều trị các bệnh do virus như cảm cúm thông thường nhằm tránh phá hủy hệ vi sinh vật đường ruột một cách không cần thiết [1], [2]. Luôn uống thuốc đúng liều lượng, đúng thời gian theo đơn của bác sĩ điều trị và thông báo tiền sử ruột kích thích của bản thân.
Trong quá trình dùng kháng sinh, cần tạm thời hạn chế tối đa các thức ăn giàu chất béo để bảo vệ chức năng sinh học của tế bào niêm mạc đại tràng [4]. Một chế độ ăn giảm bớt chất xơ có thể được xem xét ở những người có biểu hiện tăng số lần đi ngoài hoặc phân lỏng [6]. Chế độ ăn giảm FODMAP (giảm các chuỗi carbohydrate ngắn dễ lên men) cũng là biện pháp đã được chứng minh giúp làm dịu đáng kể các triệu chứng đau bụng, đầy hơi [2], [8].
Có thể tham khảo ý kiến chuyên gia y tế về việc bổ sung men vi sinh (probiotics) hoặc các chế phẩm sinh học phù hợp với triệu chứng lâm sàng của bản thân để hỗ trợ duy trì hệ vi sinh trong hoặc sau liệu trình kháng sinh [2], [8]. Khi bổ sung lợi khuẩn, cần chú ý uống cách thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ để tránh việc lợi khuẩn bị kháng sinh tiêu diệt trực tiếp.
Uống kháng sinh điều trị các bệnh nhiễm khuẩn là điều cần thiết để bảo vệ tính mạng và sức khỏe tổng thể. Dù thuốc có thể gây xáo trộn hệ vi sinh vật và kích hoạt các đợt cấp IBS, người bệnh hoàn toàn có thể chủ động kiểm soát rủi ro thông qua sự phối hợp chặt chẽ với bác sĩ, điều chỉnh chế độ ăn uống lành mạnh và lắng nghe cơ thể đúng cách.






