Nhiều người có thói quen ép nước củ dền (củ cải ngọt) uống mỗi ngày để bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ tim mạch. Với những ai đang điều trị tăng huyết áp, việc vừa uống thuốc theo đơn vừa uống nước ép thảo mộc đậm đặc thường nảy sinh thắc mắc: liệu hai thứ này kết hợp có gây tụt huyết áp quá mức hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là việc bổ sung nitrate vô cơ từ củ dền có khả năng làm tăng nồng độ chất giãn mạch trong máu, nhưng mức độ hạ áp thực tế lại phụ thuộc phần lớn vào mức huyết áp nền và cơ địa từng người [1], [2]. Dù vậy, nguy cơ hạ huyết áp tư thế hoặc quá liều giãn mạch vẫn cần được lưu ý khi dùng đồng thời [3].

Cơ chế tác động giãn mạch của củ dền

Lợi ích sinh học chủ yếu của nước ép củ dền đến từ hàm lượng nitrate vô cơ dồi dào [4]. Khi đi vào cơ thể, nitrate được chuyển hóa qua con đường nitrate - nitrite để tạo thành nitric oxide (NO) [4], [5]. Nitric oxide là một phân tử quan trọng giúp duy trì sự giãn nở của mạch máu và cải thiện chức năng nội mô [4], [5].

Khi nồng độ NO tăng lên, các mạch máu thư giãn, giúp cải thiện lưu lượng tuần hoàn và hỗ trợ kiểm soát huyết áp [4], [5]. Tuy nhiên, vì nitric oxide có tác dụng làm giãn mạch toàn thân, việc cơ thể tiếp nhận một lượng lớn nitrate cùng lúc với thuốc điều trị tăng huyết áp có thể tạo ra tác động cộng hưởng lên hệ mạch máu [4], [1].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Để hiểu rõ sự tương tác giữa nước ép củ dền và thuốc hạ huyết áp, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối chứng.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã kiểm tra tác động của nitrate từ củ dền trên bệnh nhân tăng huyết áp [1]. Nghiên cứu gồm 2 nhóm: nhóm 1 gồm 13 người (độ tuổi 53 ± 12) đang dùng thuốc hạ huyết áp, nhóm 2 gồm 14 người (độ tuổi 49 ± 13) không dùng thuốc hạ huyết áp [1]. Cả hai nhóm đều uống nước ép củ dền giàu nitrate hoặc giả dược không chứa nitrate trong 3 ngày [1].

Kết quả ở nhóm 1 (đang uống thuốc), nồng độ nitrite huyết tương tăng từ 308 ± 123 nmol/L ở nhóm giả dược lên 341 ± 118 nmol/L khi uống nước củ dền, nhưng huyết áp và chức năng mạch máu không thay đổi đáng kể [1]. Ngược lại, ở nhóm 2 (không dùng thuốc), nồng độ nitrite tăng từ 295 ± 93 lên 340 ± 102 nmol/L, đi kèm việc giảm huyết áp tâm thu (136 ± 16 so với 141 ± 19 mmHg), tâm trương (84 ± 13 so với 88 ± 12 mmHg) và huyết áp trung bình (101 ± 12 so với 106 ± 13 mmHg) [1]. Khả năng giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) ở nhóm không dùng thuốc cũng tăng từ 4,1 ± 2,7% lên 6,1 ± 2,4% [1].

Một thử nghiệm bắt chéo mù đôi ngẫu nhiên khác công bố năm 2025 thực hiện trên 15 nam giới khỏe mạnh để kiểm tra sự khác biệt đáp ứng giữa các cá nhân [2]. Người tham gia được dùng 140 ml nước ép củ dền giàu nitrate (~14,0 mmol nitrate) hoặc nước ép củ dền đã loại bỏ nitrate (~0,03 mmol nitrate), đo kết quả sau 2,5 giờ [2]. Kết quả cho thấy nước ép củ dền giàu nitrate làm tăng nitrate, nitrite huyết tương và làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 7 mmHg, giảm huyết áp tâm trương trung bình 6 mmHg so với giả dược [2]. Tuy nhiên, mức độ thay đổi huyết áp giữa các cá nhân dao động rất lớn, với độ biến thiên can thiệp là ± 7 mmHg [2].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp 12 nghiên cứu công bố năm 2019 cũng ghi nhận bổ sung nước ép củ dền với liều nitrate từ 5,1 đến 45 mmol giúp giảm huyết áp tâm thu cánh tay trung bình 4,5 mmHg [6]. Ngoài ra, một nghiên cứu khác quan sát thấy nước ép củ dền chứa 5,5 mmol nitrate làm giảm huyết áp tâm thu tối đa khoảng 5 mmHg sau 3 giờ ở người có mức huyết áp ban đầu khoảng 120 mmHg so với người có mức 110 mmHg [6].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn bằng chứng

Bổ sung nitrate vô cơ từ thực phẩm đóng vai trò hỗ trợ đối với nhiều cơ quan như tim mạch, thần kinh, cơ xương và tiêu hóa [4]. Nước ép củ dền cũng được ghi nhận là một giải pháp an toàn trong nghiên cứu ở người cao tuổi, vận động viên và bệnh nhân mắc bệnh động mạch ngoại biên hay tăng huyết áp [4].

Dù vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại những hạn chế nhất định. Hiệu quả giảm huyết áp của nitrate phụ thuộc vào mức huyết áp nền và mức độ rối loạn chức năng mạch máu ban đầu chứ không hoàn toàn phụ thuộc vào việc có đang dùng thuốc hay không [1]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng cần thêm các thử nghiệm đoàn hệ lớn hơn để làm rõ sự tương tác qua lại giữa nitrate, các thuốc điều trị và bệnh lý đi kèm, cũng như xác định nguy cơ hạ huyết áp quá mức trên từng phân nhóm người bệnh [3].

Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng cứ uống nước ép củ dền là huyết áp sẽ tụt dốc nguy hiểm, hoặc ngược lại, tin rằng nước củ dền có thể thay thế hoàn toàn thuốc kê đơn. Cả hai quan niệm này đều chưa đúng bản chất.

Thực tế, ở những người đã dùng thuốc ổn định huyết áp, đáp ứng hạ áp của củ dền có thể không xuất hiện thêm rõ rệt [1]. Tác động của nitrate trên huyết áp cánh tay cũng không giảm thêm theo thời gian kéo dài của can thiệp [6]. Củ dền chỉ là thực phẩm hỗ trợ chức năng nội mô mạch máu và cung cấp chất chống oxy hóa, không thể xem là thuốc điều trị độc lập [4], [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang dùng thuốc hạ huyết áp, người cao tuổi hoặc người có bệnh lý hô hấp mạn tính kèm theo cần thận trọng theo dõi nguy cơ tụt huyết áp quá mức [3], [4]. Khi mạch máu giãn nhanh, người bệnh có thể gặp hiện tượng hạ huyết áp tư thế, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt khi đứng dậy đột ngột.

Ngoài ra, những người có mức huyết áp dao động thất thường hoặc cơ địa nhạy cảm với nitrate cần đặc biệt chú ý, bởi đáp ứng huyết áp với nitrate có sự khác biệt rõ rệt giữa từng cá nhân [3], [2]. Phụ nữ mang thai mắc rối loạn tăng huyết áp thai kỳ cũng cần tham khảo chỉ dẫn y khoa trước khi sử dụng các liệu pháp nitrate liều cao [5].

Cách dùng củ dền an toàn trong đời sống

Để tận dụng dưỡng chất từ củ dền mà không gây xáo trộn huyết áp, người bệnh nên tuân thủ một số nguyên tắc:

  • Liều lượng vừa phải: Các nghiên cứu thường sử dụng liều khoảng 140 ml nước ép củ dền (chứa khoảng 14 mmol nitrate) hoặc các mức nitrate từ 5,1 đến 45 mmol [6], [2]. Trong bữa ăn hàng ngày, chỉ nên dùng 1 ly nhỏ nước ép (khoảng 100-150 ml) hoặc bổ sung củ dền nấu chín vào khẩu phần ăn xen kẽ, không lạm dụng uống đặc liên tục nhiều ngày.
  • Thời điểm sử dụng: Nồng độ nitrite trong máu thường tăng cao và tạo hiệu ứng sinh học rõ rệt sau khoảng 2,5 đến 3 giờ uống nước củ dền [6], [2]. Do đó, nên uống nước củ dền cách xa thời điểm uống thuốc hạ huyết áp ít nhất 2-3 giờ để tránh các đỉnh nồng độ giãn mạch trùng nhau.
  • Chế biến và kết hợp: Có thể ép củ dền chung với táo hoặc cà rốt để giảm vị hăng [6]. Tránh uống khi bụng quá đói và luôn đứng dậy từ tốn sau khi ngồi lâu để phòng ngừa choáng váng do hạ huyết áp tư thế.

Nước ép củ dền là nguồn bổ sung nitrate tự nhiên tốt cho sức khỏe tim mạch nhưng đòi hỏi sự cẩn trọng khi dùng chung với thuốc hạ áp [4], [1]. Người bệnh cần theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà thường xuyên và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thêm nước ép củ dền đậm đặc vào thực đơn hàng ngày.