Nhiều người có thói quen hãm một ấm nước lá dâu tằm uống vào buổi tối với hy vọng xoa dịu thần kinh, dễ đi vào giấc ngủ hơn sau một ngày làm việc mệt mỏi. Lời truyền miệng dân gian cho rằng đây là vị thuốc quý giúp an thần tự nhiên, không gây tác dụng phụ như các loại thuốc ngủ thông thường. Liệu kinh nghiệm dân gian này có cơ sở khoa học thực sự hay chỉ là hiệu ứng tâm lý nhất thời?

Câu trả lời ngắn gọn là lá dâu tằm có chứa các hoạt chất sinh học hỗ trợ đường dẫn truyền thần kinh giúp thư giãn, nhưng bằng chứng khoa học trực tiếp về tác dụng ngủ ngon hiện mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Việc uống nước lá dâu tằm có thể tạo cảm giác dễ chịu, nhưng người tiêu dùng không nên xem đây là phương pháp điều trị thay thế cho chứng mất ngủ mạn tính.

Hệ thống GABA và vai trò then chốt đối với giấc ngủ

Để hiểu vì sao lá dâu tằm lại được đồn đoán giúp dễ ngủ, trước hết cần nhìn vào vai trò của chất ức chế dẫn truyền thần kinh trung ương mang tên GABA (axit gamma-aminobutyric). Trong não bộ người và động vật có vú, hệ thống dẫn truyền GABAergic đóng vai trò ức chế chính, giúp cân bằng và chống lại các tín hiệu kích thích thần kinh gây thức giấc như glutamate, noradrenaline, acetylcholine, orexin và dopamine [1]. Khi hệ thống GABA hoạt động nhịp nhàng, các thụ thể GABAA và GABAB tiếp nhận tín hiệu để làm chậm hoạt động thần kinh, đưa cơ thể vào trạng thái buồn ngủ và duy trì giấc ngủ sâu [1].

Ngược lại, sự rối loạn chức năng của hệ thống GABAergic có liên quan mật thiết đến chứng mất ngủ, căn bệnh phổ biến khiến chất lượng cuộc sống và hiệu suất làm việc ban ngày suy giảm nghiêm trọng [1]. Một nghiên cứu năm 2021 phân tích hình ảnh não bộ ghi nhận nồng độ GABA thấp hơn tại vùng vỏ não đai trước và vỏ não trước trán có liên quan đến thời lượng ngủ ngắn hơn ở những người có than phiền về giấc ngủ [2]. Mức GABA giảm sút này cũng đi kèm với suy giảm chức năng trí nhớ làm việc [2].

Tại hệ tuần hoàn ngoại vi, các nhà nghiên cứu vào năm 2023 cũng phát hiện ra rằng ở bệnh nhân mất ngủ, mức biểu hiện mRNA của thụ thể GABAA dưới đơn vị alpha1 và alpha2 bị suy giảm đáng kể so với người bình thường [3]. Điểm số chất lượng giấc ngủ và thời gian ngủ tỷ lệ nghịch với mức mRNA của thụ thể GABAA alpha1, trong khi hoạt động chức năng ban ngày tỷ lệ nghịch với mức mRNA của alpha2 [3]. Điều này chứng tỏ chức năng ức chế của GABA bị suy giảm có thể là chìa khóa then chốt dẫn tới khó ngủ [3].

Chiết xuất lá dâu tằm tác động thế nào lên giấc ngủ trong phòng thí nghiệm?

Một nghiên cứu công bố vào năm 2024 đã đi sâu khảo sát tiềm năng cải thiện giấc ngủ của chiết xuất ethanol từ lá dâu tằm (Morus alba L.) trên mô hình chuột [4]. Kết quả thử nghiệm cho thấy chiết xuất lá dâu tằm rút ngắn đáng kể thời gian đi vào giấc ngủ tới 33%, đồng thời kéo dài tổng thời gian ngủ thêm 56% và làm tăng tỷ lệ ngủ ở chuột [4].

Hiệu quả này đạt được là nhờ chiết xuất lá dâu tằm thúc đẩy việc giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh bao gồm serotonin (5-HT) và GABA trong huyết thanh, vùng dưới đồi và hồi hải mã [4]. Phân tích chuyển hóa học cho thấy chiết xuất tác động vào các con đường chuyển hóa phenylalanine, arginine và proline để cải thiện giấc ngủ [4].

Bằng phương pháp dược lý mạng và sắc ký lỏng khối phổ, các nhà khoa học đã xác định được một loạt hoạt chất thực vật chủ chốt trong chiết xuất lá dâu tằm bao gồm luteolin, kaempferol, naringenin, morin, stigmasterol và beta-sitosterol [4]. Thử nghiệm ghép phân tử và kỹ thuật sinh học phân tử qRT-PCR chứng minh các đích tác động phân tử quan trọng của chiết xuất lá dâu tằm chính là MAOA cùng hai thụ thể GABA quan trọng gồm GABRA1 và GABRA2 [4]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng chiết xuất ethanol từ lá dâu tằm thể hiện tiềm năng to lớn như một nguồn thực phẩm chức năng giúp cải thiện giấc ngủ [4].

Bằng chứng lâm sàng về GABA tự nhiên: Từ gạo mầm đến thực tế lá dâu

Mặc dù chiết xuất lá dâu tằm cho kết quả rất hứa hẹn trên động vật, các nghiên cứu can thiệp giấc ngủ trực tiếp trên người với nguyên liệu lá dâu tằm hiện vẫn còn rất khan hiếm. Tuy nhiên, hiệu quả của việc bổ sung GABA tự nhiên từ thực vật lên con người đã được chứng minh qua các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2018 đã đánh giá tác động của 300 mg GABA chiết xuất từ mầm gạo lứt lên 40 bệnh nhân có triệu chứng mất ngủ [5]. Các đối tượng được chia thành nhóm dùng GABA (30 người) và nhóm dùng giả dược (10 người), được đo đa ký giấc ngủ và hoàn thành bảng câu hỏi trước và sau 4 tuần [5]. Kết quả ghi nhận ở nhóm dùng GABA, thời gian tiềm phục giấc ngủ giảm từ 13,4 +- 15,7 phút trước điều trị xuống còn 5,7 +- 6,2 phút sau điều trị, còn hiệu quả giấc ngủ tăng từ 79,4 +- 12,9% lên 86,1 +- 10,5% [5]. Tỷ lệ tác dụng không mong muốn xảy ra ở mức 10% (4 người) và không ghi nhận biến cố nghiêm trọng nào [5].

Việc tìm kiếm các giải pháp an toàn từ thiên nhiên ngày càng cấp thiết vì các loại thuốc ngủ nhóm đồng vận thụ thể benzodiazepine dù có cơ chế gắn vào thụ thể GABAA giúp ngủ nhanh nhưng lại đi kèm nguy cơ dung nạp thuốc, nghiện thuốc, quá liều và các tác dụng phụ ban ngày như lú lẫn, mất điều hòa vận động hay suy giảm trí nhớ [5].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng lá dâu tằm trị mất ngủ

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ hái vài lá dâu tươi nấu nước uống là sẽ có tác dụng mạnh mẽ như một viên thuốc ngủ. Thực tế, nghiên cứu năm 2024 sử dụng dịch chiết ethanol với nồng độ hoạt chất cô đặc cao hơn rất nhiều so với nước đun lá dâu loãng thông thường [4]. Nước sôi thông thường không thể chiết xuất hoàn toàn và tối ưu các hợp chất như flavonoid, phytosterol hay kích hoạt trọn vẹn các con đường chuyển hóa như trong điều kiện thí nghiệm [4].

Một ngộ nhận khác là lá dâu tằm có thể trị dứt điểm mọi dạng mất ngủ. Mất ngủ có căn nguyên rất phức tạp, xuất phát từ stress tâm lý, rối loạn nhịp sinh học cho đến tổn thương thụ thể thần kinh [3], [1]. Trong khi đó, việc uống nước lá dâu chỉ hỗ trợ một phần chuyển hóa nhẹ nhàng, không thể thay thế cho các can thiệp chuyên khoa hay thay đổi lối sống. Thêm vào đó, việc uống quá nhiều nước lá dâu sát giờ ngủ còn gây phản tác dụng do tình trạng tiểu đêm làm gián đoạn chu kỳ ngủ.

Ai nên thận trọng khi uống nước lá dâu tằm?

Mặc dù dâu tằm là loại cây quen thuộc, người dùng vẫn cần lưu ý một số cảnh báo an toàn. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các loại nước hãm thảo mộc đậm đặc kéo dài khi chưa có hướng dẫn y tế.

Người có cơ địa nhạy cảm, dễ lạnh bụng hoặc đang bị tiêu chảy cần thận trọng vì lượng thảo mộc dư thừa có thể gây khó chịu đường tiêu hóa. Đặc biệt, người đang sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc điều trị trầm cảm hoặc thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương nhóm benzodiazepine cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi kết hợp, nhằm tránh tương tác bất lợi liên quan đến thụ thể GABA [5]. Thảo mộc tự nhiên không thể thay thế phác đồ điều trị của nhân viên y tế đối với các bệnh lý mất ngủ mạn tính kéo dài.

Gợi ý cách áp dụng nước lá dâu tằm vào đời sống

Nếu muốn sử dụng lá dâu tằm như một thức uống thảo mộc hỗ trợ thư giãn, bạn có thể áp dụng theo các hướng dẫn sau:

  • Lựa chọn nguyên liệu: Dùng lá dâu tằm bánh tẻ (không quá non cũng không quá già), sạch, không nhiễm hóa chất hay sâu bệnh. Có thể dùng dạng tươi rửa sạch hoặc sao thơm, phơi khô để bảo quản.
  • Cách chế biến: Dùng một nắm nhỏ lá khô (khoảng 5-10g) hoặc 15-20g lá tươi, rửa sạch, hãm với 300-500ml nước sôi trong bình giữ nhiệt khoảng 15-20 phút tương tự như hãm trà.
  • Thời điểm uống: Uống một lượng ấm vừa phải vào buổi tối, tốt nhất là trước khi đi ngủ khoảng 1,5 đến 2 tiếng để hạn chế kích thích bàng quang gây tiểu đêm.
  • Phối hợp lối sống: Nước lá dâu chỉ phát huy tác dụng tốt khi kết hợp cùng vệ sinh giấc ngủ khoa học như tắt các thiết bị điện tử, giữ phòng ngủ tối và mát mẻ, tránh sử dụng chất kích thích vào cuối ngày.

Nước lá dâu tằm là một thức uống thảo mộc lành tính, có cơ sở tiền lâm sàng về khả năng hỗ trợ các chất dẫn truyền thần kinh giúp thư giãn [4]. Tuy nhiên, bạn chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ lối sống, giữ tinh thần điều độ và luôn thăm khám y khoa nếu tình trạng mất ngủ kéo dài.