Thói quen dùng thảo dược an thần trước ngày mổ
Nhiều người bệnh trước khi bước vào ca phẫu thuật thường rơi vào trạng thái căng thẳng, mất ngủ nghiêm trọng. Để tìm lại sự bình tĩnh, không ít người có thói quen tự ý uống trà thảo mộc hoặc các chế phẩm chiết xuất từ thảo dược, trong đó có lạc tiên tây (tên khoa học: Passiflora incarnata).
Suy nghĩ thảo dược từ thiên nhiên luôn lành tính và vô hại là một quan niệm rất phổ biến. Tuy nhiên, việc đưa bất kỳ hoạt chất thảo mộc nào vào cơ thể trước phẫu thuật đều tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu đến quá trình gây mê và hồi sức.
Việc ngưng dùng các thảo dược có hoạt tính mạnh như lạc tiên tây trước khi phẫu thuật là khuyến cáo an toàn quan trọng. Thảo dược này có thể tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi khả năng đáp ứng của hệ thần kinh và làm tăng nguy cơ biến chứng trong lúc mổ [4, 5].
Cơ chế tác động và nguy cơ cộng hưởng thần kinh
Lạc tiên tây vốn là thảo dược được nghiên cứu và ứng dụng nhờ các đặc tính tác động lên hệ thần kinh trung ương, hỗ trợ điều trị mất ngủ và rối loạn lo âu [7, 8]. Khi dùng dạng bổ sung, các hoạt chất trong cây tạo ra hiệu ứng làm dịu căng thẳng và giảm tỉnh táo [1].
Trong y học phẫu thuật, các loại thuốc tiền mê như nhóm benzodiazepine hay các thuốc giảm đau, gây mê thường được phối hợp để tạo hiệu ứng cộng hưởng nhằm khởi mê và duy trì trạng thái hôn mê cần thiết [2]. Khi người bệnh tự ý dùng thêm thảo dược an thần, sự tích tụ tác dụng ức chế có thể xảy ra.
Điển hình là một báo cáo ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 40 tuổi dùng thuốc lorazepam (2 mg/ngày) kèm theo chế phẩm kết hợp rễ nữ lang (300 mg) và lạc tiên tây (350 mg) đã xuất hiện các triệu chứng run tay nhẹ và buồn ngủ quá mức [3]. Sự kết hợp giữa thảo dược này với thuốc ức chế thần kinh tạo ra nguy cơ làm tăng độ sâu của an thần ngoài ý muốn [3].
Hơn nữa, việc sử dụng các chất có tính an thần trước giờ phẫu thuật có thể tác động trực tiếp lên chức năng vận động tâm thần của người bệnh sau khi tỉnh mê [1]. Dù ở một số liều thử nghiệm lâm sàng, chỉ số huyết động và hô hấp được duy trì ổn định, sự tương tác phức tạp giữa các chất ức chế thần kinh vẫn là mối lo ngại lớn trong phòng mổ [1].
Bằng chứng khoa học về lạc tiên tây trước phẫu thuật
Các thử nghiệm can thiệp bằng lạc tiên tây trước các thủ thuật gây tê hoặc tiền mê đã được tiến hành trên một số nhóm bệnh nhân cụ thể:
Một nghiên cứu của tác giả Aslanargun và cộng sự đã đánh giá hiệu quả của siro lạc tiên tây với liều 700 mg/5 mL, cho uống 30 phút trước khi thực hiện gây tê tủy sống [1]. Nghiên cứu này ghi nhận thảo dược giúp giảm lo âu trước mổ rõ rệt, không gây ức chế hô hấp hay an thần quá mức trong mổ, và các thông số huyết động không đổi so với nhóm giả dược [1]. Tuy nhiên, các chức năng vận động tâm thần của bệnh nhân đã bị suy giảm ở thời điểm 30 phút sau khi rút ống thở, trước khi phục hồi lại về mức ban đầu sau 90 phút [1].
Trong một thử nghiệm khác do Azimaraghi và cộng sự thực hiện, các nhà khoa học so sánh hiệu quả giảm lo âu tiền phẫu của viên nén lạc tiên tây (liều 500 mg dùng làm tiền mê) với hoạt chất oxazepam [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng lạc tiên tây giảm mức độ lo âu tốt hơn nhóm dùng oxazepam, trong khi chức năng vận động tâm thần sau mổ và thời gian hồi phục giữa hai nhóm là tương đương nhau [1].
Nghiên cứu của Dantas và cộng sự trên mô hình nhổ răng hàm dưới hai bên cũng tiến hành so sánh tác dụng giảm lo âu giữa 260 mg lạc tiên tây và 15 mg midazolam [1]. Các dữ liệu này cho thấy lạc tiên tây có hoạt lực điều hòa tâm thần thực sự chứ không đơn thuần là nước giải khát thông thường [1].
Lợi ích hạ lo âu và ranh giới với biến chứng phẫu thuật
Không thể phủ nhận lạc tiên tây nằm trong nhóm các thảo mộc được nghiên cứu nhiều nhất về khả năng giải tỏa âu lo và hỗ trợ giấc ngủ [7, 8]. Những tác động êm dịu thần kinh giúp người bệnh giải tỏa trạng thái bất an trước các can thiệp y khoa [1].
Tuy vậy, ranh giới giữa một liều lượng làm dịu vừa đủ và nguy cơ quá liều an thần khi đưa vào phòng mổ là rất mong manh. Khi kết hợp với các thuốc gây mê hô hấp hoặc thuốc tiêm tĩnh mạch như propofol, tác động hiệp đồng hay cộng hưởng có thể làm thay đổi hoàn toàn tính toán của bác sĩ gây mê [2].
Ngoài nguy cơ về thần kinh, lạc tiên tây còn được ghi nhận trong y văn là có tiềm năng tương tác làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc tăng cường tác dụng của thuốc chống đông máu warfarin [4]. Dù các dữ liệu tương tác thảo dược - thuốc này chủ yếu dựa trên nghiên cứu in vitro, động vật hoặc báo cáo ca riêng lẻ, chúng đặt ra cảnh báo an toàn nghiêm ngặt trước bất kỳ cuộc phẫu thuật nào có can thiệp xâm lấn [4].
Tình trạng chảy máu lớn trong mổ do tương tác thảo dược đã từng được cảnh báo qua các trường hợp dùng chất bổ trợ trước mổ kết hợp với thuốc mê hô hấp sevoflurane, làm suy giảm chức năng kết tập tiểu cầu [5]. Do đó, việc dùng thảo dược không kiểm soát luôn chứa đựng yếu tố rủi ro không lường trước [1, 4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc
Sai lầm lớn nhất của người bệnh là xem nhẹ tác động của các loại trà uống thảo mộc hay thực phẩm chức năng chiết xuất tự nhiên. Đa số tin rằng sản phẩm từ cây cỏ sẽ đào thải nhanh và hoàn toàn vô hại khi kết hợp với thuốc tây.
Thực tế, các hoạt chất sinh học trong thảo mộc như lạc tiên tây có thể lưu lại trong cơ thể, gắn kết vào các thụ thể thần kinh và tạo ra tương tác dược lực học bất lợi khi gặp thuốc tiền mê [3]. Chúng có thể gây buồn ngủ kéo dài, làm chậm thời gian hồi tỉnh hoặc gây run rẩy sau phẫu thuật [5, 6].
Một hiểu lầm khác là tự ý uống thảo dược để ổn định huyết áp và nhịp tim khi lo sợ trước mổ. Mặc dù một số nghiên cứu tiền phẫu cho thấy lạc tiên tây không làm biến đổi thông số huyết động so với giả dược ở liều nhất định, việc tự dùng kèm thuốc mê có thể gây ra những biến động khó lường [1].
Mọi phản ứng cộng hưởng không được bác sĩ tiên lượng đều có thể dẫn tới sự cố nguy hiểm trong phòng mổ. Bất kỳ triệu chứng nào xuất hiện do tương tác thảo mộc cũng làm phức tạp thêm quá trình theo dõi hồi sức [1, 5].
Ai nên thận trọng và đối tượng cần chú ý
Người chuẩn bị bước vào phẫu thuật theo lịch trình hoặc phẫu thuật cấp cứu cần lập tức thông báo với ê-kíp y tế nếu đã lỡ dùng lạc tiên tây hay các thảo dược an thần khác [4].
Những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông máu warfarin cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với lạc tiên tây do nguy cơ tăng khả năng xuất huyết [4]. Việc dùng chung với các thuốc giải lo âu nhóm benzodiazepine như lorazepam hay oxazepam cũng cần tránh để không xảy ra hiện tượng quá liều an thần [5, 6].
Hiện tại, các nghiên cứu can thiệp của lạc tiên tây chủ yếu được ghi nhận trên người trưởng thành tham gia phẫu thuật sản phụ khoa, nhổ răng hoặc gây tê tủy sống [2, 6]. Dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú vẫn chưa đầy đủ trong các trích đoạn y văn đã nêu [6, 8].
Do đó, người có bệnh nền mạn tính hoặc chuẩn bị can thiệp y khoa tuyệt đối không được tự ý bổ sung dược liệu nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [4].
Cách ứng xử an toàn trước phẫu thuật
Biện pháp an toàn nhất đối với người bệnh là ngừng hoàn toàn việc sử dụng lạc tiên tây cũng như các chế phẩm thảo dược khác trước thời điểm mổ theo đúng hướng dẫn của bệnh viện [1, 4].
Khoảng thời gian ngưng sử dụng thảo dược trước 2 tuần giúp cơ thể đào thải hết các hoạt chất tồn đọng, đưa chức năng đông máu và hệ thần kinh trung ương trở về trạng thái cơ bản ổn định [1, 4]. Việc này loại trừ hoàn toàn nguy cơ thảo mộc tương tác với thuốc mê như sevoflurane hay propofol trong lúc phẫu thuật [1, 3].
Khi đến khám tiền mê, người bệnh cần mang theo tất cả các loại trà, viên uống bổ sung hoặc thuốc đông y đang dùng để bác sĩ đánh giá. Sự trung thực và minh bạch về tiền sử dùng thảo dược sẽ giúp bác sĩ lựa chọn liều thuốc tiền mê chính xác nhất [4].
Nếu cảm thấy quá lo lắng hoặc mất ngủ trước ngày phẫu thuật, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được kê đơn thuốc hỗ trợ an thần có kiểm soát thay vì tự ý tìm kiếm các bài thuốc dân gian [1].
Dù lạc tiên tây là thảo dược có tiềm năng giảm lo âu, việc sử dụng trước thềm phẫu thuật luôn đi kèm nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm [4, 6]. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn y tế, tạm ngưng thảo dược đúng thời hạn và luôn tham vấn bác sĩ để đảm bảo an toàn tính mạng trong suốt ca mổ.
