Mùa lạnh tới, nhiều gia đình hãm trà sâm hoặc uống chiết xuất nhân sâm mỗi sáng để bồi bổ. Nhiều người thắc mắc thói quen này thực sự giúp cản bước virus cảm cúm, hay chỉ mang lại cảm giác khỏe khoắn tạm thời.
Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học. Nhân sâm châu Á (Panax ginseng) chứa các hoạt chất giúp điều hòa miễn dịch, ức chế virus nhân lên và giảm tần suất mắc cảm lạnh, cúm khi dùng đều đặn hoặc kết hợp tiêm vắc xin [1][2]. Tuy nhiên, hiệu quả phòng bệnh đường hô hấp cấp trên người vẫn cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn để khẳng định chắc chắn [3][4].
Nhân sâm kích hoạt hàng rào miễn dịch thế nào?
Hệ miễn dịch bảo vệ cơ thể trước vi sinh vật xâm nhập qua hai lớp phòng thủ: miễn dịch bẩm sinh (hàng rào vật lý, sinh lý, thực bào, phản ứng viêm) và miễn dịch thích ứng [5]. Khi virus hô hấp như cúm A hoặc virus hợp bào hô hấp (RSV) tấn công tế bào biểu mô phổi, chúng kích thích sinh ra các gốc oxy phản ứng (ROS) gây stress oxy hóa [6][7]. Quá trình này làm bùng phát các chất gây viêm như IL-6, IL-8, dẫn đến tổn thương mô phổi và làm nặng thêm triệu chứng bệnh [6][7].
Chiết xuất nhân sâm (Panax ginseng) gồm hai nhóm thành phần chính: nhóm saponin (các ginsenoside) và nhóm không phải saponin (polysaccharide, peptide, cồn polyacetylenic, axit béo) [2]. Hoạt tính sinh học chủ yếu đến từ các ginsenoside và chất chuyển hóa của chúng như G-Rb1, hợp chất K (compound K), G-Rb2, G-Rd, G-Re, G-Rg1, G-Rg3, G-Rg5, G-Rh1, G-Rh2, G-Rp1 [5].
Các hoạt chất này hoạt động theo hai hướng song song. Thứ nhất, chúng điều hòa các đường truyền tín hiệu viêm (như nuclear factor-kappaB và activator protein-1), từ đó ức chế sản xuất cytokine gây viêm và tăng cường cytokine chống viêm [2][5]. Thứ hai, chiết xuất hồng sâm giúp giảm sự hình thành gốc tự do ROS, bảo vệ tế bào biểu mô phổi khỏi chết tế bào và kích thích các tế bào miễn dịch tiết ra interferon-gamma (IFN-gamma) — một chất kháng virus tự nhiên giúp dọn sạch tải lượng virus trong phổi [8][6][7].
Bằng chứng từ các nghiên cứu trên người
Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược được trích dẫn trong tổng quan năm 2021 đã theo dõi 227 người tham gia trong 4 tuần [1]. Toàn bộ người tham gia đều được tiêm vắc xin cúm; một nửa uống 100 mg nhân sâm mỗi ngày, nửa còn lại dùng giả dược [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng nhân sâm giảm đáng kể tần suất mắc cảm lạnh và cúm so với nhóm giả dược, đồng thời lượng kháng thể sinh ra sau tiêm vắc xin cũng cao hơn [1].
Một nghiên cứu thử nghiệm (pilot study) ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2019 đã đánh giá khả năng phòng bệnh hô hấp cấp (ARI) ở người khỏe mạnh của hai loại chiết xuất nhân sâm cải tiến: GS-3K8 và GINST [3]. GINST là chiết xuất nhân sâm lên men bằng enzyme pectinase giúp tăng hàm lượng hợp chất K từ các ginsenoside Rb1, Rb2, Rc, mang lại thông số dược động học trên người tốt hơn và hoạt tính kháng virus cúm cao hơn sâm không lên men [3]. GS-3K8 là chiết xuất tăng tỷ lệ Rb1/Rg1 qua siêu lọc, có hoạt tính kháng virus cúm A (H1N1) [3]. Nghiên cứu sơ bộ này ghi nhận xu hướng tích cực trong việc giảm tỷ lệ mắc bệnh hô hấp cấp và thời gian kéo dài triệu chứng, làm tiền đề cho các thử nghiệm lâm sàng quy mô đầy đủ [3].
Trước sự bùng phát của các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp trên toàn cầu, một đề cương tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 cũng đã được thiết lập trên 8 cơ sở dữ liệu quốc tế và Trung Quốc để đánh giá toàn diện hiệu quả cùng độ an toàn của Panax ginseng [4].
Kết quả thực nghiệm trên tế bào và động vật
Đối với virus cúm A — tác nhân gây dịch cúm mùa có khả năng biến đổi kháng nguyên liên tục làm giảm hiệu quả vắc xin — một nghiên cứu năm 2014 đã thử nghiệm chiết xuất hồng sâm (RGE) trên tế bào phổi người và chuột [7]. Trên tế bào biểu mô phổi người nhiễm cúm A, RGE giúp tăng tỷ lệ sống sót của tế bào, giảm biểu hiện gen gây viêm IL-6 và IL-8 nhờ cản trở sự hình thành gốc tự do ROS [7]. Khi cho chuột uống RGE dài ngày, sâm kích thích sản xuất cytokine kháng virus IFN-gamma sau khi nhiễm cúm A và ngăn chặn tế bào viêm xâm nhập vào lòng phế quản [7].
Đối với virus hợp bào hô hấp (RSV) — loại virus lây qua giọt bắn gây viêm tiểu phế quản cấp, viêm phổi ở trẻ sơ sinh, người già và người suy giảm miễn dịch hiện chưa có vắc xin phòng ngừa — hai nghiên cứu năm 2014 và 2015 đã chứng minh tác dụng bảo vệ của hồng sâm [1][8][6]. Trên tế bào biểu mô người (như tế bào HEp2), chiết xuất hồng sâm ức chế sự nhân lên của virus RSV (đặc biệt rõ rệt ở mức độ nhiễm thấp MOI từ 0,25 đến 0,5), giảm tổn thương oxy hóa và ngăn chặn các gen gây viêm IL-6, IL-8 [8][6]. Trên mô hình chuột uống hoặc được xử lý trước bằng chiết xuất hồng sâm, chuột giảm sụt cân khi nhiễm bệnh, giảm tải lượng virus trong phổi và tăng lượng tế bào tua cũng như tế bào tiết IFN-gamma kháng virus [8][6].
Ngoài ra, tổng quan năm 2022 ghi nhận ở chuột già, chiết xuất hồng sâm Hàn Quốc làm tăng biểu hiện các gen liên quan chống lão hóa (Lin28a, GDF-11, Sirt1, IL-2, IL-17) ở tế bào tuyến ức, đồng thời tăng quần thể tế bào T điều hòa (Treg) và tế bào diệt tự nhiên (NK) tiết IFN-gamma ở lách [2]. Ở lĩnh vực thú y, saponin từ thân và lá nhân sâm kết hợp selen cũng cho thấy tác dụng bổ trợ vắc xin trên gia cầm [1].
Lợi ích thực sự và những giới hạn cần biết
Điểm mạnh của nhân sâm là tác động kép: vừa ức chế virus sao chép ở giai đoạn đầu, vừa kiềm chế "cơn bão cytokine" — tình trạng phản ứng viêm quá mức gây hại cho mô phổi [2][6]. Dùng nhân sâm sớm trong các mô hình nhiễm virus giúp cải thiện tỷ lệ hồi phục [2].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học vẫn có giới hạn rõ rệt. Các tác giả nghiên cứu năm 2019 chỉ ra rằng dù một số thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) ghi nhận lợi ích của nhân sâm (Panax ginseng hoặc sâm Bắc Mỹ Panax quinquefolius) trong việc giảm tỷ lệ mắc và thời gian bị bệnh hô hấp cấp, một số nghiên cứu khác trên Panax quinquefolius lại không thấy tác dụng bảo vệ [3]. Nhìn chung, dữ liệu trên người trước đó vẫn chưa đủ mạnh để kết luận tuyệt đối, và nghiên cứu năm 2019 mới dừng ở quy mô thử nghiệm sơ bộ, chưa phân tích thống kê cho các tiêu chí phụ [3]. Nhiều cơ chế kháng RSV và cúm A mới được chứng minh trong ống nghiệm (in vitro) và trên chuột (in vivo) [8][6][7].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nhân sâm như "vắc xin tự nhiên" có thể thay thế tiêm chủng. Thực tế, nghiên cứu trên 227 người cho thấy nhân sâm phát huy hiệu quả rõ rệt khi đóng vai trò hỗ trợ cùng vắc xin cúm, giúp cơ thể tạo ra nhiều kháng thể hơn [1]. Trong khi đó, vắc xin vẫn là biện pháp phòng bệnh cúm nền tảng [7].
Hiểu lầm thứ hai là chờ đến khi sốt cao, viêm phổi nặng mới uống thật nhiều sâm để "cắt bệnh". Các nghiên cứu trên chuột và người đều nhấn mạnh việc dùng chiết xuất nhân sâm đều đặn từ trước (dự phòng dài ngày hoặc uống 4 tuần) hoặc dùng sớm mới giúp điều hòa miễn dịch và giảm tải lượng virus hiệu quả [1][2][7].
Ai nên thận trọng khi dùng nhân sâm?
Dù là thảo dược quen thuộc, nhân sâm có hoạt tính sinh học mạnh lên hệ miễn dịch và các đường truyền tín hiệu tế bào [2][5]. Các thử nghiệm tổng quan hệ thống vẫn đang tiếp tục theo dõi và thu thập dữ liệu về các tác dụng phụ và biến cố bất lợi của nhân sâm trên trẻ em và người lớn [4].
Người có bệnh lý nền mạn tính, người có cơ địa rối loạn miễn dịch, phụ nữ mang thai hoặc người đang dùng thuốc điều trị bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung nhân sâm định kỳ. Trẻ sơ sinh và người mắc bệnh tim bẩm sinh hoặc suy giảm miễn dịch là nhóm dễ diễn tiến nặng khi nhiễm virus hô hấp như RSV [1], tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược thay thế phác đồ y khoa.
Cách áp dụng thực tế trong mùa lạnh
Để hỗ trợ sức đề kháng trong mùa lạnh, người trưởng thành khỏe mạnh có thể tham khảo liều lượng đã được thử nghiệm lâm sàng là 100 mg chiết xuất nhân sâm mỗi ngày, duy trì trong khoảng 4 tuần, đặc biệt là vào thời điểm kết hợp tiêm vắc xin cúm mùa [1].
Về dạng chế biến, các sản phẩm chiết xuất hồng sâm hoặc nhân sâm đã qua xử lý lên men (tăng hàm lượng hợp chất K) hoặc siêu lọc (tăng tỷ lệ ginsenoside Rb1/Rg1) có khả năng hấp thu và hoạt tính kháng virus tốt hơn dạng sâm thông thường chưa lên men [3][6][7]. Bên cạnh việc dùng sâm, cần duy trì vệ sinh cá nhân, tránh tiếp xúc gần với nguồn lây giọt bắn [1], ăn uống đủ chất và tiêm phòng đầy đủ.
Nhân sâm châu Á là trợ thủ tiềm năng giúp củng cố hàng rào miễn dịch tự nhiên, tăng hiệu quả của vắc xin cúm và giảm nhẹ phản ứng viêm đường hô hấp [1][2][7]. Tuy nhiên, thảo dược này không phải "thuốc tiên" ngừa bách bệnh [3]. Sử dụng đúng liều lượng, chọn dạng chiết xuất phù hợp và kết hợp tiêm chủng mới là chiến lược bảo vệ phổi an toàn qua mùa lạnh [1][3][7].