Uống nước cam bổ sung canxi có hấp thu tốt bằng sữa bò?

Người trưởng thành, người lớn tuổi hoặc người không dung nạp đường lactose thường tìm nguồn bổ sung canxi thay thế sữa bò. Nước cam đóng hộp bổ sung canxi là lựa chọn phổ biến trên kệ siêu thị, nhưng nhiều người vẫn nghi ngờ liệu canxi pha vào nước trái cây có được cơ thể hấp thu tốt như canxi tự nhiên trong sữa hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là có, nếu sản phẩm sử dụng đúng dạng muối canxi dễ hấp thu. Nước cam bổ sung canxi ở dạng canxi citrate malate có độ khả dụng sinh học tương đương sữa tách béo và viên uống canxi carbonate ^[1]. Thậm chí, khi dùng cùng bữa ăn, tỷ lệ hấp thu của muối malate citrate đạt mức nhỉnh hơn so với mức trung bình của sữa bò ^[2].

Độ khả dụng sinh học và cơ chế hấp thu canxi

Độ khả dụng sinh học là lượng canxi thực tế mà cơ thể hấp thu được vào máu sau khi tiêu thụ thực phẩm ^[2]. Không phải toàn bộ lượng canxi ghi trên nhãn bao bì đều đi qua thành ruột để nuôi dưỡng hệ xương ^[3]. Quá trình này phụ thuộc lớn vào cấu trúc hóa học của muối canxi và môi trường thực phẩm chứa nó ^[2].

Một tổng quan khoa học công bố năm 2021 chỉ ra rằng khi dùng liều 250 mg canxi nguyên tố cùng bữa ăn, tỷ lệ hấp thu đạt 35% từ dạng malate citrate, 27% từ canxi carbonate và 25% từ tricalcium phosphate ^[2]. Trong khi đó, độ khả dụng sinh học của canxi từ sữa bò nằm ở mức khoảng 30% ^[2]. Khi so sánh 11 tổ hợp muối canxi khác nhau, tỷ lệ hấp thu dao động từ 20% đến 40%, chênh lệch trong khoảng 10% so với sữa ^[2].

Môi trường đồ uống cũng tác động trực tiếp đến khả năng hòa tan và hấp thu khoáng chất ^[2]. Canxi citrate malate khi pha vào nước táo cho khả năng hấp thu cao hơn khi pha vào nước cam, và cả hai đều tốt hơn khi chỉ hòa tan muối canxi tinh khiết vào nước lọc ^[2]. Ngược lại, các hợp chất tự nhiên trong thực vật như axit phytic hoặc axit oxalic làm giảm độ khả dụng sinh học của canxi do gây kết tủa trong ruột non ^[2].

So sánh trực tiếp nước cam bổ sung canxi và sữa bò

Một nghiên cứu công bố năm 2002 đã đánh giá trực tiếp độ khả dụng sinh học của canxi ở người cao tuổi khi khuyến nghị canxi cho người trên 51 tuổi tăng từ 800 lên 1200 mg mỗi ngày ^[1]. Thử nghiệm có thiết kế bắt chéo kéo dài 6 tuần trên 12 người gồm 9 phụ nữ có độ tuổi trung bình 70 và 3 nam giới có độ tuổi trung bình 76 ^[1]. Những người tham gia lần lượt ăn chế độ ít canxi chứa 300 mg mỗi ngày và chế độ giàu canxi chứa 1300 mg mỗi ngày từ ba nguồn: nước cam bổ sung canxi citrate malate, sữa tách béo và viên uống bổ sung canxi carbonate, mỗi giai đoạn kéo dài 1 tuần ^[1].

Nhóm nghiên cứu đo phản ứng sinh hóa cấp tính trong 4 giờ sau bữa sáng đầu tiên của kỳ ăn giàu canxi và theo dõi các chỉ số sau 1 tuần ^[1]. Kết quả cho thấy mức độ ức chế hormone tuyến cận giáp trong huyết thanh sau ăn không có sự khác biệt đáng kể giữa ba bữa ăn chứa nước cam bổ sung canxi, sữa tách béo và viên canxi carbonate ^[1]. Điều này chứng minh độ khả dụng sinh học của canxi từ nước cam bổ sung canxi citrate malate tương đương với sữa bò và viên uống bổ sung ở người lớn tuổi ^[1].

Trong suốt các giai đoạn 1 tuần dùng chế độ giàu canxi từ cả ba nguồn trên, nồng độ canxi huyết thanh lúc đói tăng 3%, nồng độ 1,25-dihydroxyvitamin D huyết thanh giảm 20% và chỉ số hủy xương giảm 14% so với giai đoạn ăn ít canxi ^[1]. Không có sự khác biệt nào giữa ba nguồn cung cấp canxi đối với các chỉ số sinh hóa này ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu là quy mô mẫu nhỏ với 12 người cao tuổi và thời gian theo dõi mỗi chế độ ăn là 1 tuần ^[1].

Không phải mọi loại nước cam bổ sung canxi đều giống nhau

Hai hộp nước cam có cùng hàm lượng canxi trên nhãn dinh dưỡng không đảm bảo mang lại giá trị dinh dưỡng như nhau cho cơ thể ^[3]. Một nghiên cứu bắt chéo ngẫu nhiên công bố năm 2005 thực hiện trên 25 phụ nữ tiền mãn kinh khỏe mạnh đã chứng minh sự khác biệt này ^[3]. Những người tham gia nhịn ăn qua đêm, sau đó uống hai loại nước cam bổ sung canxi thương mại cung cấp cùng mức 500 mg canxi vào bữa sáng ^[3].

Hai hệ thống bổ sung được đem ra đối chứng là canxi citrate malate và hỗn hợp kết hợp tricalcium phosphate với canxi lactate ^[3]. Các nhà khoa học đo diện tích dưới đường cong của mức tăng canxi huyết thanh từ 0 đến 9 giờ sau khi uống ^[3]. Kết quả cho thấy diện tích dưới đường cong trong 9 giờ của nhóm uống canxi citrate malate cao hơn 48% so với nhóm uống hỗn hợp tricalcium phosphate và canxi lactate ^[3].

Lượng canxi hấp thu thực tế được tính toán là 148 mg đối với dạng canxi citrate malate, trong khi dạng hỗn hợp tricalcium phosphate và canxi lactate chỉ đạt 100 mg ^[3]. Nghiên cứu này có giới hạn là chỉ đo lường phản ứng hấp thu cấp tính trong 9 giờ ở phụ nữ tiền mãn kinh khỏe mạnh ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 1994 trên 16 người bình thường đã kiểm tra việc điều chỉnh tỷ lệ axit hữu cơ trong nước cam pha loãng chứa 300 mg canxi ^[4]. Nhóm thứ nhất uống nước cam chứa 33,6 mEq citrate và 5,7 mEq malate; nhóm thứ hai uống nước cam chứa 23,2 mEq citrate và 16,1 mEq malate ^[4]. Bằng phương pháp đánh dấu đồng vị phóng xạ đường uống và đường tĩnh mạch, tỷ lệ hấp thu canxi tại ruột đạt 40,1% ở nhóm tăng cường citrate và 40,6% ở nhóm tăng cường malate, tức tương đương nhau về mặt thống kê ^[4].

Vai trò đi kèm của vitamin D trong nước cam

Canxi cần có vitamin D để hỗ trợ quá trình chuyển hóa trong cơ thể, và nhiều nhà sản xuất đã bổ sung đồng thời cả hai vi chất này vào nước cam ^[5]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2010 đã kiểm tra hiệu quả hấp thu vitamin D trong nước cam trên người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 đến 84 tuổi ^[5]. Có 64% số người tham gia bị thiếu hụt vitamin D khi bắt đầu nghiên cứu với nồng độ 25(OH)D dưới 20 ng/mL ^[5].

Các nhóm gồm 15 đến 20 người mỗi nhóm sử dụng 1000 IU vitamin D3, 1000 IU vitamin D2 hoặc giả dược pha trong nước cam hoặc dạng viên nang suốt 11 tuần vào cuối mùa đông ^[5]. Kết quả phân tích không tìm thấy sự khác biệt đáng kể về nồng độ 25(OH)D trong huyết thanh giữa nhóm uống nước cam bổ sung vitamin D và nhóm uống viên nang vitamin D ^[5]. Nồng độ 25(OH)D3 và 25(OH)D2 trong máu cũng tăng tương đương giữa dạng nước cam và dạng viên uống, cho thấy vitamin D2 và D3 trong nước cam có độ khả dụng sinh học ngang bằng viên bổ sung ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi chọn thực phẩm bổ sung canxi

Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là chỉ nhìn vào con số tổng lượng miligam canxi ở bảng thành phần dinh dưỡng mà bỏ qua dòng chữ liệt kê tên loại muối canxi bên dưới ^[3]. Như nghiên cứu năm 2005 đã chỉ ra, cùng uống 500 mg canxi nhưng dạng tricalcium phosphate kết hợp canxi lactate chỉ giúp cơ thể thu nhận 100 mg, kém xa mức 148 mg của dạng canxi citrate malate ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống nước cam bổ sung canxi vào lúc bụng rỗng sẽ giúp ruột hấp thu tối đa vì không bị thức ăn cản trở. Thực tế, báo cáo năm 2021 khẳng định độ khả dụng sinh học của canxi bị giảm thấp nếu tiêu thụ lúc bụng đói so với khi dùng kèm một bữa ăn nhẹ ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là xem nước cam bổ sung canxi như nước giải khát thông thường và dùng để uống thuốc. Nhiều sản phẩm thực phẩm bổ sung canxi hiện nay có hàm lượng khoáng chất ngang bằng hoặc vượt quá các viên uống thực phẩm chức năng, có thể gây tương tác thuốc nghiêm trọng nếu uống cùng lúc [2, 8].

Ai nên thận trọng khi dùng nước cam bổ sung canxi

Người đang điều trị bằng thuốc kháng sinh nhóm fluoroquinolone tuyệt đối không dùng nước cam bổ sung canxi cùng lúc với thuốc [2, 8]. Một nghiên cứu bắt chéo ba nhánh năm 2002 trên 15 tình nguyện viên khỏe mạnh đã so sánh việc uống một liều kháng sinh ciprofloxacin với nước lọc, nước cam thường và nước cam bổ sung canxi ^[6]. Khi uống cùng nước cam thường, nồng độ đỉnh trong máu của ciprofloxacin giảm 23% và tổng lượng thuốc hấp thu trong 24 giờ giảm 22% so với uống nước lọc ^[6]. Khi uống cùng nước cam bổ sung canxi, nồng độ đỉnh của kháng sinh này sụt giảm tới 41% và tổng lượng thuốc hấp thu giảm 38% ^[6]. Sự sụt giảm này làm mất tính tương đương sinh học, có nguy cơ gây thất bại điều trị lâm sàng và thúc đẩy tình trạng kháng kháng sinh ^[6].

Tương tác tương tự cũng xảy ra với kháng sinh levofloxacin trong nghiên cứu năm 2003 trên 16 tình nguyện viên khỏe mạnh uống kèm 12 ounce (khoảng 355 ml) nước cam ^[7]. Cả nước cam thường và nước cam bổ sung canxi đều làm giảm nồng độ đỉnh của levofloxacin từ 14% đến 18% và kéo dài thời gian đạt nồng độ đỉnh thêm khoảng 50% ^[7]. Đặc biệt, nước cam bổ sung canxi làm mất tính tương đương sinh học của levofloxacin so với nhóm đối chứng do các thành phần trong nước cam cạnh tranh cơ chế vận chuyển tại ruột với thuốc ^[7].

Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng bất kỳ loại thuốc kê đơn nào cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa thực phẩm bổ sung canxi liều cao vào thực đơn hàng ngày. Nước cam bổ sung canxi chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng, không phải là thuốc và không có tác dụng chữa khỏi các bệnh lý về xương khớp.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày

Khi mua nước cam bổ sung canxi, người tiêu dùng nên lật mặt sau bao bì để đọc danh mục thành phần chi tiết ^[3]. Hãy ưu tiên chọn sản phẩm ghi rõ nguồn canxi là canxi citrate malate, và có thể chọn loại tích hợp thêm vitamin D2 hoặc D3 để tối ưu hóa hiệu quả hấp thu [1, 3]. Thời điểm uống tốt nhất là dùng kèm bữa ăn sáng hoặc bữa ăn nhẹ để tăng độ khả dụng sinh học, tránh uống khi bụng hoàn toàn trống rỗng [4, 5].

Về bảo quản và chế biến, một nghiên cứu năm 1994 đánh giá nước cam cô đặc bổ sung canxi lưu trữ suốt 10 tuần ở nhiệt độ phòng cho thấy hàm lượng canxi chỉ thay đổi rất nhẹ ở mức 4%, trong khi hàm lượng vitamin C bị suy giảm theo thời gian ở mọi loại bao bì ^[8]. Sản phẩm đóng trong túi màng ghép hoặc lon giữ được chất lượng cảm quan tốt hơn so với túi nhựa polyethylene mật độ thấp ^[8]. Do đó, người dùng nên chọn mua sản phẩm đóng hộp hoặc túi màng ghép kín và sử dụng sớm sau khi mở nắp để hạn chế thất thoát vitamin C ^[8].

Tóm lại, nước cam bổ sung canxi citrate malate là nguồn cung cấp khoáng chất có khả năng hấp thu tốt tương đương sữa bò [4, 5]. Để nhận được tối đa lợi ích cho hệ xương, người tiêu dùng cần kiểm tra kỹ tên muối canxi trên nhãn, uống kèm bữa ăn và tuyệt đối tách xa thời điểm uống thuốc kháng sinh [1, 5, 8].