Nhiều người Việt có thói quen hãm vài lát cam thảo trong ấm nước trà uống cả ngày để giải nhiệt, làm dịu cổ họng hoặc tạo vị ngọt thanh tự nhiên. Loại thảo dược này xuất hiện phổ biến trong các bài thuốc cổ truyền, nước mát mùa hè cho đến các loại bánh kẹo, đồ uống công nghiệp. Tuy nhiên, việc sử dụng nước cam thảo liên tục mỗi ngày lại tiềm ẩn những mối nguy hiểm khó lường cho hệ tim mạch mà ít người ngờ tới.
Câu trả lời ngắn gọn theo các bằng chứng y khoa là: Có, việc uống nước cam thảo thường xuyên mỗi ngày hoàn toàn có thể gây tăng huyết áp, thậm chí dẫn đến những cơn tăng huyết áp kịch phát nguy hiểm đến tính mạng [1]. Tác nhân chính gây ra tình trạng này là hoạt chất glycyrrhizin có sẵn trong rễ cam thảo, làm rối loạn quá trình cân bằng muối nước trong cơ thể [1].
Cơ chế giữ muối nước và gây tăng huyết áp của glycyrrhizin
Cam thảo (rễ của các loài Glycyrrhiza) từ lâu đã được coi là vị thuốc tự nhiên lành tính, nhưng thành phần hoạt tính chính của nó là glycyrrhizin lại gây ra nhiều biến đổi sinh lý phức tạp [1], [2]. Khi đi vào cơ thể, glycyrrhizin được hệ vi khuẩn đường ruột chuyển hóa thành axit glycyrrhetinic trước khi hấp thu vào vòng tuần hoàn máu [3], [4]. Axit glycyrrhetinic sau đó tiếp tục được chuyển hóa ở gan thành các hợp chất như 3-monoglucuronyl-glycyrrhetinic acid hoặc 18beta-glycyrrhetyl-3-O-sulfate [3], [4].
Các chất chuyển hóa này có khả năng ức chế mạnh mẽ enzym 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11beta-HSD2) tại các tế bào ống thận [5], [3]. Bình thường, enzym 11beta-HSD2 có nhiệm vụ chuyển hóa cortisol thành cortisone bất hoạt để cortisol không kích hoạt thụ thể mineralocorticoid. Khi enzym này bị ức chế, cortisol bị tích tụ quá mức trong tế bào ống thận và liên kết mạnh mẽ với thụ thể mineralocorticoid [3].
Hiện tượng này bắt chước tác dụng sinh lý của hormone aldosterone, dẫn đến hội chứng giả cường aldosterone (pseudoaldosteronism) [6], [3]. Hậu quả trực tiếp là thận tăng cường tái hấp thu ion natri và giữ nước trong lòng mạch, đồng thời kích thích bài tiết ồ ạt ion kali qua nước tiểu [2], [3]. Việc giữ muối natri và nước làm tăng thể tích tuần hoàn, gây phù ngoại biên và đẩy huyết áp lên rất cao [2]. Trong khi đó, việc mất kali dẫn đến hạ kali máu nghiêm trọng, làm suy yếu cơ tim và cơ vân [7], [2].
Những nghiên cứu thực tế: Từ tăng huyết áp kịch phát đến tổn thương nội tạng
Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ cam thảo và hội chứng giả cường aldosterone đã được y văn ghi nhận qua nhiều nghiên cứu lâm sàng cụ thể. Một báo cáo lâm sàng vào năm 2018 đã mô tả trường hợp một phụ nữ 47 tuổi dùng 225 mg glycyrrhizin mỗi ngày trong suốt 3 năm để điều trị bệnh viêm đường mật mật phát [1]. Bệnh nhân trước đó không hề có tiền sử cao huyết áp, nhưng đã phải nhập viện cấp cứu vì huyết áp tăng vọt lên mức 230/110 mmHg [1].
Quá trình thăm khám cho thấy bệnh nhân bị hạ kali máu kèm theo tổn thương hai cơ quan đích nghiêm trọng là bệnh võng mạc và bệnh thận do tăng huyết áp [1]. Bệnh nhân được chẩn đoán mắc hội chứng giả cường aldosterone do glycyrrhizin và phải điều trị hạ áp khẩn cấp bằng natri nitroprusside truyền tĩnh mạch [1]. Đáng chú ý, sau khi ngừng hoàn toàn glycyrrhizin trong 6 tháng, huyết áp của bệnh nhân đã trở về mức bình thường 110/60 mmHg mà không cần duy trì bất kỳ loại thuốc hạ áp nào, đồng thời nồng độ kali máu và chỉ số albumin/creatinine niệu cũng được phục hồi [1].
Không chỉ xuất hiện khi dùng đơn chất glycyrrhizin kéo dài, nguy cơ tăng huyết áp còn xảy ra ngay cả với các phương thuốc thảo dược truyền thống trong thời gian ngắn. Một báo cáo năm 2014 ghi nhận trường hợp một cụ bà 79 tuổi tại Nhật Bản bị tăng huyết áp, thiểu niệu và đau yếu hai đùi sau 2 tuần dùng hai bài thuốc đông y chứa tổng cộng 5 g cam thảo mỗi ngày (gồm shakuyakukanzobushito chứa 3 g cam thảo và keishikajutsubuto chứa 2 g cam thảo) [5]. Bệnh nhân bị hạ kali máu, nhiễm kiềm chuyển hóa và tiêu cơ vân cấp tính, phải điều trị tích cực bằng truyền kali và dùng thuốc lợi tiểu spironolactone trong 2 tuần mới ổn định [5].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra sự khác biệt về dịch tễ: tại Nhật Bản, phần lớn ca bệnh xảy ra ở phụ nữ cao tuổi có sẵn bệnh tăng huyết áp vô căn sử dụng thuốc thảo dược; trong khi ở các quốc gia khác, nhiều trường hợp lại gặp ở nam giới trẻ tuổi tiêu thụ thực phẩm chứa cam thảo [5]. Việc lạm dụng viên cam thảo phối hợp cũng từng được ghi nhận gây hạ kali máu nghiêm trọng, tăng huyết áp nặng và khởi phát loạn nhịp tim xoắn đỉnh (torsade de pointes) đe dọa tính mạng [8].
Trường hợp tiêu thụ kéo dài liều cao thậm chí có thể dẫn đến tử vong. Một ca tử thiết công bố năm 1994 ghi nhận bệnh nhân nam 78 tuổi có tiền sử tăng huyết áp đã uống 280 mg glycyrrhizin mỗi ngày trong 7 năm [7]. Bệnh nhân nhập viện vì yếu cơ và suy thận cấp, xét nghiệm thấy kali máu giảm sâu xuống mức 1,9 mEq/l kèm hoại tử cơ vân nặng với myoglobin huyết thanh lên tới 46 microgam/ml [7]. Kết quả giải phẫu bệnh cho thấy sự lắng đọng canxi nghiêm trọng tại cơ tim và các cơ xương bị tổn thương [7].
Cơ chế chuyển hóa sâu và bằng chứng dịch tễ mới
Các nhà khoa học tại Nhật Bản đã tiến hành nhiều nghiên cứu dược động học để xác định chính xác chất chuyển hóa nào trực tiếp ức chế enzym ở thận. Trong một nghiên cứu công bố năm 2019, các nhà khoa học phát hiện rằng chất chuyển hóa 18beta-glycyrrhetyl-3-O-sulfate (hợp chất 3) có mặt trong huyết tương bệnh nhân bị tiêu cơ vân do cam thảo ở nồng độ cao tới 8,6 microM, và chất này ức chế enzym 11beta-HSD2 mạnh mẽ hơn nhiều hợp chất khác [2].
Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng cam thảo là dược liệu có mặt trong hơn 70% các bài thuốc Kampo được Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản phê duyệt, khiến hội chứng giả cường aldosterone trở thành một tác dụng phụ thường gặp trên lâm sàng [2]. Đến năm 2021, một nghiên cứu hồi cứu đa trung tâm trên 97 bệnh nhân sử dụng các bài thuốc Kampo chứa cam thảo đã phân tích nồng độ các chất chuyển hóa trong cơ thể [4]. Kết quả cho thấy 67 trong số 97 bệnh nhân phát hiện có axit glycyrrhetinic trong huyết thanh (trung vị 122 nM) và 68 bệnh nhân có sự hiện diện của hợp chất 18beta-glycyrrhetyl-3-O-sulfate (trung vị 239 nM) [4]. Các phát hiện này khẳng định khi tiêu thụ cam thảo, các dẫn xuất chuyển hóa của glycyrrhizin lưu hành phổ biến trong máu và trực tiếp tác động lên chức năng bài tiết của thận [4].
Giới hạn của bằng chứng và những ngộ nhận thường gặp
Mặc dù mối liên hệ giữa cam thảo và tăng huyết áp đã được xác lập rất rõ ràng về mặt sinh hóa, các bằng chứng lâm sàng hiện nay phần lớn đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, nghiên cứu hồi cứu hoặc thử nghiệm trên mô hình động vật [5], [2], [4]. Các nghiên cứu này cho thấy mức độ nhạy cảm của mỗi cá nhân với glycyrrhizin có sự dao động rất lớn, phụ thuộc vào cơ địa, chức năng gan thận và hệ vi sinh đường ruột của từng người [3], [4]. Do đó, khoa học chưa thể đưa ra một ranh giới liều lượng hoàn toàn an toàn cho tất cả mọi đối tượng.
Một ngộ nhận rất phổ biến trong cộng đồng là cho rằng cam thảo là "thảo mộc tự nhiên" nên uống bao nhiêu cũng vô hại [1]. Nhiều người vẫn nghĩ nước cam thảo chỉ đơn thuần giúp thanh nhiệt, giải độc gan mà không hề biết rằng các hoạt chất tự nhiên vẫn có dược tính mạnh và tác dụng phụ tương tự như dược phẩm tổng hợp. Ngộ nhận thứ hai là chỉ những ai dùng liều cực cao mới bị ảnh hưởng. Trên thực tế, ngay cả liều lượng thông thường trong các thang thuốc đông y (khoảng 2 đến 5 g cam thảo mỗi ngày) khi dùng liên tục trong 2 tuần cũng đã đủ để kích hoạt hội chứng giả cường aldosterone ở người nhạy cảm [5].
Những nhóm người tuyệt đối cần thận trọng
Dựa trên các nghiên cứu khoa học, một số nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao gặp biến chứng tim mạch khi dùng nước cam thảo:
Thứ nhất là người đã được chẩn đoán tăng huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị huyết áp. Nhóm người cao tuổi có tiền sử tăng huyết áp vô căn đặc biệt dễ bị khởi phát hội chứng giả cường aldosterone và tiêu cơ vân cấp tính khi dùng thêm thảo dược chứa cam thảo [5].
Thứ hai là người có bệnh lý tim mạch, tiền sử rối loạn nhịp tim. Tình trạng mất kali do cam thảo gây ra có thể dẫn đến các biến cố loạn nhịp nguy hiểm như xoắn đỉnh [8].
Thứ ba là bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng gan mật. Việc suy giảm chức năng các protein vận chuyển tại gan và thận có thể làm gia tăng lượng chất chuyển hóa độc hại tích tụ trong máu, đẩy nhanh tổn thương thận cấp tính [7], [3].
Thứ tư là những người đang dùng đồng thời nhiều bài thuốc đông y hoặc kết hợp cả thuốc y học cổ truyền lẫn thuốc tân dược mà không thông báo cho bác sĩ [5]. Việc vô tình tích lũy liều lượng cam thảo từ nhiều nguồn khác nhau làm tăng vọt nguy cơ quá liều [5].
Hướng dẫn sử dụng cam thảo an toàn trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe tim mạch mà vẫn có thể sử dụng cam thảo khi cần thiết, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Không sử dụng nước cam thảo để thay thế hoàn toàn nước lọc uống hàng ngày. Cam thảo nên được xem là một vị thuốc có chỉ định ngắn ngày thay vì một loại trà giải khát uống quanh năm.
Hạn chế thời gian sử dụng liên tục. Nếu dùng để hỗ trợ giảm ho hay khó chịu đường hô hấp, không nên dùng liên tục quá 1 đến 2 tuần. Luôn theo dõi các phản ứng của cơ thể trong thời gian sử dụng.
Cảnh giác với các dấu hiệu sớm của hội chứng giả cường aldosterone và hạ kali máu. Nếu thấy xuất hiện các triệu chứng như mỏi cơ, yếu hai chân, đau nhức bắp thịt, tiểu ít, nặng mi mắt hoặc đo thấy huyết áp tăng cao bất thường, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế [5], [7].
Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc có chuyên môn trước khi sử dụng các thang thuốc chứa cam thảo, đặc biệt khi bản thân đang mắc các bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các thuốc tim mạch khác [5].
Việc hiểu đúng bản chất dược lý của cam thảo giúp chúng ta tránh được những tai biến tim mạch nghiêm trọng, biến thói quen dùng thảo dược trở nên an toàn và khoa học hơn.