Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly nước ép cần tây để thanh lọc cơ thể và kiểm soát huyết áp. Trào lưu này lan rộng trên mạng xã hội, khiến không ít bệnh nhân tin rằng uống nước ép cần tây mỗi sáng có thể hạ huyết áp về mức bình thường.
Thực tế, các hợp chất tự nhiên trong cần tây, đặc biệt là chiết xuất từ hạt cần tây, đã được chứng minh có tác dụng hỗ trợ hạ áp trong các thử nghiệm y khoa [1], [2]. Tuy nhiên, mức độ cải thiện ghi nhận trên nghiên cứu lâm sàng chủ yếu đến từ viên chiết xuất chuẩn hóa, chứ không phải một ly nước ép tươi có thể lập tức thay thế hoàn toàn thuốc điều trị [1].
Hoạt chất 3-n-butylphthalide hạ huyết áp ra sao?
Cần tây (tên khoa học là Apium graveolens) chứa nhiều hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học [2]. Nổi bật nhất trong số đó là 3-n-butylphthalide (viết tắt là NBP), một chất tạo mùi thơm đặc trưng và có tính chất kỵ nước [1], [3].
Theo các tổng quan y khoa công bố năm 2024, cần tây và các hoạt chất của nó điều hòa huyết áp thông qua nhiều cơ chế kết hợp [2]. Cụ thể, các hợp chất này có đặc tính làm giãn mạch máu, hoạt động tương tự như chất chẹn kênh canxi và hỗ trợ lợi tiểu nhẹ [2]. Ngoài ra, chiết xuất hạt cần tây còn ghi nhận tác động làm chậm nhịp tim ở các mô hình đánh giá tổng hợp [2]. Khi sức cản ngoại biên của thành mạch giảm xuống, áp lực máu tác động lên lòng mạch cũng hạ theo [2].
Nghiên cứu lâm sàng: Chiết xuất cần tây giảm bao nhiêu mmHg?
Bằng chứng rõ ràng nhất về khả năng kiểm soát huyết áp trên người đến từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù ba, có đối chứng giả dược theo thiết kế bắt chéo công bố năm 2022 [1]. Nghiên cứu này đánh giá tác dụng hạ áp của chiết xuất hạt cần tây chứa hoạt chất 3-n-butylphthalide khi dùng bổ trợ cho người bệnh [1].
Nghiên cứu được tiến hành trên 52 bệnh nhân tăng huyết áp [1]. Người tham gia được chia làm hai nhóm, uống 4 viên nang chiết xuất hạt cần tây mỗi ngày (tổng liều 1,34 g/ngày) hoặc dùng 4 viên giả dược mỗi ngày trong vòng 4 tuần [1]. Chỉ số huyết áp của người bệnh được theo dõi liên tục thông qua kỹ thuật đo huyết áp lưu động 24 giờ [1].
Kết quả cho thấy ở nhóm dùng chiết xuất hạt cần tây, huyết áp tâm thu giảm từ mức 141,2 +- 5,91 mmHg xuống còn 130,0 +- 4,38 mmHg [1]. Huyết áp tâm trương giảm từ 92,2 +- 5,74 mmHg xuống còn 84,2 +- 4,87 mmHg [1]. Cùng với đó, huyết áp động mạch trung bình giảm từ 108,5 +- 5,76 mmHg xuống 99,5 +- 4,66 mmHg, và áp lực mạch giảm từ 49,0 +- 6,21 mmHg xuống 45,8 +- 6,01 mmHg [1]. Ở nhóm đối chứng dùng giả dược, các chỉ số trên không ghi nhận thay đổi có ý nghĩa thống kê [1]. Nghiên cứu cũng không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể nào ở nhóm dùng chiết xuất cần tây so với giả dược [1].
Một nghiên cứu mù ba, bắt chéo khác thực hiện cùng năm 2022 trên 51 bệnh nhân tăng huyết áp sử dụng liều 1,34 g chiết xuất hạt cần tây mỗi ngày trong 4 tuần cũng ghi nhận giảm huyết áp an toàn khi phối hợp bổ trợ vào phác đồ thuốc đang dùng [4].
Dữ liệu từ thực nghiệm và hàm lượng hoạt chất
Trước khi bước vào thử nghiệm trên người, tác dụng của cần tây đã được phân tích chi tiết trên động vật thí nghiệm [3]. Nghiên cứu công bố năm 2013 đã thử nghiệm các dạng chiết xuất khác nhau của hạt cần tây trên chuột huyết áp bình thường và chuột bị gây tăng huyết áp [3].
Kết quả ghi nhận khi tiêm màng bụng liều 300 mg/kg các phân đoạn chiết xuất hexane, methanol và cồn-nước của hạt cần tây, huyết áp ở chuột tăng huyết áp giảm lần lượt 38, 24 và 23 mmHg [3]. Đồng thời, nhịp tim của chúng tăng tương ứng 60, 25 và 27 nhịp mỗi phút [3]. Đáng chú ý, các chiết xuất này không làm thay đổi huyết áp ở những con chuột có huyết áp bình thường [3]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) chỉ ra rằng hàm lượng n-butylphthalide trong phân đoạn chiết xuất hexane cao gấp 3,7 lần so với phân đoạn methanol và gấp 4 lần phân đoạn cồn-nước [3]. Điều này khẳng định hoạt chất kỵ nước NBP đóng vai trò then chốt trong hiệu quả hạ áp [3].
Tác động thêm lên đường huyết và mỡ máu
Bên cạnh huyết áp, nghiên cứu lâm sàng năm 2022 trên 51 bệnh nhân cho thấy việc bổ sung 1,34 g chiết xuất hạt cần tây mỗi ngày trong 4 tuần còn mang lại nhiều chuyển biến tích cực ở các chỉ số sinh hóa máu [4].
Đường huyết lúc đói của bệnh nhân giảm từ 108,53 xuống còn 97,96 mg/dL [4]. Các chỉ số lipid máu cũng cải thiện rõ rệt: cholesterol toàn phần giảm 16,37 mg/dL, triglyceride giảm 16,22 mg/dL, cholesterol xấu (LDL) giảm 11,84 mg/dL, trong khi cholesterol tốt (HDL) tăng thêm 2,52 mg/dL [4].
Ngoài ra, các chỉ số liên quan đến chức năng thận như BUN và creatinine huyết thanh lần lượt giảm trung bình 3,43 mg/dL và 0,075 mg/dL [4]. Men gan SGPT và SGOT giảm tương ứng 4,08 U/L và 3,03 U/L, trong khi các chất điện giải trong huyết thanh và tế bào máu không bị xáo trộn tiêu cực [4].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Dù các kết quả lâm sàng rất hứa hẹn, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng nghiên cứu vẫn còn hạn chế do cỡ mẫu còn nhỏ, chỉ dừng lại ở nhóm hơn 50 người, đòi hỏi các thử nghiệm ngẫu nhiên lớn hơn trong tương lai [4].
Bên cạnh đó, việc so sánh dữ liệu giữa các nghiên cứu còn gặp khó khăn do sự khác biệt lớn về liều lượng sử dụng, dạng chiết xuất, bộ phận dùng (hạt hay thân lá), loài cần tây và đường dùng thực tế [2].
Cần nhấn mạnh rằng phần lớn các số liệu giảm huyết áp đo lường được đến từ viên nang chiết xuất hạt cần tây có chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất [1], [4]. Một ly nước ép từ thân và lá cần tây tươi chứa nhiều nước, chất xơ hòa tan và khoáng chất, nhưng hàm lượng hoạt chất 3-n-butylphthalide sẽ thấp hơn rất nhiều và khó định lượng chính xác so với dịch chiết hạt đậm đặc [1], [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống nước ép cần tây
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước ép cần tây là "thần dược" có thể thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn của bác sĩ. Thực tế, trong các thử nghiệm y khoa, chiết xuất hạt cần tây chỉ được dùng với vai trò là chất bổ trợ kết hợp cùng phác đồ điều trị thường quy của bệnh nhân [1], [4]. Tự ý dừng thuốc huyết áp để chuyển sang uống nước ép cần tây hoàn toàn có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát và tai biến tim mạch nguy hiểm.
Hiểu lầm thứ hai là uống càng nhiều nước ép càng nhanh hạ áp. Hoạt chất NBP trong cần tây có giới hạn dung nạp và việc nạp quá nhiều nước ép cần tây dạng lỏng có thể đưa vào cơ thể một lượng muối khoáng tự nhiên không nhỏ, đi ngược lại nguyên tắc giảm muối cho người bệnh tim mạch.
Nhiều người cũng nghĩ người huyết áp bình thường uống nước ép cần tây sẽ bị tụt huyết áp quá mức. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất cần tây chứa NBP không làm thay đổi huyết áp trên cá thể có huyết áp bình thường [3].
Ai nên thận trọng khi dùng cần tây?
Mặc dù thử nghiệm lâm sàng cho thấy chiết xuất cần tây an toàn và không gây tác dụng phụ đáng kể [1], [4], người dùng vẫn cần lưu ý thận trọng trong một số trường hợp cụ thể.
Người đang dùng các nhóm thuốc điều trị huyết áp đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng nước ép cần tây đậm đặc dài ngày. Sự cộng hưởng giữa hoạt chất NBP có cơ chế chẹn kênh canxi, giãn mạch với thuốc hạ áp có thể gây hạ huyết áp quá mức [2].
Người có cơ địa dị ứng với họ hoa tán (như cần tây, cà rốt, thì là) nên tránh sử dụng để phòng ngừa các phản ứng quá mẫn. Bệnh nhân có bệnh nền thận mạn tính cũng cần hỏi ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát lượng dịch và khoáng chất khi uống nước ép hàng ngày.
Hướng dẫn sử dụng cần tây an toàn và hợp lý
Nếu muốn bổ sung cần tây vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày, bạn có thể áp dụng theo các bước sau:
Về liều lượng, chỉ nên dùng khoảng 150-200 ml nước ép thân cần tây tươi mỗi ngày, hoặc dùng 2-3 nhánh cần tây cỡ vừa để chế biến. Không nên uống thay nước lọc cả ngày.
Về thời điểm, có thể uống vào buổi sáng trước hoặc sau bữa ăn nhẹ. Nếu bụng dạ nhạy cảm, bạn nên uống sau bữa ăn sáng để tránh cồn cào đường tiêu hóa.
Về cách chế biến, cần rửa sạch từng bẹ cần tây dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Bạn có thể ép nguyên chất hoặc kết hợp cần tây với nửa quả táo, dưa chuột hoặc một lát gừng để làm dịu vị hăng đắng tự nhiên.
Kết hợp chế độ ăn: Nước ép cần tây chỉ phát huy hiệu quả hỗ trợ tốt nhất khi nằm trong chế độ ăn giảm muối, hạn chế dầu mỡ, tăng cường rau xanh và tập thể dục đều đặn.
Cần tây và hoạt chất 3-n-butylphthalide chứa đựng tiềm năng hỗ trợ hạ áp và bảo vệ mạch máu rõ rệt đã được y học ghi nhận [1], [2]. Tuy nhiên, nước ép cần tây nên được xem là một thực phẩm bổ trợ lành mạnh trong lối sống, không thể thay thế cho thuốc hạ áp do bác sĩ chỉ định.
