Nhiều người bị tăng acid uric máu hoặc bệnh gút truyền tai nhau thói quen uống nước ép cherry (anh đào) mỗi ngày để ngừa sưng đau khớp. Trước hàng loạt sản phẩm nước ép, bột và tinh chất anh đào cô đặc trên thị trường, câu hỏi lớn đặt ra là thức uống này có thực sự làm hạ chỉ số acid uric trong máu hay chỉ dừng ở lời đồn truyền miệng [1].
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có là nước ép cherry, đặc biệt là anh đào chua (tart cherry), có khả năng hỗ trợ giảm nồng độ acid uric máu và giảm tần suất cơn gút cấp ở một số nhóm đối tượng [2]. Tuy nhiên, kết quả giữa các nghiên cứu chưa hoàn toàn đồng nhất: hiệu quả thể hiện rõ hơn ở giai đoạn tăng acid uric sớm, dùng ngắn hạn hoặc ở người thừa cân, trong khi một số thử nghiệm trên bệnh nhân gút mạn tính lại không ghi nhận sự thay đổi đáng kể về nồng độ urate huyết thanh [3]. Do đó, cherry chỉ đóng vai trò thực phẩm bổ trợ, hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu [3].
Cơ chế tác động của anh đào lên acid uric và phản ứng viêm
Bệnh gút là dạng viêm khớp gây đau đớn do sự tích tụ acid uric trong máu và lắng đọng các tinh thể urate tại khớp cũng như mô quanh khớp [1]. Acid uric được cơ thể tạo ra từ quá trình phân hủy nhân purin; nếu không được chuyển hóa và đào thải kịp thời, chất này sẽ tích tụ gây đau và phản ứng viêm [4]. Quá trình tổng hợp acid uric tại gan liên quan mật thiết đến các enzyme, trong đó adenosine được chuyển thành inosine nhờ enzyme ADA, tiếp tục tạo ra hypoxanthine, rồi được enzyme xanthine oxidase (XOD) chuyển hóa thành acid uric trước khi đi vào máu và thận [3].
Các loại thuốc hạ acid uric phổ biến hiện nay như allopurinol hay febuxostat hoạt động bằng cách ức chế enzyme xanthine oxidase này [5]. Nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2009 cho thấy nước ép anh đào chua (Prunus cerasus) khi dùng đường uống 2 tuần với liều 5 ml/kg cũng có khả năng ức chế hoạt tính enzyme xanthine oxidase/dehydrogenase tại gan ở chuột bị tăng acid uric máu [6]. Đồng thời, nước ép anh đào chua làm tăng tổng năng lực chống oxy hóa trong huyết thanh và giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) — một chỉ dấu của stress oxy hóa — điều mà thuốc đối chứng allopurinol (liều 5 mg/kg) không làm thay đổi đáng kể dù thuốc có tác dụng hạ acid uric mạnh hơn nhiều [6].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 trên mô hình chuột tăng acid uric máu lại phát hiện cơ chế bổ sung liên quan đến enzyme ADA [3]. Khi cho chuột dùng bột anh đào chua ở liều thấp 0,17 g/kg, hoạt tính enzyme ADA trong máu ngoại vi giảm xuống về mức của nhóm mô hình, gợi ý rằng anh đào chua có thể tác động lên hoạt tính ADA nhiều hơn là XOD ở bối cảnh này, đồng thời giúp cải thiện tổn thương thận ở giai đoạn tăng acid uric sớm [3].
Bên cạnh đường chuyển hóa purin, quả anh đào rất giàu các hợp chất hoạt tính sinh học có đặc tính chống viêm và chống oxy hóa [2]. Nhiều nghiên cứu ghi nhận việc tiêu thụ anh đào giúp làm giảm các chỉ dấu viêm trong huyết tương như protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP) và monocyte chemoattractant protein-1 [1]. Chính tác động kép vừa can thiệp quá trình tạo acid uric vừa kìm hãm phản ứng viêm giải thích vì sao loại quả này có thể làm dịu triệu chứng sưng đau khớp ngay cả khi chỉ số acid uric máu không giảm mạnh [7].
Những nghiên cứu ghi nhận hiệu quả hạ acid uric và giảm cơn gút
Báo cáo khoa học đầu tiên về tác dụng của quả anh đào đối với acid uric máu ở người được công bố từ năm 1950 trên 12 bệnh nhân mắc bệnh gút [3]. Kết quả ghi nhận việc ăn anh đào tươi hoặc đóng hộp giúp đưa nồng độ acid uric huyết tương về mức bình thường ở cả 12 bệnh nhân và ngăn ngừa các đợt viêm khớp cấp [7]. Ngoài ra, 4 bệnh nhân trong nhóm này cho biết các khớp ngón tay và ngón chân cử động linh hoạt, dễ dàng hơn [7].
ơn 5 thập kỷ sau báo cáo đầu tiên đó, các thử nghiệm trên người mới tiếp tục được triển khai sâu hơn [7]. Một nghiên cứu theo dõi tác động cấp tính trên 10 phụ nữ trẻ khỏe mạnh ăn một khẩu phần gồm 45 quả anh đào ngọt (tương đương 2 khẩu phần khoảng 280 g) sau một đêm nhịn ăn [3]. Kết quả cho thấy nồng độ acid uric huyết tương giảm 14%, từ mức 214,1 muM (3,6 mg/dL) xuống còn 178,5 muM (3,0 mg/dL) [3]. Sự sụt giảm nồng độ acid uric huyết tương có ý nghĩa thống kê xuất hiện tại thời điểm 5 giờ sau khi ăn, nhưng chưa biểu hiện rõ ở mốc 1,5 giờ và 3 giờ so với trước khi ăn [7].
Đối với nhóm người có nguy cơ chuyển hóa, một thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược, thiết kế bắt chéo công bố năm 2019 đã đánh giá tác dụng của nước ép anh đào chua 100% trên 26 người trưởng thành thừa cân và béo phì [1]. Những người tham gia (gồm 18 nữ và 8 nam, tuổi trung bình 41, chỉ số khối cơ thể BMI trên 25,0 kg/m2, trong đó 12 người béo phì và 14 người thừa cân) uống 240 mL (8 oz) nước ép anh đào chua hoặc thức uống giả dược mỗi ngày trong 4 tuần, nghỉ 4 tuần rồi đổi sang nhóm thức uống còn lại trong 4 tuần tiếp theo [1]. Kết thúc đợt can thiệp, nước ép anh đào chua làm giảm đáng kể nồng độ acid uric huyết thanh tới 19,2% (hoặc 19,4% theo số liệu trích dẫn lại), đồng thời giảm 19,4% chỉ số viêm hs-CRP và giảm 6,3% monocyte chemoattractant protein-1 [1].
Về khả năng cắt giảm cơn gút cấp trong đời sống thực tế, một nghiên cứu bắt chéo ca bệnh (case-crossover) quy mô lớn trên 633 bệnh nhân gút đã mang lại số liệu đáng chú ý [7]. Việc tiêu thụ quả anh đào tươi hoặc chiết xuất anh đào trong khoảng thời gian 2 ngày có liên quan đến việc giảm 35% nguy cơ bùng phát cơn gút cấp so với việc không dùng anh đào [7]. Tác dụng bảo vệ này duy trì ổn định qua các phân nhóm khác nhau bất kể giới tính, tình trạng béo phì, lượng purin tiêu thụ, việc uống rượu, dùng thuốc lợi tiểu hay thuốc điều trị gút [7].
Ngoài dùng đơn lẻ, một nghiên cứu thí điểm nhãn mở, một nhánh trên bệnh nhân gút dùng đường uống hằng ngày hỗn hợp chiết xuất trái cây có chứa anh đào kết hợp các chất hóa thực vật và vi chất như acid folic, kali citrat cũng ghi nhận kết quả tích cực [8]. Sau 45 ngày sử dụng, người bệnh giảm nồng độ acid uric máu, đồng thời cải thiện mức độ đau và giảm tần suất sưng khớp [8].
Khi nào nước ép cherry không làm giảm acid uric?
Mặc dù nhiều dữ liệu ban đầu khả quan, các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng tác dụng hạ acid uric của anh đào không phải lúc nào cũng xảy ra [7]. Một bài báo năm 2021 nhận định phần lớn nghiên cứu về anh đào chua Montmorency (dạng cô đặc, nước ép hoặc sấy thăng hoa) đánh giá tác động cấp tính trong thời gian ngắn (tối đa 48 giờ) với mức giảm acid uric có thể lên tới 36% trong 8 giờ đầu sau uống [4]. Tuy nhiên, khi kéo dài thời gian theo dõi, trong hai nghiên cứu dài hạn trước đó chỉ có một nghiên cứu ghi nhận mức giảm 19% urate huyết tương, còn nghiên cứu kia chỉ thấy mức giảm rất nhỏ là 2% sau 120 ngày bổ sung tinh chất anh đào chua Montmorency cô đặc [4].
Trong chính thử nghiệm công bố năm 2021 kéo dài 30 ngày bổ sung anh đào chua Montmorency trên người trưởng thành khỏe mạnh, các nhà khoa học cũng chỉ ghi nhận mức giảm nhẹ 2% acid uric so với ban đầu và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm [4]. Nguyên nhân một phần do hầu hết người tham gia đều có chỉ số nằm trong ngưỡng bình thường ngay từ đầu và độ biến thiên giữa các cá nhân khá lớn (trung bình 30%) [4]. Tương tự, chỉ số viêm CRP trong các can thiệp ngắn hạn 48 giờ với 30 ml hoặc 60 ml tinh chất cô đặc cũng cho kết quả trái chiều: một nghiên cứu ghi nhận CRP giảm 29% sau 5 giờ và duy trì đến 48 giờ mà không có sự khác biệt giữa hai mức liều, nhưng một nghiên cứu khác cùng thời gian và liều lượng lại không thấy CRP thay đổi [4].
Sự khác biệt còn thể hiện rõ ở nhóm bệnh nhân đã mắc bệnh lý xương khớp hoặc vận động viên [7]. Việc uống nước ép anh đào chua không làm thay đổi nồng độ acid uric huyết tương sau 6 tuần ở bệnh nhân thoái hóa khớp, hoặc sau 7 ngày ở các vận động viên bóng nước, dù ở nhóm thoái hóa khớp thức uống này vẫn giúp giảm đáng kể CRP huyết tương và cải thiện thang điểm triệu chứng khớp [7].
Đáng chú ý nhất, một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) thực hiện trên 50 bệnh nhân gút kết luận rằng tinh chất anh đào cô đặc không có bất kỳ tác dụng nào lên nồng độ urate huyết thanh sau thời gian 8 tuần sử dụng [8]. Các tác giả của thử nghiệm này nhận định rằng nếu anh đào có tác dụng giảm cơn gút cấp trong thời gian dài hơn thì cơ chế đó nhiều khả năng không thông qua con đường làm giảm urate máu [8]. Ngay cả trên mô hình chuột tăng acid uric máu năm 2020, bột anh đào chua ở liều cao cũng không làm giảm acid uric huyết thanh, cho thấy lợi ích hạ acid uric của anh đào có giới hạn và chỉ phát huy ở giai đoạn tăng acid uric sớm [3].
Các tổng quan hệ thống và thử nghiệm quy mô lớn nói gì?
Để đánh giá toàn diện các bằng chứng rời rạc, một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 đã rà soát các cơ sở dữ liệu y khoa lớn (PubMed, Embase, Cochrane Library) tính đến ngày 15 tháng 8 năm 2019 [5]. Tổng quan này đưa vào phân tích 6 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn và ghi nhận việc ăn hoặc uống các sản phẩm từ anh đào có liên quan đến sự sụt giảm tỷ lệ mắc cũng như mức độ nặng của bệnh gút [5]. Những bệnh nhân gút thường xuyên dùng chiết xuất hoặc nước ép anh đào báo cáo ít đợt bùng phát cơn gút cấp hơn so với nhóm không bổ sung, đồng thời có mối tương quan thuận giữa việc uống nước ép anh đào chua và giảm nồng độ acid uric huyết thanh [5].
Tuy nhiên, nhóm tác giả của tổng quan hệ thống năm 2019 nhấn mạnh một giới hạn quan trọng: họ không thể thực hiện được phân tích gộp (meta-analysis) hiệu quả do thiếu hụt các nghiên cứu phù hợp và có sự khác biệt quá lớn về phương pháp nghiên cứu cũng như thước đo đánh giá giữa các công trình trước đó [5]. Nhiều nghiên cứu trước đây có cỡ mẫu nhỏ hoặc thiếu nhóm đối chứng đầy đủ [8].
Nhằm giải quyết khoảng trống bằng chứng này, một đề cương thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, thiết kế song song kéo dài 12 tháng đã được công bố vào năm 2020 (mã số đăng ký NCT03621215) [2]. Thử nghiệm này tuyển chọn 120 người từ 18 đến 80 tuổi đã được chẩn đoán lâm sàng mắc bệnh gút và tự báo cáo có ít nhất một cơn gút cấp trong năm trước đó [2]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên uống nước ép anh đào chua Montmorency hằng ngày hoặc thức uống giả dược có hương vị anh đào trong suốt 12 tháng [2]. Tiêu chí đánh giá chính là sự thay đổi tần suất cơn gút cấp tự báo cáo, còn các tiêu chí phụ bao gồm cường độ cơn đau, nồng độ urate huyết thanh, phân suất bài tiết acid uric, các chỉ dấu viêm, mỡ máu và nguy cơ tim mạch [2].
Lợi ích thực tế, giới hạn bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Từ chuỗi dữ liệu trên, lợi ích rõ ràng nhất của anh đào (đặc biệt là anh đào chua) là cung cấp các hợp chất chống oxy hóa và chống viêm tự nhiên, hỗ trợ giảm tần suất bùng phát cơn đau gút cấp và hỗ trợ hạ khoảng 14% đến 19,4% acid uric máu ở người khỏe mạnh hoặc người thừa cân, béo phì trong ngắn hạn [3]. Ngoài ra, trên mô hình động vật, việc bổ sung bột anh đào chua không làm thay đổi các men gan ALT, AST hay mô bệnh học gan, cho thấy độ an toàn nhất định đối với gan trong phạm vi thử nghiệm [3].
Mặc dù vậy, giới hạn của bằng chứng hiện tại là hiệu quả hạ acid uric thường chỉ xuất hiện ngắn hạn (vài giờ đến 4 tuần) hoặc ở giai đoạn tăng acid uric máu sớm [3]. Khi bệnh gút đã tiến triển hoặc dùng tinh chất cô đặc kéo dài 8 tuần đến 120 ngày, mức giảm acid uric máu gần như không đáng kể [8].
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là tự ý bỏ thuốc điều trị gút để chuyển sang uống nước ép cherry. Thực tế, tỷ lệ tuân thủ thuốc hạ acid uric theo đơn bác sĩ của bệnh nhân gút vốn chỉ dao động từ 20% đến 70% [1]. Các nhà nghiên cứu khẳng định bệnh nhân được chẩn đoán gút hoặc tăng acid uric máu bắt buộc phải duy trì phác đồ điều trị bằng thuốc liên tục, và anh đào tuyệt đối không thể thay thế liệu pháp y khoa [5]. Một hiểu lầm khác là uống càng nhiều hoặc dùng liều càng đặc càng tốt, trong khi nghiên cứu thực nghiệm cho thấy liều cao bột anh đào chua không làm giảm được acid uric máu như liều thấp [3].
Ai nên thận trọng khi dùng cherry hỗ trợ kiểm soát gút?
Bệnh gút và tình trạng tăng acid uric máu là yếu tố nguy cơ độc lập liên quan chặt chẽ đến tỷ lệ mắc và tử vong do bệnh tim mạch, đồng thời thường đi kèm tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì và thoái hóa khớp [1]. Trong nghiên cứu năm 2019 trên người thừa cân và béo phì có nguy cơ tim mạch và kháng insulin cao, việc uống nước ép anh đào chua 4 tuần không làm thay đổi các chỉ số đường huyết, mỡ máu hay kháng insulin so với ban đầu [1]. Người có bệnh nền đái tháo đường hoặc thừa cân vẫn cần kiểm soát tổng lượng đường và năng lượng nạp vào khi chọn các loại nước ép trái cây đóng chai.
Đặc biệt, người đang dùng thuốc điều trị gút cần lưu ý khả năng tương tác giữa hợp chất tự nhiên và thuốc tây [8]. Do có chung các con đường chuyển hóa trong cơ thể, việc sử dụng các hợp chất hoạt tính sinh học từ thực vật cùng với thuốc ức chế xanthine oxidase như allopurinol cần được cân nhắc kỹ về mặt tương tác chuyển hóa [8]. Dù nghiên cứu quan sát cho thấy kết hợp ăn anh đào và dùng allopurinol giúp giảm nguy cơ cơn gút cấp, người bệnh vẫn nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bổ sung thường xuyên các chế phẩm cô đặc [7].
Cách áp dụng thực tế trong chế độ ăn hằng ngày
Để tận dụng lợi ích của quả anh đào một cách khoa học dựa trên các thông số đã được nghiên cứu, người có nguy cơ tăng acid uric hoặc người thừa cân có thể tham khảo các hình thức sử dụng đã được kiểm chứng. Với nước ép anh đào chua 100% nguyên chất, mức liều mang lại hiệu quả giảm acid uric trong nghiên cứu trên người trưởng thành thừa cân là 240 mL mỗi ngày (tương đương 8 oz/ngày) duy trì trong 4 tuần [1]. Nếu dùng tinh chất anh đào chua Montmorency cô đặc nhằm mục đích hỗ trợ kháng viêm cấp tính, các nghiên cứu từng thử nghiệm mức liều 30 ml hoặc 60 ml [4].
Nếu ưu tiên ăn quả tươi, khẩu phần trong nghiên cứu giúp hạ acid uric ngắn hạn sau 5 giờ ở người khỏe mạnh là khoảng 2 khẩu phần, tương đương 280 g hoặc khoảng 45 quả anh đào ngọt ăn sau bữa nhịn ăn đêm [3]. Ở bệnh nhân gút muốn giảm nguy cơ bùng phát cơn đau cấp, dữ liệu quan sát ghi nhận hiệu quả khi duy trì ăn anh đào tươi hoặc dùng chiết xuất anh đào liên tục trong các đợt 2 ngày [7]. Ngoài ra, người bệnh có thể kết hợp các giải pháp dinh dưỡng khác từng được chứng minh hỗ trợ giảm acid uric trong các thử nghiệm lâm sàng kéo dài 8 tuần như dùng sữa chua chứa lợi khuẩn Lactobacillus gasseri PA-3, bên cạnh việc uống đủ nước và hạn chế thực phẩm giàu purin [8].
Tóm lại, nước ép và quả cherry là thực phẩm bổ trợ có cơ sở khoa học giúp kháng viêm, hỗ trợ giảm nhẹ acid uric ở giai đoạn sớm và giảm nguy cơ bùng phát cơn đau gút cấp [3]. Tuy nhiên, hiệu quả hạ acid uric máu ở người bệnh gút mạn tính chưa đồng nhất và không thể thay thế thuốc hạ urate như allopurinol hay febuxostat [5]. Người bệnh cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ, xem cherry như một phần của lối sống lành mạnh và trao đổi với nhân viên y tế khi đang điều trị bệnh nền.
