Uống nước ép nhàu bao nhiêu mỗi ngày là an toàn cho người lớn?

Nước ép nhàu (noni) từ lâu đã trở thành một loại thức uống quen thuộc được nhiều người tìm kiếm để hỗ trợ nâng cao thể trạng. Tuy nhiên, không ít người tiêu dùng băn khoăn liệu uống bao nhiêu nước ép nhàu mỗi ngày là an toàn và việc dùng quá nhiều có gây hại cho cơ thể hay không.

Theo các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng, người trưởng thành khỏe mạnh có thể tiêu thụ an toàn lượng nước ép nhàu lên đến 750 ml mỗi ngày trong nhiều tuần mà không ghi nhận phản ứng bất lợi hay tổn thương nội tạng ^[1], ^[2]. Mặc dù vậy, việc sử dụng cần tuân thủ nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để phòng ngừa nguy cơ pha tạp các chất lạ ^[3].

Vì sao nước ép nhàu được quan tâm về mức độ an toàn?

Trái nhàu (Morinda citrifolia) vốn được người dân ở nhiều vùng nhiệt đới thu hái và sử dụng từ hàng trăm năm qua. Khi thương mại hóa toàn cầu phát triển, lượng tiêu thụ nước ép nhàu đã tăng vọt trên toàn thế giới với hơn 80 triệu lít được sử dụng trong vòng một thập kỷ ^[4]. Nước ép từ loại quả này cũng đã được nhiều quốc gia phê duyệt là thực phẩm an toàn cho người dùng ^[5].

Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng về lượng tiêu thụ cũng kéo theo một số báo cáo y khoa ghi nhận tình trạng viêm gan ở những người từng uống nước ép nhàu ^[5]. Mặc dù các phân tích dịch tễ không thể thiết lập mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa tổn thương gan và việc uống nước ép nhàu nguyên chất, điều này vẫn làm dấy lên yêu cầu cấp thiết về các thử nghiệm độc tính chuyên sâu ^[5]. Người tiêu dùng luôn cần một con số định lượng cụ thể để biết ngưỡng uống nào là lành mạnh cho sinh hoạt thường nhật.

Bên cạnh đó, các sản phẩm trôi nổi xuất hiện trên thị trường với thành phần không đồng nhất khiến nhiều người e ngại về tác dụng phụ. Hiểu rõ cơ chế thử nghiệm và các ngưỡng liều khoa học là cách tốt nhất giúp bảo vệ sức khỏe khi tiếp cận loại thức uống thảo dược này.

Cơ chế tác động và kiểm tra độc tính trong phòng thí nghiệm

Để giải đáp các nghi vấn về nguy cơ tổn thương gan, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm độc tính trên tế bào gan người thuộc dòng HepG2 ^[5]. Thử nghiệm cho thấy dịch quả nhàu lọc đông khô không làm giảm khả năng sống của tế bào gan ^[5]. Đồng thời, mẫu thử nghiệm cũng không gây ra hiện tượng tích tụ lipid trung tính hoặc bệnh ứ đọng phospholipid trong tế bào ^[5].

Song song với thử nghiệm tế bào, một nghiên cứu độc tính bán trường diễn đường miệng đã được tiến hành trên chuột Sprague-Dawley ^[5]. Thử nghiệm này sử dụng dịch quả nhàu đông khô nhằm cung cấp dữ liệu chuẩn mực để hiểu rõ tính an toàn mà không bị nhiễu bởi các biến số trong sản phẩm thương mại ^[5]. Kết quả cho thấy không có bất kỳ biến đổi mô bệnh học nào xảy ra ở động vật thí nghiệm ^[5].

Các chỉ số huyết học và hóa sinh lâm sàng, bao gồm cả các xét nghiệm chức năng gan, đều không xuất hiện bằng chứng về tác động phụ thuộc liều lượng ^[5]. Từ nghiên cứu này, mức không quan sát thấy tác dụng có hại (NOAEL) của dịch quả nhàu đông khô được xác định là lớn hơn 6,86 g/kg thể trọng, tương đương với khoảng 90 ml nước ép quả nhàu trên mỗi kilogam thể trọng mỗi ngày ^[5]. Những phát hiện này củng cố kết luận rằng nước ép nhàu khó có khả năng gây ra tác dụng bất lợi cho gan ^[5].

Thử nghiệm lâm sàng ở người: Uống bao nhiêu là an toàn?

Bằng chứng thực nghiệm trên người là thước đo quan trọng nhất để xác định liều dùng an toàn hàng ngày cho người lớn. Một thử nghiệm an toàn lâm sàng mù đôi công bố năm 2009 đã được tiến hành trên 96 tình nguyện viên khỏe mạnh ^[1]. Trong 28 ngày, những người tham gia được chỉ định uống một trong bốn mức thể tích nước ép nhàu Tahitian mỗi ngày gồm: 0 ml (nhóm dùng giả dược), 30 ml, 300 ml hoặc 750 ml ^[1].

Để đảm bảo tính khách quan và kiểm soát thể tích đồng nhất, tất cả các công thức liều hàng ngày đều được chuẩn hóa về mức 750 ml bằng cách bù phần thể tích chênh lệch bằng giả dược ^[1]. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá toàn diện các chỉ số huyết học, sinh hóa máu, phân tích nước tiểu, dấu hiệu sinh tồn và theo dõi biến cố bất lợi vào các mốc tuần 0 (trước khi bắt đầu), tuần 2, tuần 4 và tiếp tục theo dõi thêm 2 tuần sau khi ngừng uống (tuần 6) ^[1]. Ngoài ra, điện tâm đồ (ECG) cũng được đo cho từng người tình nguyện trong giai đoạn sàng lọc trước nghiên cứu và tại thời điểm tuần thứ 6 ^[1].

Kết quả lâm sàng mang lại nhiều tín hiệu bất ngờ khi nhóm uống nước ép nhàu ghi nhận tổng số biến cố bất lợi ít hơn từ 20% đến 50% so với nhóm dùng giả dược ^[1]. Ở nhóm uống 300 ml nước ép nhàu mỗi ngày, các nhà khoa học còn nhận thấy sự giảm nhẹ có ý nghĩa thống kê về số lượng biến cố bất lợi kéo dài thường xuyên ^[1]. Xu hướng giảm biến cố tương tự cũng được ghi nhận ở các nhóm uống nước ép nhàu còn lại ^[1].

Nghiên cứu khẳng định không có sự khác biệt có ý nghĩa lâm sàng nào giữa các nhóm về các thông số xét nghiệm, cũng như không thấy bằng chứng về các tác dụng bất lợi liên quan đến liều lượng ^[1]. Dữ liệu thực nghiệm này kết luận việc người trưởng thành uống tới 750 ml nước ép nhàu Tahitian mỗi ngày là hoàn toàn an toàn ^[1].

Một đánh giá tổng hợp năm 2015 cũng điểm lại các dữ liệu thử nghiệm có đối chứng giả dược kéo dài tới 6 tuần với liều 750 ml mỗi ngày ở 96 cá nhân khỏe mạnh ^[2]. Việc tiêu thụ liên tục trong 4 đến 6 tuần không gây ra bất kỳ tác động xấu nào lên chức năng gan, chức năng thận, số lượng hồng cầu, bạch cầu, nhịp tim hay huyết áp ^[2]. Báo cáo khẳng định người khỏe mạnh có thể uống đến 750 ml mỗi ngày trong 6 tuần mà không gặp bất kỳ tác dụng phụ đo lường được nào ^[2].

Đánh giá an toàn tiền sản và các nghiên cứu lâm sàng khác

Một băn khoăn lớn đối với nhiều gia đình là liệu việc tiêu thụ nước ép nhàu có ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi hay không. Năm 2008, một nghiên cứu độc tính phát triển tiền sản đã được thực hiện trên chuột cống mang thai Sprague-Dawley ^[4]. Nghiên cứu chia các nhóm chuột mang thai (mỗi nhóm 12 con) để cho uống dịch quả nhàu đông khô từ Polynesia thuộc Pháp hàng ngày bằng ống thông dạ dày với các mức liều 1,72 g/kg, 3,43 g/kg và 6,86 g/kg thể trọng, so sánh với nhóm đối chứng chỉ uống nước ^[4].

Quy trình dùng liều diễn ra liên tục từ ngày đầu tiên của thai kỳ cho đến trước ngày dự sinh một ngày, kéo dài 21 ngày ^[4]. Kết quả cho thấy chuột mẹ không có bất kỳ triệu chứng ngộ độc nào ^[4]. Không có sự khác biệt giữa nhóm đối chứng và các nhóm uống nhàu về số lượng thai sống, sự tiêu thai, trọng lượng và chiều dài của thai nhi, hay bất thường về xương ^[4]. Các nhà nghiên cứu không quan sát thấy bất kỳ thai chết, dị tật thô bên ngoài hay dị tật cơ quan nội tạng nào ở tất cả các nhóm ^[4]. Dữ liệu này chứng minh không có nguy cơ gây độc cho phôi thai và sự phát triển của thai nhi từ dịch quả nhàu ^[4].

Ngoài thử nghiệm liều cao, nước ép nhàu cũng được kiểm tra lâm sàng ở các mức liều vừa phải cho những mục tiêu sinh lý cụ thể. Một thử nghiệm đã khảo sát việc phụ nữ sau mãn kinh tiêu thụ 4 ounce (khoảng 120 ml) nước ép nhàu mỗi ngày, chia thành 2 ounce vào buổi sáng và 2 ounce vào buổi tối trong vòng 3 tháng ^[2]. Nước ép nhàu giúp cải thiện nhẹ quá trình tái tạo xương và thính lực ở nhóm phụ nữ này ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có hạn chế lớn là cỡ mẫu quá nhỏ, chỉ gồm 3 người ở nhóm giả dược và 5 người ở nhóm dùng nhàu ^[2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên khác cũng đã kiểm tra tác động chống oxy hóa của nước ép nhàu trên hơn 200 người nghiện thuốc lá nặng ^[2]. Những người tham gia được cho uống 1 ounce (khoảng 30 ml) hoặc 4 ounce (khoảng 120 ml) nước ép nhàu mỗi ngày trong một tháng ^[2]. Nghiên cứu này yêu cầu người tham gia uống nước ép nhàu cùng một cốc nước vào buổi sáng lúc bụng đói ^[2].

Nguy cơ thực sự: Nước ép giả và pha trộn tạp chất

Mặc dù các thử nghiệm y khoa chứng minh nước ép nhàu nguyên chất rất an toàn, người tiêu dùng vẫn phải đối mặt với nguy cơ từ các sản phẩm kém chất lượng. Đánh giá tổng quan năm 2018 chỉ ra rằng hầu hết các nghiên cứu can thiệp trên người đều sử dụng một nguồn thương mại duy nhất là dịch quả nhàu từ Polynesia thuộc Pháp ^[3]. Do đó, tính an toàn và hiệu quả của các nguồn nguyên liệu khác có thể không tương đương ^[3].

Khi tiến hành phân tích 177 sản phẩm nước ép nhàu thương mại trên thị trường, các nhà nghiên cứu phát hiện sự khác biệt rất lớn về thành phần khoáng chất và dưỡng chất thực vật giữa các nhãn hàng ^[3]. Sự chênh lệch này xuất phát từ việc các nhà sản xuất pha thêm nhiều thành phần khác nhau hoặc sử dụng lượng nguyên liệu quả nhàu không đồng nhất ^[3]. Dưới góc độ an toàn thực phẩm, sự biến thiên không kiểm soát này tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe ^[3].

Minh chứng điển hình là một ca tổn thương gan ở thiếu niên 14 tuổi sau khi uống một sản phẩm được quảng cáo là thực phẩm bổ sung nước ép nhàu ^[3]. Phân tích hóa học sau đó phát hiện sản phẩm này chứa chưa đến 1% nước ép nhàu và bị trộn lẫn nhiều thành phần không hề được công bố trên nhãn mác ^[3]. Chính các thành phần lạ không được công bố này là nguyên nhân gây ra tổn thương gan cho bệnh nhân ^[3].

Một trường hợp khác liên quan đến một sản phẩm được quảng bá là chiết xuất quả nhàu nhưng lại hoàn toàn không chứa bất kỳ chất chỉ điểm hóa học đặc trưng nào của loại quả này ^[3]. Khi thử nghiệm độc tính sinh sản, mẫu chiết xuất giả mạo này cho thấy mức độ an toàn kém hơn hẳn so với quả nhàu thật ^[3]. Ngoài ra, y văn cũng ghi nhận trường hợp tổn thương gan do một sản phẩm nhàu không rõ nguồn gốc mua tại chợ địa phương ở Ecuador rồi đem về châu Âu sử dụng ^[3]. Sản phẩm này không được sản xuất theo quy trình kiểm soát chất lượng chuẩn mực và không phải là sản phẩm được Liên minh Châu Âu (EU) cấp phép lưu hành ^[3].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng nước ép nhàu

Nhiều người lầm tưởng rằng hễ dùng thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều sẽ càng tốt. Mặc dù cơ thể người trưởng thành có thể dung nạp lượng lớn lên tới 750 ml mỗi ngày theo kiểm chứng lâm sàng, việc lạm dụng nước ép đóng chai không rõ nguồn gốc có thể gây rối loạn tiêu hóa nhẹ hoặc nạp thêm lượng đường không cần thiết từ các chất tạo ngọt pha thêm ^[1], ^[3].

Một hiểu lầm khác là quy kết nước ép nhàu gây hại trực tiếp cho gan. Dữ liệu thực nghiệm khoa học trên tế bào gan và động vật đều chứng minh dịch quả nhàu nguyên chất không gây tổn thương hay độc tính tế bào ^[5]. Nguy cơ nhiễm độc gan trên thực tế không bắt nguồn từ bản thân trái nhàu mà đến từ việc người dùng mua phải sản phẩm giả mạo, chứa dưới 1% nhàu hoặc bị pha trộn tạp chất độc hại ^[3].

Bên cạnh đó, không nên xem nước ép nhàu là thần dược trị bách bệnh. Dù các thử nghiệm ghi nhận một số tác động cải thiện chức năng xương hay chống oxy hóa, các nghiên cứu này còn hạn chế về quy mô mẫu thử hoặc chỉ tập trung vào nhóm đối tượng chuyên biệt như người hút thuốc hay phụ nữ mãn kinh ^[2]. Nước ép nhàu chỉ đóng vai trò là một thức uống hỗ trợ dinh dưỡng trong chế độ ăn uống khoa học.

Ai nên thận trọng khi uống nước ép nhàu?

Dù các thử nghiệm tiền sản trên động vật không ghi nhận dị tật hay tác động xấu đến thai nhi, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú vẫn cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên ^[4]. Cơ địa phụ nữ trong thai kỳ rất nhạy cảm và chất lượng các dòng sản phẩm đóng chai trên thị trường có sự dao động rất lớn ^[3].

Những người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh thận mãn tính cần hết sức lưu ý. Mặc dù quả nhàu chuẩn không gây độc cho gan, sự biến thiên hàm lượng khoáng chất giữa các sản phẩm thương mại có thể gây thêm gánh nặng chuyển hóa ^[5], ^[3]. Những đối tượng này không nên tự ý dùng các loại nước ép thảo mộc đậm đặc mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.

Người đang sử dụng thuốc điều trị theo toa cũng cần thận trọng. Việc bổ sung các loại nước ép thảo dược có thể làm thay đổi tốc độ hấp thu hoặc chuyển hóa của một số hoạt chất. Luôn mang theo bao bì hoặc hỏi ý kiến bác sĩ để tránh các tương tác bất lợi có thể xảy ra.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống hàng ngày

Để tận dụng giá trị của nước ép nhàu một cách an toàn, bạn nên lưu ý các nguyên tắc lựa chọn và liều lượng sau:

• Liều lượng thông thường: Đối với nhu cầu tăng cường sức khỏe hàng ngày, người lớn có thể duy trì mức dùng từ 30 ml đến 120 ml mỗi ngày ^[1], ^[2]. Mức dung nạp tối đa đã qua kiểm chứng là 750 ml mỗi ngày, nhưng không nhất thiết phải uống quá nhiều nếu chế độ ăn đã cân bằng ^[1].
• Thời điểm sử dụng: Trong các thử nghiệm lâm sàng, người tham gia thường được hướng dẫn uống nước ép nhàu vào buổi sáng lúc bụng đói kèm với một cốc nước lọc, hoặc chia làm hai lần uống vào buổi sáng và buổi tối ^[2].
• Kiểm tra nguồn gốc: Tuyệt đối tránh mua các loại nước ép hoặc bột chiết xuất trôi nổi, không nhãn mác tại các chợ truyền thống hoặc hàng xách tay không được kiểm định ^[3]. Chỉ lựa chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín, có công bố thành phần minh bạch và đạt chứng nhận an toàn thực phẩm của cơ quan chức năng ^[3].
• Lắng nghe cơ thể: Khi bắt đầu làm quen với nước ép nhàu, hãy khởi đầu với lượng nhỏ khoảng 30 ml mỗi ngày để quan sát phản ứng tiêu hóa của bản thân ^[1]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu khó chịu, nổi mẩn hay mệt mỏi bất thường, hãy tạm ngừng và tham vấn nhân viên y tế.

Tóm lại, nước ép nhàu nguyên chất là thức uống an toàn cho người lớn khỏe mạnh khi sử dụng ở mức độ hợp lý, kể cả khi dùng liều cao ngắn hạn ^[1]. Chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe nằm ở việc lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc chuẩn hóa, tránh hàng trôi nổi và luôn duy trì lối sống lành mạnh, khoa học ^[3].