Sau bữa ăn nhiều đạm hoặc dầu mỡ, cảm giác bụng căng tức, ợ hơi liên tục khiến nhiều người khó chịu. Trong dân gian, không ít gia đình có thói quen pha một cốc nước ấm từ hạt thì là để uống với hy vọng làm dịu dạ dày. Liệu mẹo nhỏ quen thuộc trong gian bếp này có cơ sở khoa học hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng?

Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở, nhưng mức độ hiệu quả trên người vẫn cần nhìn nhận thực tế. Các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy hạt và bột thì là (Anethum graveolens) chứa nhiều hoạt chất giúp giảm co thắt cơ trơn đường tiêu hóa [1], bảo vệ niêm mạc dạ dày - thực quản [2] và cải thiện rối loạn vận động đại tràng ở một số nhóm bệnh nhân nhất định [3]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng sâu về cơ chế hiện mới dừng ở mức thực nghiệm trên tế bào và động vật, do đó nước hạt thì là chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế thuốc điều trị.

Vì sao bụng ấm ức, khó tiêu sau bữa ăn?

Khó tiêu chức năng, đặc biệt là nhóm rối loạn dạng vận động, là tình trạng rất phổ biến trong đời sống hiện đại [4]. Người gặp tình trạng này thường xuyên cảm thấy đau hoặc khó chịu vùng bụng trên, buồn nôn, nhanh no dù mới ăn ít, chán ăn, chướng bụng sau bữa ăn và ợ hơi lặp đi lặp lại [4].

Nguyên nhân sâu xa thường liên quan đến việc dạ dày làm rỗng thức ăn đặc hoặc lỏng bị chậm trễ, giảm co bóp vùng hang vị sau ăn, hoặc mất sự phối hợp nhịp nhàng giữa dạ dày và tá tràng [4]. Ngoài ra, sự nhạy cảm quá mức của các dây thần kinh nội tạng và rối loạn tương tác trục não - ruột cũng góp phần làm người bệnh cảm nhận cơn căng tức rõ rệt hơn [5]. Ở một số người, các rối loạn vận động dạ dày này còn có mối liên hệ mật thiết với bệnh lý nền như đái tháo đường [6].

Khi các rối loạn vận động đường tiêu hóa kéo dài, chúng thường trở thành mạn tính và làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống của người bệnh [7]. Lúc này, bên cạnh việc điều chỉnh chế độ ăn và tâm lý [4], nhiều người tìm đến các thảo dược tự nhiên có tính ấm, mùi thơm như hạt thì là để hỗ trợ làm dịu triệu chứng.

Hạt thì là tác động lên đường ruột thế nào?

Hạt thì là (Anethum graveolens L.) thuộc họ Hoa tán (Umbelliferae), có mùi thơm nồng đặc trưng và vị hơi cay, đã được sử dụng từ lâu đời làm gia vị và dược liệu tại châu Âu cũng như Trung và Nam Á [2]. Trong y học dân gian, loại hạt này thường được dùng để xử lý chứng đầy hơi, khó tiêu, đau dạ dày và các cơn đau quặn bụng [1].

Các phân tích thành phần cho thấy hạt thì là chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý như tannin, limonene, carvone, chlorogenic acid, linoleic acid và các acid béo [2]. Chính sự kết hợp của các hợp chất này tạo nên tác động kép trên đường tiêu hóa [2].

Thứ nhất là khả năng chống co thắt [1]. Quả và hạt thì là có tác dụng làm giãn cơ trơn của ống tiêu hóa, từ đó giúp làm dịu các cơn co thắt bất thường gây đau bụng hoặc cảm giác tức bụng [1].

Thứ hai là khả năng bảo vệ niêm mạc và giảm tiết acid [1]. Hoạt chất limonene trong hạt thì là được chứng minh có khả năng bảo vệ dạ dày thông qua việc kích thích tăng tiết chất nhầy bao phủ niêm mạc [2]. Đồng thời, các hợp chất như limonene, carvone, chlorogenic acid và linoleic acid còn mang lại hiệu quả kháng viêm tại chỗ [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt thì là?

Để biết nước hạt thì là có thực sự hiệu quả hay không, cần nhìn vào từng nghiên cứu cụ thể từ phòng thí nghiệm đến thử nghiệm lâm sàng trên người.

Một nghiên cứu trên chuột nhắt công bố năm 2002 đã đánh giá tác dụng chống loét và giảm tiết dịch vị của chiết xuất hạt thì là [1]. Trong thí nghiệm này, chuột bị gây tổn thương niêm mạc dạ dày bằng acid HCl (1 N) và cồn tuyệt đối [1]. Khi được cho dùng chiết xuất nước và chiết xuất cồn của hạt thì là qua đường uống hoặc tiêm phúc mạc, độ acid và tổng lượng acid trong dịch vị của chuột đều giảm xuống [1]. Đáng chú ý, chiết xuất nước giảm tổn thương dạ dày do HCl với liều hiệu quả ở 50% cá thể (ED50) là 0,12 g/kg, còn chiết xuất cồn có mức ED50 là 1,12 g/kg [1]. Ở liều cao đường uống, hiệu quả bảo vệ niêm mạc của chiết xuất hạt thì là tương đương với sucralfate — một loại thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày quen thuộc [1].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2021 tiếp tục khám phá khả năng bảo vệ thực quản của chiết xuất hạt thì là trên mô hình tế bào và chuột cống bị viêm thực quản trào ngược cấp tính [2]. Trên mô hình tế bào bị kích thích viêm, chiết xuất hạt thì là giúp ức chế sản sinh nitric oxide (NO) và giảm biểu hiện các protein gây viêm như iNOS, COX-2 cũng như các cytokine tiền viêm gồm IL-1beta và TNF-alpha [2]. Khi thử nghiệm trên chuột bị trào ngược thực quản, kết quả nhuộm mô học cho thấy chiết xuất hạt thì là làm giảm rõ rệt phản ứng viêm tại niêm mạc thông qua việc hạ thấp nồng độ COX-2 và TNF-alpha [2].

Dù kết quả trên động vật rất hứa hẹn, bằng chứng trực tiếp trên người mới là yếu tố quyết định. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2020 đã khảo sát tác dụng của bột thì là trên các bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [3]. Nghiên cứu thực hiện trên 42 bệnh nhân, chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm uống 3 g bột thì là mỗi ngày (chia làm 3 viên nang, mỗi viên 1 g) và một nhóm dùng giả dược [3].

Sau thời gian can thiệp, bên cạnh các lợi ích về giảm insulin, giảm cholesterol xấu (LDL), giảm tổng cholesterol và giảm chỉ số stress oxy hóa malondialdehyde (P < 0,05), các nhà khoa học đã ghi nhận sự thay đổi ở đường tiêu hóa [3]. Cụ thể, rối loạn vận động đại tràng là triệu chứng tiêu hóa duy nhất giảm tần suất một cách có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng bột thì là (P = 0,01) [3]. Điều này cho thấy thảo dược này thực sự có tác động điều hòa nhu động ruột trên cơ thể người, dù phạm vi triệu chứng được cải thiện còn chọn lọc [3].

Lợi ích đi kèm và giới hạn của bằng chứng

Nhìn tổng thể từ các dữ liệu trên, lợi ích của hạt thì là không chỉ gói gọn ở việc làm dịu cơn co thắt ruột [1]. Ở người bệnh đái tháo đường tuýp 2 — nhóm đối tượng vốn rất dễ gặp các rối loạn vận động dạ dày [6] — việc bổ sung 3 g bột thì là mỗi ngày còn giúp tăng tổng khả năng chống oxy hóa và tăng cholesterol tốt (HDL) trong máu (P < 0,05) [3]. Sự kết hợp giữa khả năng kháng viêm niêm mạc [2], giảm tiết acid dạ dày [1] và điều hòa vận động đại tràng [3] giúp hạt thì là trở thành một nguyên liệu thực phẩm hỗ trợ tiêu hóa đa đích [2].

Tuy nhiên, độc giả cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng này. Thứ nhất, các kết quả ấn tượng về việc giảm tiết acid hay lành vết loét tương đương thuốc sucralfate mới chỉ được thực hiện trên chuột [1]. Liều lượng và cách chiết xuất trong phòng thí nghiệm khác xa với việc hãm một nhúm hạt khô với nước sôi tại nhà.

Thứ hai, trong thử nghiệm trên 42 người bệnh đái tháo đường, dạng sử dụng là bột thì là đóng viên nang với liều chuẩn xác 3 g/ngày, và triệu chứng cải thiện rõ nhất là rối loạn vận động ở đại tràng chứ không phải mọi triệu chứng đầy bụng, khó tiêu vùng dạ dày đều biến mất [3]. Cỡ mẫu 42 người cũng là một quy mô nhỏ, cần thêm nhiều nghiên cứu lớn hơn để khẳng định cho dân số chung [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước hạt thì là

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước hạt thì là như một "thuốc tiên" có thể giải quyết dứt điểm mọi cơn đau thượng vị hay trào ngược. Thực tế, với chứng khó tiêu dạng rối loạn vận động, các hướng dẫn y khoa nhấn mạnh nếu triệu chứng không thuyên giảm sau 2 đến 4 tuần điều trị thử, người bệnh bắt buộc phải đi khám chuyên khoa và ưu tiên nội soi đường tiêu hóa trên để loại trừ các bệnh lý thực thể nguy hiểm [4]. Việc tự ý uống nước lá hay hạt thảo dược kéo dài có thể làm che lấp triệu chứng cần can thiệp y tế [4].

Hiểu lầm thứ hai là dùng càng đặc, càng nhiều thì càng nhanh khỏi. Nghiên cứu độc tính cấp trên chuột cho thấy chiết xuất hạt thì là vẫn có ngưỡng giới hạn an toàn: liều tối đa không gây chết (qua đường tiêm phúc mạc) của chiết xuất nước là 0,45 g/kg và chiết xuất cồn là 5 g/kg; liều gây chết 50% cá thể (LD50) lần lượt là 3,04 g/kg và 6,98 g/kg [1]. Dù uống nước pha loãng khó đạt tới ngưỡng độc này, số liệu trên nhắc nhở rằng bất kỳ thảo dược nào cũng có giới hạn sinh học và không nên lạm dụng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là gia vị quen thuộc trong ẩm thực [2], không phải ai cũng nên dùng hạt thì là với lượng lớn hoặc dưới dạng dịch chiết đậm đặc.

Đáng lưu ý nhất là các cặp vợ chồng đang mong con, đặc biệt là nam giới. Một nghiên cứu thực nghiệm trên chuột cống đực công bố năm 2011 đã cảnh báo về tác động của chiết xuất hạt thì là lên khả năng sinh sản [8]. Trong nghiên cứu này, chuột đực được cho dùng chiết xuất nước (liều thấp 0,5 g/kg và liều cao 5 g/kg) hoặc chiết xuất cồn (liều thấp 0,045 g/kg và liều cao 0,45 g/kg) của hạt thì là suốt 42 ngày [8].

Kết quả cho thấy dù số lượng tinh trùng, độ di động của tinh trùng và nồng độ hormone testosterone không thay đổi khác biệt, nhưng những con chuột cái giao phối với chuột đực dùng liều cao chiết xuất cồn đã không thể mang thai [8]. Nguyên nhân là chiết xuất hạt thì là làm biến đổi cấu trúc các phân tử đường bề mặt tại cơ quan sinh sản đực — yếu tố thiết yếu giúp tinh trùng trưởng thành, hoạt hóa và nhận diện trứng để thụ tinh [8]. Do đó, nam giới đang trong giai đoạn kế hoạch hóa gia đình nên tránh dùng các chế phẩm chiết xuất hạt thì là liều cao kéo dài.

Ngoài ra, bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần lưu ý. Do bột thì là có khả năng làm giảm insulin huyết thanh và tác động đến kiểm soát đường huyết [3], cũng như có hoạt tính chống hạ đường huyết được ghi nhận trong tài liệu [2], người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác làm dao động đường huyết ngoài ý muốn. Phụ nữ mang thai và người có bệnh lý gan, thận mạn tính cũng nên hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thảo dược thường xuyên.

Cách áp dụng thực tế và an toàn tại nhà

Để tận dụng lợi ích hỗ trợ tiêu hóa của hạt thì là một cách an toàn, bạn có thể áp dụng theo hướng thực phẩm và trà thảo mộc nhẹ nhàng:

  • Liều lượng tham khảo: Dựa trên mức 3 g bột/ngày tỏ ra an toàn và hiệu quả trong nghiên cứu lâm sàng trên người [3], bạn chỉ nên dùng khoảng nửa thìa đến một thìa cà phê nhỏ hạt thì là khô (tương đương 2 - 3 g) mỗi ngày.
  • Cách chế biến: Hạt thì là có thể giã dập nhẹ để giải phóng các hợp chất thơm như limonene và carvone [2], sau đó hãm với khoảng 150 - 200 ml nước sôi trong 10 - 15 phút. Uống khi nước còn ấm sau bữa ăn nhiều đạm hoặc dầu mỡ khoảng 30 phút.
  • Kết hợp trong bữa ăn: Thay vì chỉ pha nước uống, việc rắc hạt hoặc bột thì là vào các món thịt, cá, cà ri vừa giúp tăng hương vị món ăn [2], vừa bổ sung tự nhiên một lượng nhỏ hoạt chất bảo vệ dạ dày mỗi ngày.
  • Lắng nghe cơ thể: Kết hợp việc uống trà ấm với ăn chậm, nhai kỹ, chia nhỏ bữa ăn và giữ tinh thần thoải mái để hỗ trợ nhu động ruột tốt nhất [4].

Tóm lại, uống nước hạt thì là ấm thực sự có cơ sở khoa học trong việc giúp làm dịu co thắt ruột [1], giảm viêm niêm mạc [2] và hỗ trợ cải thiện vận động đại tràng [3]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ nhẹ nhàng cho các cơn đầy bụng thoáng qua sau bữa ăn thịnh soạn. Nếu tình trạng khó tiêu, chướng bụng kéo dài quá 2 đến 4 tuần không dứt, bạn cần ngưng tự chữa tại nhà và đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác [4].