Uống nước la hán quả giảm ho, đau họng: Khoa học nói gì?

Thời tiết thay đổi thất thường hoặc làm việc liên tục trong môi trường máy lạnh thường khiến cổ họng bị khô rát, ngứa ngáy và dẫn đến những cơn ho dai dẳng. Thay vì vội vã tìm đến các loại thuốc điều trị, không ít người lựa chọn pha một quả la hán khô lấy nước uống để xoa dịu cảm giác khó chịu. Thói quen dân gian này đã tồn tại qua nhiều thế hệ, nhưng liệu công dụng giảm ho và đau họng của la hán quả có thực sự được khoa học kiểm chứng?

Dưới góc nhìn y học hiện đại, kinh nghiệm dân gian trên hoàn toàn có cơ sở nghiên cứu rõ ràng. Các hợp chất sinh học tự nhiên trong quả la hán, đặc biệt là nhóm mogroside, đã được chứng minh sở hữu hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ, điều hòa phản ứng miễn dịch và trực tiếp hỗ trợ bảo vệ niêm mạc đường hô hấp ^[1], ^[2].

Dược liệu cổ truyền được công nhận qua hàng trăm năm

La hán quả có danh pháp khoa học là Siraitia grosvenorii, thuộc họ bầu bí (Cucurbitaceae), là loài thực vật kinh tế và dược liệu độc đáo có nguồn gốc từ các vùng phía nam Trung Quốc, chủ yếu tại tỉnh Quảng Tây ^[3]. Trong lịch sử y học cổ truyền, quả la hán đã được con người canh tác khoảng 200 năm và được ứng dụng làm thuốc trị liệu trong hơn 300 năm ^[3], ^[4]. Y thư cổ ghi nhận quả la hán là một phương thuốc tự nhiên dùng để điều trị các chứng viêm họng, đau rát hầu họng, giảm ho cũng như giảm tiết đờm ^[3].

Tại Trung Quốc, la hán quả là một trong những loài thực vật đầu tiên được chính thức phê duyệt vào danh mục loài đồng đẳng thực phẩm - thuốc (vừa làm thực phẩm, vừa làm thuốc) ^[3]. Ngoài vai trò là một chất tạo ngọt tự nhiên không sinh nhiệt, loại quả này từ xa xưa đã nổi tiếng với công dụng thanh nhiệt, nhuận phế, chỉ khái (cắt cơn ho) và làm dịu tình trạng nghẽn tắc đường hô hấp do cảm lạnh ^[5], ^[4].

Dù đã được sử dụng qua nhiều thế kỷ, phải đến những năm gần đây, các nhà nghiên cứu dược lý học mới đi sâu phân tích toàn diện thành phần hóa học để làm sáng tỏ cơ chế chữa bệnh của loại quả đặc biệt này.

Cơ chế tác động: Kháng viêm và làm dịu niêm mạc hầu họng

Cảm giác đau họng và các cơn ho xuất hiện chủ yếu do niêm mạc vùng hầu họng bị tấn công bởi các tác nhân gây kích ứng, vi khuẩn hoặc virus, kéo theo chuỗi phản ứng viêm tại chỗ. Khi mô hầu họng bị tổn thương, các tín hiệu viêm làm giãn mạch, tăng tính thấm và kích thích trực tiếp lên các đầu mút thần kinh cảm giác, tạo ra phản xạ ho và đau buốt khi nuốt.

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng thành phần hóa học của cây la hán quả chủ yếu bao gồm các iridoid và phenylpropanoid glycoside ^[3]. Cùng với đó, các nhà khoa học đã phân lập được nhiều nhóm hợp chất quý như triterpenoid, flavonoid, polysaccharide và các axit amin ^[3], ^[5]. Trong số đó, nhóm hợp chất mogroside – bản chất là các cucurbitane-type triterpenoid glycoside – chính là thành phần hoạt tính sinh học chủ chốt mang lại các tác dụng dược lý ^[1], ^[4].

Nghiên cứu cơ chế phân tử cho thấy mogroside trong quả la hán tác động trực tiếp vào các con đường truyền tín hiệu viêm của cơ thể ^[1]. Hoạt chất này can thiệp và ức chế các lộ trình gây viêm quan trọng bao gồm lộ trình PI3K/AKT và TLR4/NF-kappaB/MyD88 ^[1]. Trong đó, con đường truyền tín hiệu PI3K/AKT được xác định đóng vai trò chủ chốt trong hoạt động chống lại viêm họng của la hán quả ^[1]. Bằng cách điều hòa các dòng thác tín hiệu này, chiết xuất la hán quả giúp giảm thiểu đáng kể sự phóng thích của các yếu tố kích hoạt viêm, từ đó giúp niêm mạc vùng hầu họng hạ nhiệt, giảm sưng tấy và giảm nhạy cảm với các kích thích gây ho ^[1].

Bên cạnh đó, các chiết xuất từ la hán quả còn thể hiện khả năng điều hòa miễn dịch và bảo vệ hàng rào niêm mạc. Nghiên cứu trên mô hình viêm thực nghiệm cho thấy chiết xuất quả la hán có khả năng thúc đẩy quá trình phân cực đại thực bào sang dạng M2 chống viêm (tăng biểu hiện protein CD206), đồng thời ức chế protein iNOS và làm giảm mạnh nồng độ các cytokine tiền viêm như TNF-alpha, IL-1beta và IFN-gamma ^[6]. Sự chuyển đổi này giúp khôi phục hàng rào chất nhầy bảo vệ và chặn đứng phản ứng viêm quá mức ^[6].

Bằng chứng từ các công trình nghiên cứu chuyên sâu

Để làm sáng tỏ hiệu quả của la hán quả đối với bệnh lý đường hô hấp, nhiều nghiên cứu hiện đại đã được tiến hành với phương pháp tiếp cận khoa học đa chiều:

Thứ nhất là nghiên cứu công bố năm 2025 ứng dụng dược lý học mạng lưới, tin sinh học kết hợp cập bến phân tử và thử nghiệm tế bào in vitro để giải mã cơ chế trị viêm họng của mogroside ^[1]. Các nhà khoa học đã sàng lọc được 23 thành phần hoạt tính sinh học từ cây la hán quả cùng 568 mục tiêu sinh học của dược liệu, tìm ra 82 mục tiêu chung liên quan mật thiết đến 756 mục tiêu bệnh lý của viêm họng ^[1]. Phân tích làm giàu KEGG và các thử nghiệm tế bào xác nhận mogroside phát huy tác dụng kháng viêm tại mô họng thông qua việc ức chế con đường PI3K/AKT và TLR4/NF-kappaB/MyD88 ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này mới dừng lại ở mô hình tính toán mạng lưới và thử nghiệm nuôi cấy tế bào trong phòng thí nghiệm, cần thêm các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người bệnh ^[1].

Thứ hai, một bài tổng quan khoa học toàn diện công bố năm 2024 đã tổng hợp các bước tiến mới nhất về giá trị sức khỏe của quả la hán ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng la hán quả sở hữu phổ hoạt tính sinh học đa dạng bao gồm chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn và đặc biệt là khả năng điều hòa chức năng hô hấp (respiratory modulation) ^[2]. Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò trung tâm của mogroside như một thành phần chức năng giàu tiềm năng trong việc phòng ngừa bệnh tật và ứng dụng vào các sản phẩm bổ trợ sức khỏe ^[2].

Thứ ba, một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2023 tập trung vào các thành phần hoạt tính và tác dụng dược lý của quả la hán, xác định loài cây này giàu triterpenoid, flavonoid và polysaccharide ^[5]. Tài liệu chứng minh la hán quả không chỉ có tác dụng làm ẩm phổi, dứt cơn ho (quenching a cough) mà còn hỗ trợ điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan ^[5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2019 về giá trị y thực đồng nguyên cũng khẳng định hoạt tính giảm ho và tiêu đờm đã được ghi nhận trong y học ^[3].

Thứ tư, nghiên cứu di truyền lục lạp năm 2019 đã phát hiện vấn đề nhầm lẫn dược liệu trên thực tế ^[4]. Do hình thái bên ngoài khó phân biệt, quả la hán (Siraitia grosvenorii) rất dễ bị nhầm với loài họ hàng hoang dã Siraitia siamensis, gây ảnh hưởng đến độ tin cậy của dược tính điều trị viêm họng và cảm lạnh ^[4]. Nghiên cứu đã giải mã bộ gen lục lạp dài 158.757 bp của la hán quả và phát triển 4 cặp chỉ thị phân tử nhằm phân biệt chính xác hai loài này ^[4].

Ngoài ra, các nghiên cứu khác cũng xác định chiết xuất nước quả la hán còn chứa các glycoside triterpenoid loại cucurbitane mới như Luohanguoside A-C với hoạt tính bảo vệ tế bào gan ^[7], cũng như tác dụng làm tăng nhu động ruột, hỗ trợ nhuận tràng ở động vật thí nghiệm ^[8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Từ các kết quả nghiên cứu hiện có, việc uống nước quả la hán mang lại một số lợi ích thực tế rõ nét cho người đang gặp vấn đề ở cổ họng:

• Hỗ trợ làm dịu tức thì cảm giác khô rát hầu họng nhờ lượng dịch ấm đi kèm vị ngọt thanh tự nhiên của mogroside ^[3], ^[4].
• Giảm nhẹ phản ứng viêm cục bộ tại niêm mạc họng thông qua cơ chế ức chế các con đường truyền tín hiệu cytokine gây viêm ^[1], ^[6].
• Hỗ trợ làm loãng dịch nhầy, giảm tiết đờm đặc và hỗ trợ xoa dịu các cơn ho khan kích ứng ^[3], ^[5].
• Cung cấp các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ niêm mạc tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do ^[2], ^[5].

Dù vậy, người tiêu dùng cần nhận định rõ ràng về các giới hạn y học. Phần lớn các bằng chứng cơ chế chuyên sâu hiện nay (như phân tích lộ trình PI3K/AKT hay điều hòa đại thực bào) được thực hiện trên mô hình tế bào in vitro, giải mã tin sinh học hoặc thử nghiệm trên động vật ^[1], ^[8], ^[6]. Số lượng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người mắc viêm họng cấp hoặc mạn tính vẫn còn hạn chế. Nước la hán quả là một biện pháp hỗ trợ tự nhiên quý giá, không thể thay thế phác đồ điều trị kháng sinh hay thuốc đặc trị nếu người bệnh bị nhiễm khuẩn nặng.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng la hán quả

Nhiều người thường mặc định rằng vì nước la hán quả rất ngọt nên người bị tiểu đường không thể sử dụng. Đây là một quan niệm chưa chính xác. Vị ngọt đậm đà của la hán quả đến từ các hợp chất mogroside chứ không phải từ các loại đường thông thường như glucose hay sucrose ^[3], ^[4]. Do đó, quả la hán từ lâu đã được ứng dụng như một chất tạo ngọt tự nhiên và các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra nó sở hữu hoạt tính hạ đường huyết, phù hợp cho người cần kiểm soát đường huyết nếu sử dụng đúng liều lượng ^[3], ^[5].

Một hiểu lầm khác là xem nước la hán quả như "thần dược" có thể chữa dứt điểm mọi nguyên nhân gây ho, từ viêm amidan mủ, viêm xoang chảy dịch cho đến viêm phế quản co thắt. Cần hiểu rằng la hán quả chủ yếu phát huy vai trò thanh nhiệt, giảm viêm niêm mạc và hỗ trợ ức chế phản xạ ho ^[3], ^[1]. Nếu ho xuất phát từ ổ nhiễm trùng có mủ hoặc trào ngược dạ dày thực quản, việc chỉ uống nước la hán quả sẽ không thể xử lý tận gốc nguyên nhân bệnh.

Bên cạnh đó, việc hãm nước la hán quả quá đặc để uống liên tục cả ngày thay cho nước lọc thông thường cũng là một sai lầm. Dù có tính an toàn cao trong thực phẩm, việc lạm dụng quá mức có thể dẫn đến những tác động không mong muốn lên hệ tiêu hóa.

Ai nên thận trọng khi uống nước la hán quả?

Mặc dù la hán quả là loại thảo dược lành tính nằm trong nhóm thực phẩm dùng làm thuốc ^[3], một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng:

• Người có cơ địa tỳ vị hư hàn hoặc đang bị tiêu chảy: Theo y học cổ truyền, quả la hán có tính mát, nhuận tràng ^[5]. Nghiên cứu năm 2021 chứng minh chiết xuất nước quả la hán làm tăng lượng nước trong ruột, rút ngắn thời gian ủ phân và tăng số lần đại tiện trên mô hình động vật ^[8]. Do đó, người bụng dạ yếu, dễ bị lạnh bụng, đi ngoài phân lỏng nếu uống nhiều nước la hán quả có thể khiến tình trạng tiêu chảy nặng hơn.
• Người đang mắc các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp diễn tiến nặng: Bệnh nhân sốt cao, ho ra máu, khó thở hoặc khạc đờm đặc màu xanh vàng cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, không nên tự ý trì hoãn điều trị y khoa chỉ bằng cách uống nước thảo mộc tại nhà.
• Phụ nữ có thai, người có bệnh nền phức tạp hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị chuyên khoa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên.

Hướng dẫn sử dụng đúng cách để tối ưu hiệu quả

Để nước la hán quả phát huy tối đa công dụng làm dịu niêm mạc hầu họng và hỗ trợ giảm ho, bạn có thể áp dụng theo các bước đơn giản sau:

• Lựa chọn quả: Chọn quả tròn, khô ráo, không bị ẩm mốc, khi lắc nhẹ không thấy có tiếng lạo xạo bên trong để tránh mua phải quả bị biến chất hoặc loài hoang dã kém chất lượng ^[4].
• Cách chế biến: Rửa sạch lớp lông mịn bên ngoài vỏ quả. Dùng tay bóp vỡ quả thành 4-6 mảnh nhỏ (bao gồm cả lớp vỏ và phần hạt xơ bên trong vì toàn bộ đều chứa hoạt chất sinh học) ^[5].
• Tỷ lệ và nhiệt độ nước: Cho một quả la hán đã tách nhỏ vào ấm hoặc bình giữ nhiệt, hãm cùng 1,5 đến 2 lít nước sôi (khoảng 90 - 100 độ C). Đậy kín nắp trong khoảng 15-20 phút để các hợp chất mogroside và glycoside tan đều vào nước ^[1], ^[7].
• Cách dùng: Uống khi nước còn ấm. Từng ngụm nước ấm trôi qua cổ họng sẽ giúp làm ẩm niêm mạc, làm dịu các thụ thể kích thích và hỗ trợ kháng viêm nhanh chóng. Nên chia đều lượng nước uống trong ngày, tránh uống quá nhiều sát giờ đi ngủ.

Nước la hán quả là một thức uống thảo mộc lành tính, có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc hỗ trợ làm dịu niêm mạc hầu họng, kháng viêm và giảm các cơn ho phiền toái ^[3], ^[1]. Tuy nhiên, hãy lắng nghe cơ thể và sử dụng thức uống này như một giải pháp hỗ trợ kết hợp với chế độ nghỉ ngơi, uống đủ nước; đừng ngần ngại tìm đến bác sĩ khi các triệu chứng hô hấp không thuyên giảm.