Sau 8 đến 10 tiếng liên tục dán mắt vào màn hình máy tính, điện thoại, nhiều người thường rời bàn làm việc với đôi mắt cay xè, mờ nhòe và nặng trĩu. Để đối phó với tình trạng này, các sản phẩm bổ sung chiết xuất việt quất đen (bilberry) được nhiều người tìm mua với kỳ vọng giúp mắt nhanh chóng phục hồi thị lực.

Các bằng chứng khoa học cho thấy các hoạt chất trong chiết xuất việt quất đen thực sự mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm cảm giác mỏi mắt, nhức mắt và hỗ trợ khả năng điều tiết sau thời gian dài tiếp xúc với thiết bị điện tử [1, 3]. Tuy nhiên, chiết xuất này không phải là "thần dược" giúp phục hồi thị lực tức thì hay cải thiện mọi vấn đề thị giác như nhiều lời đồn thổi [1].

Vì sao mắt đờ đẫn, quá tải sau ngày dài nhìn màn hình?

Trong cuộc sống hiện đại, việc sử dụng các thiết bị hiển thị hình ảnh (VDT) như máy tính, điện thoại thông minh và máy tính bảng đã trở thành thói quen gắn liền với công việc [2]. Theo các khảo sát, khoảng 50% người lao động phải làm việc với màn hình từ 4 tiếng mỗi ngày trở lên [2]. Đáng chú ý, trong số những người gặp triệu chứng mệt mỏi thể chất liên quan đến công việc này, có tới 91,6% người phải chịu đựng tình trạng mỏi mắt và đau mắt [2].

Khi nhìn gần liên tục, cơ thể mi trong mắt phải co thắt liên tục để điều chỉnh tiêu cự thấu kính, dẫn đến hiện tượng co thắt điều tiết quá mức [1, 6]. Việc sử dụng thiết bị cầm tay chỉ trong vòng 20 phút đã có thể gây giãn đồng tử và làm suy giảm phản xạ co đồng tử [3]. Tình trạng giảm biên độ điều tiết hai mắt sau khi dùng máy tính, điện thoại kéo dài chính là nguyên nhân cốt lõi gây ra cảm giác mỏi mắt, nhìn mờ và khó chịu thị giác [3].

Anthocyanin hỗ trợ cơ chế phục hồi mắt như thế nào?

Hoạt chất sinh học nổi bật nhất trong quả việt quất đen chính là anthocyanin [1, 2]. Các nhà khoa học đã chỉ ra một số cơ chế hợp lý giúp chiết xuất này tác động tích cực đến mắt, bao gồm khả năng cải thiện huyết động học vi tuần hoàn, chống oxy hóa, chống viêm, điều hòa hoạt động enzyme võng mạc, ổn định collagen và thúc đẩy quá trình tái tổng hợp sắc tố thị giác rhodopsin [1, 2].

Khi nhìn gần và căng thẳng thị giác, tuần hoàn tại chỗ có thể bị ảnh hưởng; việc bổ sung anthocyanin được cho là giúp cải thiện vi tuần hoàn bên trong các nhóm cơ mắt liên quan [3]. Nhờ đó, hoạt chất này hỗ trợ làm giãn cơ trơn thể mi, giải tỏa tình trạng co thắt điều tiết trương lực do nhìn màn hình cự ly gần [3]. Đồng thời, chiết xuất việt quất đen còn giúp cải thiện phản ứng đồng tử và ức chế các biến đổi khúc xạ tạm thời gây ra chứng mỏi mắt điều tiết [3].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả thực tế?

Hiệu quả của chiết xuất việt quất đối với các triệu chứng mỏi mắt kỹ thuật số đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược.

Một nghiên cứu thực hiện tại Nhật Bản từ năm 2012 đến 2013 trên 281 nhân viên văn phòng (20-40 tuổi) sử dụng màn hình máy tính đã sàng lọc ra 88 người có chỉ số điều tiết thấp [4]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng 480 mg chiết xuất việt quất mỗi ngày hoặc giả dược trong 8 tuần [4]. Kết quả cho thấy sau 8 tuần, nhóm dùng việt quất đã hạn chế được mức suy giảm tần số hợp nhất nhấp nháy tới hạn (CFF) do tải thị giác gây ra (khoảng tin cậy 95%, 0,10-1,60; p = 0,023) [4]. Hàng loạt triệu chứng chủ quan như mỏi mắt, đau nhức mắt, nặng mắt, cảm giác khó chịu và cộm xốn như có dị vật đều giảm rõ rệt so với nhóm giả dược (p < 0,05) [4].

Về khả năng điều hòa cơ thể mi, một nghiên cứu kéo dài 12 tuần trên 109 người trưởng thành khỏe mạnh (20-60 tuổi) đã đánh giá tác động của 240 mg chiết xuất việt quất chuẩn hóa (SBE) dùng mỗi ngày một lần [2]. Kết quả đo lường thành phần tần số cao (HFC)-1 sau khi thực hiện tác vụ nhìn màn hình cho thấy nhóm dùng chiết xuất việt quất cải thiện rõ rệt ở tuần thứ 8 (p = 0,014) và tuần thứ 12 (p = 0,017) [2]. Điều này chứng minh việc sử dụng 240 mg chiết xuất mỗi ngày giúp giải tỏa tình trạng co thắt điều tiết cơ thể mi do thao tác màn hình và làm việc nhìn gần [2].

Chiết xuất việt quất đen lên men cũng được chứng minh mang lại lợi ích cho người bị cận thị. Trong một thử nghiệm lâm sàng bắt chéo trên 30 mắt của người tình nguyện độ tuổi trung niên bị cận thị, việc sử dụng 400 mg chiết xuất việt quất lên men bằng men mỗi ngày trong 1 tháng đã làm tăng đáng kể biên độ điều tiết trung bình từ 4,62 diop lên 5,33 diop (p = 0,002) [5]. Độ nhạy tương phản trung gian (mesopic AULCSF) của người tham gia cũng tăng từ 1,04 lên 1,13 sau điều trị (p = 0,009) [5].

Bên cạnh đó, việc kết hợp chiết xuất việt quất trong công thức đa thành phần cũng ghi nhận kết quả khả quan. Thử nghiệm trên 48 người (45-64 tuổi) phàn nàn về mỏi mắt sử dụng viên uống chứa 20 mg chiết xuất việt quất, 10 mg lutein, chiết xuất vỏ đậu đen, 4 mg astaxanthin và 50 mg DHA trong 4 tuần [6]. Biến thiên điểm điều tiết gần (NPA) ở nhóm can thiệp tăng 1,321 diop so với chỉ 0,108 diop ở nhóm giả dược (p = 0,023), đồng thời cải thiện đáng kể tình trạng mờ mắt và cứng mỏi vùng cổ vai (p < 0,05) [6].

Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất việt quất hỗ trợ tốt cho tình trạng khô mắt, giúp tăng tiết thể tích nước mắt sau 4 tuần ở bệnh nhân khô mắt (p = 0,019) và tăng tiềm năng chống oxy hóa sinh học (BAP, p = 0,003) [4, 5]. Đáng chú ý, ở trẻ em bị cận thị nặng, dùng chiết xuất việt quất liên tục trong 24 tháng giúp làm chậm tốc độ tăng trục nhãn cầu (23,7 lên 23,9 mm so với 23,9 lên 24,8 mm ở nhóm chứng) và hạn chế tăng độ cận (-10,8 D lên -11,2 D so với nhóm chứng -10,5 D lên -12,3 D) [7].

Hiểu lầm: Có giúp tăng thị lực ban đêm vượt trội?

Một hiểu lầm rất phổ biến là chiết xuất việt quất có thể giúp mắt nhìn rõ trong bóng đêm. Thực tế tổng quan hệ thống các nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2004 cho thấy chiết xuất này không giúp cải thiện thị lực ban đêm ở người có đôi mắt bình thường [1].

Các nghiên cứu sử dụng liều anthocyanin chuẩn hóa từ thấp (12-150 mg/ngày) đều không ghi nhận lợi ích [1]. Thậm chí ở liều cao tới 720 mg/ngày, hiệu quả đo lường cũng không đủ để kết luận thành công [1]. Một thử nghiệm trên 40 phi công quân sự dùng 400 mg anthocyanin việt quất trước chuyến bay cho thấy họ giảm cảm giác lưu ảnh sau lóa sáng và giảm mỏi mắt chủ quan, nhưng các chỉ số nhãn khoa khách quan không hề thay đổi [1]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng sản phẩm giúp nhìn xuyên màn đêm hay chữa lành các bệnh lý mắt nghiêm trọng [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các nghiên cứu lâm sàng kéo dài từ 4 tuần đến 12 tuần không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng nào ở các nhóm dùng chiết xuất việt quất, việc dùng thực phẩm bổ sung vẫn cần sự cẩn trọng [3, 6, 7].

Những người mắc các bệnh lý mắt thực thể đã được chẩn đoán, phụ nữ có thai, người đang cho con bú hoặc người đang dùng các thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng. Thực phẩm bổ sung không thể thay thế cho các chỉ định y khoa chuyên sâu và không loại trừ được tổn thương mắt nếu tiếp tục thói quen sinh hoạt phản khoa học.

Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ mắt

Để đạt được hiệu quả giảm mỏi mắt và hỗ trợ điều tiết, người dùng có thể cân nhắc các chế phẩm chứa chiết xuất việt quất đen chuẩn hóa với liều lượng đã được kiểm chứng lâm sàng:

Về liều lượng, mức dùng phổ biến mang lại hiệu quả bảo vệ trước áp lực nhìn gần dao động từ 240 mg đến 480 mg chiết xuất việt quất chuẩn hóa mỗi ngày [3, 6]. Thời gian bổ sung nên duy trì liên tục từ 4 đến 8 tuần, hoặc 12 tuần để thấy rõ hiệu quả thư giãn cơ thể mi [3, 6].

Bên cạnh chiết xuất đơn lẻ, việc kết hợp cùng các dưỡng chất chống oxy hóa khác như lutein, astaxanthin và DHA cũng là hướng đi đã được chứng minh giúp cải thiện khả năng điều tiết và chứng mỏi mắt [6].

Chiết xuất việt quất đen là giải pháp hỗ trợ đáng giá giúp mắt nhanh hồi phục sau những giờ làm việc căng thẳng với màn hình [1, 3]. Dẫu vậy, viên bổ sung chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi đi kèm với chế độ nghỉ ngơi điều độ cho mắt và lối sống cân bằng.