Cảm giác nóng rát vùng ngực, ợ chua hay đắng miệng sau mỗi bữa ăn là phiền toái thường gặp ở rất nhiều người trong nhịp sống hiện đại. Khi đối mặt với tình trạng này, người bệnh thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm làm dịu triệu chứng mà không muốn phụ thuộc quá mức vào thuốc ức chế axit. Cam thảo khử glycyrrhizin, thường được gọi tắt là DGL (Deglycyrrhizinated Licorice), chính là một trong những lựa chọn thảo dược được chú ý nhờ khả năng củng cố hàng rào bảo vệ niêm mạc thay vì chỉ đơn thuần trung hòa axit dạ dày.
Về bản chất, cam thảo DGL là chiết xuất từ rễ cây cam thảo đã trải qua quy trình loại bỏ thành phần glycyrrhizin để ngăn chặn các tác dụng phụ nguy hiểm lên tim mạch và huyết áp [1]. Thay vì ức chế dạ dày tiết axit, DGL hoạt động bằng cách kích thích lưu lượng máu đến nuôi dưỡng mô và thúc đẩy bài tiết dịch nhầy bảo vệ bề mặt thực quản và dạ dày [1].
Trào ngược dạ dày thực quản và gánh nặng tổn thương niêm mạc
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là một trong những vấn đề lâm sàng phổ biến nhất trong thực hành y khoa hàng ngày, gây ảnh hưởng đến khoảng 20% đến 30% dân số tại các nước phương Tây [2]. Tình trạng này đặc trưng bởi sự tiếp xúc lặp đi lặp lại của niêm mạc thực quản với dịch trào ngược từ dạ dày, bao gồm cả dịch chứa axit và dịch không chứa axit [2]. Các thành phần trong dịch trào ngược này rất phức tạp, chứa axit clohydric, enzym pepsin dạ dày cũng như các protease từ tá tràng và ruột non [2].
Khi niêm mạc thực quản tiếp xúc thường xuyên với các chất dịch lòng ruột bất thường này, quá trình viêm niêm mạc mạn tính sẽ bùng phát [2]. Tổn thương viêm này được biểu hiện qua sự phóng thích cục bộ của chất trung gian gây viêm đặc hiệu interleukin-8 (IL-8) cùng nhiều phân tử tiền viêm khác từ tế bào biểu mô thực quản [2]. Quá trình này sẽ kích thích và thu hút các tế bào hiệu ứng miễn dịch xâm nhập vào lớp biểu mô, từ đó gây ra các biến đổi vi thể và làm suy giảm cấu trúc bảo vệ tự nhiên của cơ quan này [2]. Vì lý do đó, giới nghiên cứu đang tìm kiếm các hướng can thiệp mới vượt ra ngoài giới hạn của các liệu pháp ức chế tiết axit truyền thống [2].
Cam thảo DGL là gì và vì sao phải loại bỏ glycyrrhizin?
Rễ cam thảo, tên khoa học là Glycyrrhiza glabra, từ lâu đã được sử dụng rộng rãi trong y học thực vật để điều trị các chứng viêm nhiễm đường tiêu hóa [3]. Tuy nhiên, rễ cam thảo tự nhiên chứa hoạt chất glycyrrhizin (hay axit glycyrrhizic), một hợp chất có đặc tính giống thụ thể mineralocorticoid [1]. Nếu dung nạp hoạt chất này, cơ thể có nguy cơ giữ muối natri, đào thải kali qua thận dẫn đến hạ kali máu, kiềm chuyển hóa và gây tăng huyết áp thứ phát [3], [4].
Chính vì lý do an toàn sinh học này, quy trình công nghệ khử glycyrrhizin đã được phát triển để tạo ra DGL [1]. Quá trình chế biến này giúp loại bỏ phân tử glycyrrhizin, triệt tiêu nguy cơ giữ muối natri và các tác dụng phụ tim mạch nguy hiểm khi sử dụng liều cao hoặc dùng kéo dài [3]. DGL được bào chế ở nhiều dạng khác nhau phục vụ người dùng như viên nhai, viên nang, dung dịch lỏng và viên ngậm [5]. Nhờ độ an toàn được cải thiện đáng kể, DGL thường được các bác sĩ chuyên khoa y học tích hợp áp dụng nhằm hỗ trợ bệnh nhân giảm dần sự phụ thuộc vào các loại thuốc ức chế tiết axit [3].
Cơ chế bảo vệ niêm mạc: Tăng tiết chất nhầy và hồi phục tế bào
Khác biệt cơ bản giữa DGL và các thuốc kháng axit hoặc ức chế bơm proton nằm ở cơ chế tác động sinh lý học [1]. DGL không trực tiếp ngăn chặn sự bài tiết axit dạ dày [1]. Ngược lại, dược liệu này thúc đẩy các cơ chế tự vệ tiêu chuẩn của cơ thể nhằm ngăn ngừa tạo vết loét và kích hoạt quá trình tự chữa lành vết thương của niêm mạc bằng cách gia tăng cung cấp lượng máu tưới và tăng sản xuất chất nhầy che phủ bề mặt [1].
Ở mức độ phân tử, cơ chế tác động chống viêm của rễ cam thảo được ghi nhận thông qua khả năng ức chế quá trình tổng hợp prostaglandin bất lợi và ngăn chặn enzyme lipoxygenase [3]. Hoạt chất này cũng thể hiện đặc tính kháng viêm, kháng khuẩn và kháng virus hữu ích trong điều trị các rối loạn tiêu hóa thứ phát do tăng tiết dịch vị quá mức [1]. Ngoài ra, dịch chiết rễ cam thảo còn chứa nhiều nhóm hợp chất polyphenol mang hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sống, hỗ trợ dọn dẹp các gốc tự do gây hại cho tế bào niêm mạc [5].
Quá trình tái tạo biểu mô đường tiêu hóa đòi hỏi nguồn năng lượng nội bào rất lớn dưới dạng adenosine triphosphate (ATP) để khôi phục rào cản tế bào [6]. Trong nghiên cứu về flavonoid từ rễ cam thảo (Glycyrrhiza inflata), các nhà khoa học đã chứng minh chiết xuất này kích thích tăng cường chuyển hóa năng lượng thông qua việc điều hòa trục truyền tín hiệu cảm nhận năng lượng mTOR [6]. Việc thúc đẩy phosphoryl hóa mTOR gấp hơn 2,5 lần đã phục hồi quá trình đường phân và chu trình axit tricarboxylic (chu trình TCA) trong tế bào biểu mô, dưới niêm mạc và lớp cơ [6]. Điều này mang lại mức tăng gấp 2 lần nồng độ ATP nội bào so với nhóm bệnh lý, từ đó cung cấp đủ năng lượng để tái tạo biểu mô nhanh chóng [6].
Các nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm chứng minh điều gì?
Hiệu quả của chiết xuất rễ cam thảo đã được xác nhận qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 50 người trưởng thành mắc chứng khó tiêu chức năng theo tiêu chuẩn chẩn đoán Rome III [1]. Nhóm bệnh nhân tham gia được phân ngẫu nhiên để uống giả dược hoặc dùng 75 mg chiết xuất cam thảo Glycyrrhiza glabra chuẩn hóa (GutGard) mỗi ngày trong thời gian 30 ngày liên tục [1]. Mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng khó tiêu được theo dõi chặt chẽ bằng thang đo Likert 7 điểm tại các mốc thời gian ngày 0, ngày 15 và ngày 30 [3].
Kết quả thử nghiệm lâm sàng cho thấy, nhóm sử dụng chiết xuất cam thảo có sự suy giảm rõ rệt và có ý nghĩa thống kê về tổng điểm triệu chứng khó tiêu (với p < 0,05) cũng như cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống so với nhóm dùng giả dược [3]. Mặc dù đối tượng nghiên cứu là người khó tiêu chức năng - tình trạng có chung các biểu hiện đau rát và khó chịu vùng thượng vị giống trào ngược - thử nghiệm này cung cấp cơ sở lâm sàng đáng tin cậy về khả năng làm dịu biểu mô dạ dày [1].
Bên cạnh bằng chứng lâm sàng, các nghiên cứu trên mô hình động vật cũng ghi nhận hiệu lực bảo vệ mạnh mẽ của các hoạt chất từ cam thảo [6]. Trong thử nghiệm tổn thương loét niêm mạc dạ dày do cồn liều cao ở chuột cống, việc điều trị bằng flavonoid chiết xuất từ cam thảo đã làm giảm chỉ số loét dạ dày tới 50% [6]. Liệu pháp này còn giảm thiểu đáng kể mức độ căng thẳng oxy hóa và ngăn chặn sự thâm nhiễm của các tế bào viêm tại vùng mô bị tổn hại [6].
Hỗ trợ ức chế vi khuẩn Helicobacter pylori và giảm tiết gastrin
Sự hiện diện của vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) là một trong những yếu tố làm trầm trọng thêm các tổn thương viêm loét dạ dày tá tràng và ảnh hưởng gián tiếp đến chức năng vận động thực quản - dạ dày. Nghiên cứu thực nghiệm trên chuột C57BL/6 bị gây nhiễm khuẩn H. pylori lặp lại đã đánh giá vai trò của DGL khi dùng đơn độc hoặc kết hợp [7]. Kết quả kiểm tra mô bệnh học thông qua test sinh vật giống campylobacter (CLO test) ở tuần thứ 4 cho thấy: trong khi tỷ lệ dương tính ở nhóm nhiễm bệnh không can thiệp lên tới 100%, thì nhóm sử dụng đối chứng dương DGL đã giảm tỷ lệ dương tính xuống chỉ còn 30% [7].
Đồng thời, nồng độ kháng thể IgG-1 huyết thanh kháng H. pylori ở nhóm dùng DGL giảm xuống mức 0,94 ± 0,07 so với mức 1,48 ± 0,06 ở nhóm chuột nhiễm bệnh không điều trị [7]. Bên cạnh đó, các chiết xuất từ cam thảo còn làm suy giảm biểu hiện của các gen quy định độc lực nguy hiểm của vi khuẩn như alpA và cagA [7]. Thêm vào đó, các dạng chiết xuất từ rễ cam thảo bao gồm cả DGL và dẫn xuất carbenoxolone còn thể hiện hoạt tính chống loét nhờ cơ chế ức chế tiết hormone gastrin - một loại hormone kích thích bài tiết dịch vị [5].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng khoa học
Nhìn một cách khách quan, cam thảo DGL đem lại lợi ích nổi trội là tính êm dịu, hỗ trợ làm dịu triệu chứng nóng rát thượng vị bằng cơ chế sinh học bảo vệ tự nhiên mà không can thiệp thô bạo vào sinh lý sản xuất axit của dạ dày [1]. Việc kết hợp DGL cùng với các thuốc kháng axit cũng đã được ghi nhận trong y văn nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát vết loét đường tiêu hóa [5].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nắm rõ các giới hạn khoa học hiện tại. Số lượng thử nghiệm lâm sàng mù đôi trên người về DGL cho tình trạng trào ngược thực quản vẫn còn ở quy mô khiêm tốn với số lượng mẫu hạn chế, chẳng hạn như nghiên cứu của GutGard mới chỉ dừng lại ở quy mô 50 người trưởng thành [1]. Đa số các cơ chế phục hồi mức độ sâu thông qua con đường chuyển hóa mTOR và gia tăng tổng hợp ATP hiện mới được chứng minh trên động vật thí nghiệm [6]. Quan trọng hơn, cam thảo DGL là một liệu pháp hỗ trợ chức năng bảo vệ niêm mạc chứ không phải là thuốc đặc trị thay thế toàn bộ phác đồ điều trị chuyên khoa do bác sĩ chỉ định.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cam thảo trị bệnh dạ dày
Một hiểu lầm hết sức phổ biến là nhiều người thường tự ý mua rễ cam thảo khô thô ở tiệm đông dược về đun nước uống hàng ngày với suy nghĩ thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại. Trên thực tế, cam thảo thô chưa qua chiết xuất loại bỏ glycyrrhizin chứa hàm lượng hoạt chất này rất cao [1]. Hoạt chất glycyrrhizic acid có thể gây hội chứng giả thừa aldosterone (pseudohyperaldosteronism), dẫn đến tình trạng giữ nước, kiềm chuyển hóa, mất kali và gây tăng huyết áp nguy hiểm [4].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng cam thảo DGL đã loại bỏ glycyrrhizin thì có thể uống không kiểm soát liều lượng và thời gian. Y văn thế giới đã ghi nhận trường hợp lâm sàng một bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu vì ngừng xoang ngắt quãng trên điện tâm đồ (sinus pause) và ngất xỉu do hạ kali máu nghiêm trọng kèm tăng huyết áp [4]. Bệnh nhân này đã tự ý sử dụng một lượng lớn cam thảo khử glycyrrhizin liên tục trong nhiều năm liền để làm dịu cơn đau thượng vị sau ăn [4]. Tình trạng rối loạn điện giải do lạm dụng cam thảo kéo dài có thể khởi phát các rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng như ngoại tâm thu, nhịp nhanh thất, rung thất hoặc xoắn đỉnh [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cam thảo DGL?
Mặc dù Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) công nhận cam thảo và các dẫn xuất của nó là an toàn trong danh mục phụ gia thực phẩm ở nồng độ nhất định, cơ quan này vẫn đưa ra khuyến cáo thận trọng đối với các nhóm đối tượng có nguy cơ cao và khi sử dụng lượng lớn [4]. Những người mắc bệnh tăng huyết áp, người có tiền sử suy tim hoặc rối loạn nhịp tim cần hết sức cẩn trọng và theo dõi điện giải huyết thanh định kỳ nếu có ý định sử dụng [4].
Đối với đối tượng trẻ em, hiện nay hoàn toàn chưa có các nghiên cứu nhi khoa xác nhận tính an toàn, hướng dẫn liều dùng hay chứng minh lợi ích lâm sàng của DGL trong việc điều trị các rối loạn tiêu hóa chức năng [1]. Do đó, phụ huynh không được tự ý cho trẻ nhỏ sử dụng các chế phẩm này khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nhi [1]. Phụ nữ mang thai và người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để tránh các tương tác bất lợi.
Hướng dẫn sử dụng cam thảo DGL đúng cách trong sinh hoạt
Để phát huy tối đa hiệu quả bảo vệ bề mặt niêm mạc và hỗ trợ kiểm soát tình trạng trào ngược, việc sử dụng DGL cần tuân thủ nghiêm ngặt về thời điểm và cách dùng theo các hướng dẫn chuẩn hóa:
Về liều lượng và thời điểm, liều dùng tiêu chuẩn đã được xác lập cho người trưởng thành là từ 2 đến 4 viên nhai DGL (hàm lượng 380 mg mỗi viên), sử dụng trước bữa ăn khoảng 20 phút [1]. Chiết xuất chuẩn hóa dạng viên uống GutGard cũng đã được thử nghiệm lâm sàng với liều 75 mg mỗi ngày trong 30 ngày cho thấy hiệu quả rõ rệt [1].
Về cách dùng, các chuyên gia khuyến khích sử dụng dạng viên nhai hoặc viên ngậm thay vì nuốt trọn nguyên viên với nước [1], [5]. Khi nhai kỹ trước khi nuốt, các hoạt chất của cam thảo sẽ hòa trộn đều cùng dịch nước bọt, trực tiếp tráng một lớp màng bảo vệ sinh học tự nhiên dọc theo niêm mạc hầu họng và thực quản trước khi thức ăn đi xuống dạ dày.
Về liệu trình, người bệnh chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn hạn từ vài tuần đến một tháng, không được tự ý sử dụng kéo dài nhiều năm để tránh biến chứng chuyển hóa [4]. Việc dùng DGL cũng có thể kết hợp cùng với thuốc kháng axit khi có chỉ định của bác sĩ để tăng cường hiệu quả chống viêm loét [5].
Cam thảo DGL là một giải pháp thảo dược hỗ trợ giá trị cho người bị trào ngược dạ dày thực quản nhờ cơ chế củng cố dịch nhầy và bảo vệ niêm mạc một cách chủ động. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ phát huy tối đa lợi ích khi được sử dụng đúng liều lượng chuẩn hóa, đúng thời điểm và có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.