Đau bụng đi ngoài nhiều lần trong ngày khiến cơ thể mệt lả và mất nước nhanh chóng. Ở nhiều vùng quê Việt Nam, thói quen ra vườn hái nắm lá hàn the ba hoa (còn gọi là tràng quả ba hoa) đem sắc nước uống để cầm tiêu chảy vẫn rất phổ biến. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại cỏ mọc hoang sát đất này vừa lành tính vừa giúp êm bụng tức thì, nhưng thực hư tác dụng và độ an toàn của chúng đến đâu vẫn là câu hỏi lớn.
Trả lời thẳng vấn đề này, các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy chiết xuất cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) thực sự chứa nhiều hoạt chất quý có khả năng kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hóa và diệt giun sán trong ống nghiệm [1] [2] [3] [4]. Tuy nhiên, hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định hiệu quả chống co thắt ruột hay cầm tiêu chảy cấp của nước sắc lá cây này. Việc tự ý uống nước lá khi bị tiêu chảy tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu người bệnh bỏ qua bước bù nước điện giải hoặc dùng nguyên liệu nhiễm bẩn.
Thói quen dùng cỏ vườn trị đau bụng và những ẩn số khoa học
Hàn the ba hoa là loài cỏ nhỏ mọc bò sát mặt đất, rất dễ bắt gặp ở bờ ruộng, bãi cỏ hay sân vườn. Vì sẵn có và không tốn chi phí, nhiều gia đình coi đây như "tủ thuốc sống" mỗi khi có người rối loạn tiêu hóa. Người dân thường nhổ cả cây, rửa qua nước rồi đun sôi lấy nước uống với hy vọng làm dịu cơn đau quặn bụng.
Thói quen này xuất phát từ kinh nghiệm dân gian truyền miệng qua nhiều thế hệ. Trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia, các loài thuộc chi Tràng quả (Desmodium) từ lâu đã được sử dụng làm công cụ cung cấp các chất chuyển hóa thứ cấp để hỗ trợ điều trị nhiều loại bệnh khác nhau [3]. Nhiều dịch chiết thực vật nói chung cũng từng được dùng làm nguồn dược liệu cho các rối loạn tiêu hóa, nhiễm giun sán hay phản ứng viêm [5].
Dù vậy, ranh giới giữa kinh nghiệm dân gian và y học thực chứng rất rõ ràng. Một loại lá có chứa chất kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc đun nước uống sẽ chữa khỏi tiêu chảy ở người. Để đánh giá uống nước lá hàn the ba hoa lợi hay hại, cần nhìn vào thành phần hóa học và cơ chế tác động thực sự đã được khoa học ghi nhận.
Hoạt chất trong hàn the ba hoa tác động lên hệ tiêu hóa thế nào?
Khi phân tích dưới góc độ sinh화학, cây hàn the ba hoa là một kho chứa các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao, nổi bật nhất là nhóm polyphenol và flavonoid [2] [3]. Đây là những chất chuyển hóa thứ cấp đóng vai trò bảo vệ thực vật và mang lại nhiều tác dụng dược lý khi đi vào cơ thể sống [3].
Cơ chế đầu tiên cần nhắc đến là khả năng kháng khuẩn và kháng nấm của nhóm flavonoid phân lập từ loài cây này [3]. Tiêu chảy cấp phần lớn liên quan đến sự xâm nhập của vi khuẩn, nấm hoặc ký sinh trùng qua đường ăn uống. Các hợp chất phenolic và flavonoid trong thực vật được phân loại là những tác nhân kháng vi sinh vật có hoạt tính, giúp ức chế sự phát triển của mầm bệnh [5] [3]. Bên cạnh đó, chiết xuất cồn của cây còn cho thấy tác dụng kháng giun đũa ở người trong môi trường ống nghiệm, hỗ trợ giải thích phần nào công dụng làm sạch đường ruột theo kinh nghiệm xưa [4].
Cơ chế thứ hai là khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Khi niêm mạc ruột bị viêm nhiễm do tác nhân gây tiêu chảy, cơ thể sẽ sinh ra nhiều gốc tự do gây tổn thương tế bào. Các hợp chất polyphenol và flavonoid trong hàn the ba hoa hoạt động như những chất dọn dẹp gốc tự do, bảo vệ tế bào khỏi độc tố và các yếu tố gây căng thẳng (stressors) [2] [3]. Lưu ý quan trọng là các tài liệu nghiên cứu hiện tại chủ yếu chứng minh đặc tính kháng khuẩn, kháng giun và chống oxy hóa của chiết xuất cây [2] [3] [4], hoàn toàn chưa có dữ liệu thực nghiệm cụ thể nào trong các công bố này xác nhận cơ chế làm giãn cơ trơn hay chống co thắt ruột trực tiếp.
Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất hàn the ba hoa?
Để biết chính xác cây hàn the ba hoa làm được gì, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều cuộc khảo sát trong phòng thí nghiệm và trên động vật qua nhiều thập kỷ.
Một nghiên cứu công bố năm 1975 đã sàng lọc các loài thực vật bản địa để tìm hoạt tính diệt giun sán chống lại giun đũa ở người (Ascaris lumbricoides) [4]. Thiết kế nghiên cứu thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) bằng cách sử dụng dịch chiết cồn của nhiều loại dược liệu khác nhau [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất cồn của cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) thể hiện hoạt tính kháng giun đũa người ở mức độ tốt trong môi trường ống nghiệm [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới dừng lại ở thử nghiệm ngoài cơ thể sống và dùng dung môi cồn, chưa xác định được liều dùng an toàn trên người bệnh nhiễm giun thực tế [4].
Đến năm 2010, một nghiên cứu khác đã đánh giá toàn diện hoạt tính chống oxy hóa, chống tăng sinh tế bào và độ an toàn của chiết xuất thô cùng các phân đoạn từ cây hàn the ba hoa [2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đo hàm lượng phenolic tổng số, flavonoid tổng số và khả năng bắt giữ gốc tự do bằng các phương pháp chuẩn như DPPH, TEAC, năng lực khử và phương pháp MTT [2]. Kết quả định lượng cho thấy trong mỗi gam chiết xuất thô, hàm lượng phenolic tổng số tương đương 36,60 +/- 0,1 mg catechin và hàm lượng flavonoid tổng số tương đương 45,6 +/- 0,6 mg rutin [2]. Trong thử nghiệm năng lực khử, 1,25 mg chiết xuất thô có tác dụng tương đương với 61,2 +/- 0,3 microgam axit ascorbic (vitamin C) [2]. Đáng chú ý, phân đoạn ethyl acetate hoạt động mạnh nhất khi 0,4 mg phân đoạn này có khả năng dọn gốc tự do tương đương 186,6 +/- 2,5 microgam alpha-tocopherol (vitamin E) và 82,5 +/- 2,1 microgam trolox [2]. Về độ an toàn, khi thử nghiệm độc tính cấp trên chuột bằng cách cho uống qua ống thông dạ dày, liều gây chết trung bình (LD50) của chiết xuất thô lớn hơn 10 g/kg trọng lượng cơ thể [2]. Giới hạn của công trình này là các phép thử chống oxy hóa thực hiện trong ống nghiệm và độ an toàn mới được kiểm chứng trên chuột, chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người bị bệnh tiêu hóa [2].
Một công bố tổng quan năm 2022 về vai trò trị liệu của các loài thuộc chi Desmodium tiếp tục khẳng định giá trị của nhóm hoạt chất flavonoid [3]. Nghiên cứu dựa trên việc khai thác tài liệu y văn để đánh giá tầm quan trọng của flavonoid đối với sức khỏe con người [3]. Báo cáo chỉ rõ các flavonoid phân lập riêng từ loài hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) thể hiện các hoạt tính kháng khuẩn, chống động kinh, kháng nấm và bảo vệ phóng xạ [3]. Dù mở ra tiềm năng ứng dụng làm thực phẩm bổ sung và trị liệu, nghiên cứu này mang tính chất tổng hợp tài liệu và không cung cấp phác đồ điều trị tiêu chảy cụ thể trên người [3].
Gần đây nhất, một nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 2023 đã đi sâu phân tích chiết xuất methanol của cây hàn the ba hoa nhằm tìm kiếm hợp chất kháng nấm tự nhiên [1]. Từ phân đoạn hòa tan trong n-butanol, các nhà khoa học đã phân lập và xác định cấu trúc của 7 hợp chất, trong đó có 6 hợp chất thuộc nhóm flavone 6- hoặc 8-C-glycoside [1]. Hai hợp chất chính chiếm tỷ lệ lần lượt là 0,846% và 0,759% trong chiết xuất methanol [1]. Khi thử nghiệm trong ống nghiệm, hợp chất số 1 cho thấy hoạt tính ức chế nấm Sclerotium rolfsii phụ thuộc liều với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 162,1 microgam/mL [1]. Ở nồng độ 300 microgam/mL, hợp chất 1 và 2 ức chế đáng kể chủng Phytophthora palmivora [1]. Đặc biệt, khi bào chế chiết xuất methanol dưới dạng nhũ tương nano với kích thước giọt 12,2 nm, hiệu quả ức chế nấm vượt trội hơn hẳn so với dịch chiết thông thường [1]. Tuy nhiên, giới hạn lớn của nghiên cứu năm 2023 này là đối tượng thử nghiệm là các chủng nấm gây bệnh trên thực vật chứ không phải tác nhân gây bệnh đường ruột ở người, đồng thời dung môi sử dụng là methanol và công nghệ nano chứ không phải cách đun nước thông thường [1].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn thực tế của bằng chứng
Nhìn vào chuỗi nghiên cứu trên, lợi ích tiềm năng của hàn the ba hoa là có cơ sở khoa học bước đầu. Cây chứa hàm lượng rõ rệt các chất chống oxy hóa tương đương với vitamin C, vitamin E khi xét trên tỷ lệ nhất định trong phòng thí nghiệm [2]. Các flavonoid từ cây cũng được ghi nhận có tính kháng khuẩn, kháng nấm và diệt ký sinh trùng đường ruột như giun đũa [3] [4]. Ngoài ra, ngưỡng liều gây chết trung bình (LD50) trên chuột vượt mức 10 g/kg cho thấy chiết xuất thô của cây có độc tính cấp tính khá thấp khi dùng đường uống trên động vật [2].
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là điều người đọc cần đặc biệt tỉnh táo. Toàn bộ các kết quả kháng khuẩn, kháng giun và chống oxy hóa nêu trên đều được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên mô hình động vật [1] [2] [4]. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học phải dùng dung môi hữu cơ như methanol, cồn, ethyl acetate hoặc n-butanol để tách chiết hoạt chất ở nồng độ cô đặc [1] [2] [4].
Ngược lại, việc người dân dùng nước lã đun sôi lá cây sẽ không thể chiết xuất được tối đa lượng flavonoid hay đạt được kích thước hạt nano 12,2 nm như trong nghiên cứu [1]. Hơn nữa, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người bệnh tiêu chảy để đo lường xem uống bao nhiêu ml nước lá thì giảm số lần đi ngoài. Do đó, nước lá hàn the ba hoa không thể được coi là thuốc đặc trị tiêu chảy.
Những hiểu lầm thường gặp khi uống nước lá cầm tiêu chảy
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng "kháng khuẩn trong ống nghiệm" với khả năng "chữa khỏi nhiễm trùng ruột ở người". Nhiều người nghĩ rằng cứ uống nước lá có tính kháng khuẩn là tiêu diệt được hết vi khuẩn gây bệnh trong bụng. Thực tế, dịch vị dạ dày và men tiêu hóa có thể làm biến đổi hoạt chất thực vật trước khi chúng kịp phát huy tác dụng tại ruột.
Hiểu lầm thứ hai là tâm lý "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống càng đặc càng nhanh khỏi". Dù thử nghiệm trên chuột cho thấy ngưỡng an toàn của chiết xuất thô khá cao [2], nhưng cây hàn the ba hoa mọc sát mặt đất, rất dễ bám đất cát, phân động vật, trứng giun sán và thuốc bảo vệ thực vật. Nếu rửa không kỹ hoặc đun chưa đủ nhiệt, chính bát nước lá lại trở thành nguồn đưa thêm vi khuẩn và ký sinh trùng vào đường ruột đang tổn thương.
Một sai lầm nguy hiểm khác là chỉ tập trung tìm lá cây cầm tiêu chảy mà quên mất việc bù nước. Trong bệnh tiêu chảy cấp, biến chứng nguy hiểm nhất đe dọa tính mạng là mất nước và rối loạn điện giải chứ không phải bản thân số lần đi ngoài. Nước sắc lá cây không có đủ tỷ lệ muối và đường chuẩn như dung dịch Oresol để bù đắp lượng dịch cơ thể đã mất.
Ai nên thận trọng khi sử dụng hàn the ba hoa?
Mặc dù các hợp chất flavonoid từ thực vật thường được xem là có lợi cho sức khỏe [3], không phải ai cũng có thể tùy ý sử dụng nước sắc từ các loại cỏ mọc hoang khi đang có bệnh cấp tính.
Trẻ nhỏ, người cao tuổi và phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú là nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh tự ý uống nước lá hàn the ba hoa trị tiêu chảy. Hệ tiêu hóa và chức năng gan thận của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, trong khi người già dễ suy kiệt nhanh nếu tiêu chảy kéo dài mà không được điều trị đúng phác đồ y khoa.
Những người có dấu hiệu tiêu chảy nhiễm trùng nặng như sốt cao, đau bụng dữ dội, đi ngoài phân có nhầy máu, nôn ói liên tục hoặc có biểu hiện mất nước (môi khô, mắt trũng, khát nước dữ dội, tiểu ít) tuyệt đối không tự chữa bằng lá cây tại nhà. Đây là những tình huống cần được bác sĩ thăm khám và chỉ định thuốc đặc hiệu. Ngoài ra, người có bệnh nền mạn tính về gan, thận hoặc đang phải uống thuốc điều trị hàng ngày cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào để tránh tương tác bất lợi.
Áp dụng thực tế thế nào để bảo vệ hệ tiêu hóa an toàn?
Khi bị tiêu chảy nhẹ (chỉ đi ngoài phân lỏng vài lần trong ngày, không sốt, không nôn, cơ thể vẫn tỉnh táo), nguyên tắc ưu tiên hàng đầu trong đời sống là bù nước và điện giải. Người bệnh nên pha dung dịch Oresol đúng tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì và uống từng ngụm nhỏ sau mỗi lần đi ngoài. Chế độ ăn nên chuyển sang các món mềm, lỏng, dễ tiêu hóa như cháo trắng nấu thịt nạc, súp, chuối chín và tránh thực phẩm nhiều dầu mỡ, sữa tươi hay đồ uống có gas.
Nếu muốn sử dụng các sản phẩm từ thảo dược có chứa flavonoid để hỗ trợ sức khỏe hoặc chống oxy hóa như cách các tài liệu khoa học gợi ý [2] [3], người dùng nên ưu tiên lựa chọn các chế phẩm đã được chuẩn hóa, kiểm định độ tinh khiết và loại bỏ tạp chất. Với cây hàn the ba hoa thu hái tự nhiên, nếu sử dụng theo kinh nghiệm dân gian cho các vấn đề nhẹ, bắt buộc phải chọn nguồn cây sạch không nhiễm hóa chất, ngâm rửa nhiều lần dưới vòi nước chảy để loại bỏ hoàn toàn bùn đất và nấu chín kỹ.
Tuy nhiên, người bệnh không nên uống nước lá quá đặc hoặc dùng thay thế hoàn toàn nước lọc và dung dịch Oresol. Nếu sau 1 đến 2 ngày áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà mà tình trạng tiêu chảy không thuyên giảm, người bệnh cần ngưng dùng lá cây và đến cơ sở y tế để kiểm tra.
Kết luận
Chiết xuất cây hàn the ba hoa thực sự chứa các hoạt chất phenolic và flavonoid có khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng nấm và diệt giun đũa trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1] [2] [3] [4]. Tuy vậy, việc uống nước sắc lá cây tự nấu tại nhà chưa có bằng chứng lâm sàng trên người đảm bảo hiệu quả cầm tiêu chảy hay chống co thắt ruột. Khi gặp sự cố tiêu chảy, người dân nên đặt việc bù nước Oresol, ăn uống vệ sinh lên hàng đầu và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì phó thác hoàn toàn vào các bài thuốc truyền miệng.
