Uống nước sắc cây cứt lợn kéo dài có gây hại cho gan?

Cây cứt lợn (còn gọi là cỏ hôi, hoa ngũ sắc) từ lâu đã là vị thảo dược quen thuộc trong dân gian, thường được người dân thu hái để chữa viêm xoang, dị ứng, viêm da hay các chứng rối loạn tiêu hóa. Nhiều người có thói quen đun sắc loại cây này lấy nước uống hằng ngày trong nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng, với niềm tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính và giúp "mát gan, thanh nhiệt".

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ góc độ y học và dược lý hiện đại là: Uống nước sắc cây cứt lợn kéo dài có nguy cơ rất cao gây tổn thương và độc tính nghiêm trọng cho gan. Thói quen sử dụng tùy tiện đường uống trong thời gian dài tiềm ẩn hiểm họa suy giảm chức năng gan do các hợp chất tự nhiên có sẵn trong cây.

"Thủ phạm" mang tên alkaloid pyrrolizidine

Lý do chính khiến cây cứt lợn trở nên nguy hiểm khi dùng đường uống kéo dài nằm ở nhóm hợp chất tự nhiên có tên là alkaloid pyrrolizidine (thường viết tắt là PA). Các phân tích hóa thực vật đã xác định cây cứt lợn chứa các alkaloid pyrrolizidine đặc trưng như lycopsamine và echinatine ^[1]. Đây là những chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh, vốn đóng vai trò như một cơ chế tự vệ hóa học của cây chống lại sâu bệnh và nấm hại trong tự nhiên ^[1].

Dù có ích cho sự sinh tồn của loài thực vật này, alkaloid pyrrolizidine lại là độc chất đối với người và gia súc ^[2]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, các alkaloid này sẽ di chuyển trực tiếp đến gan ^[2]. Gan chính là cơ quan đích đầu tiên và chịu tác động nặng nề nhất vì tại đây diễn ra quá trình chuyển hóa các chất độc hại ^[2].

Trong quá trình gan chuyển hóa các alkaloid này, các chất trung gian độc hại được sinh ra và tấn công trực tiếp vào cấu trúc tế bào gan ^[2]. Nghiên cứu chuyên sâu về phản ứng gan cho thấy sự nhiễm độc alkaloid pyrrolizidine kích hoạt các con đường gây chết tế bào nội mô mạch máu và làm mất đi các tế bào nội mô xoang gan ^[3]. Hậu quả của quá trình này là tế bào gan bị hủy hoại, hoại tử vùng trung tâm tiểu thùy và làm suy giảm chức năng lọc của cơ quan này ^[4]. Các vụ ngộ độc pyrrolizidine alkaloids trên người từng xảy ra tại nhiều nơi trên thế giới, trong đó có sự cố ngộ độc liên quan trực tiếp đến cây cứt lợn từng được ghi nhận tại Ethiopia ^[2].

Bằng chứng từ các thử nghiệm độc tính dài ngày

Để đánh giá mức độ nguy hiểm của việc dung nạp cây cứt lợn qua đường tiêu hóa, nhiều nghiên cứu độc chất học đã được tiến hành trên động vật thực nghiệm với các mốc thời gian và liều lượng khác nhau.

Một nghiên cứu độc chất học in vivo và in vitro công bố năm 2014 đã khảo sát độc tính bán trường diễn trong 90 ngày của dịch chiết cồn-nước từ lá cây cứt lợn ^[5]. Ba nhóm chuột (mỗi nhóm gồm 4 chuột đực và 4 chuột cái) được cho uống nước cất (nhóm đối chứng), hoặc uống dịch chiết với liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg thể trọng mỗi ngày liên tục trong 90 ngày ^[5]. Kết quả cho thấy việc sử dụng dịch chiết này trong 90 ngày làm tăng đáng kể trọng lượng tương đối của gan, lách và thận so với nhóm đối chứng ^[5].

Quan trọng hơn, các chỉ số sinh hóa máu phản ánh men gan và chức năng chuyển hóa gồm ALP, ALT, AST cùng nồng độ đường huyết đều tăng lên rõ rệt ở các nhóm uống dịch chiết ^[5]. Chuột thí nghiệm cũng xuất hiện tình trạng tăng số lượng tiểu cầu đi kèm với thiếu máu đẳng sắc, đẳng bào ^[5]. Đánh giá độc tính tế bào cho thấy độc tính của toàn bộ dịch chiết cây cứt lợn tương đương với độc tính của phân đoạn tổng alkaloid tách ra từ cây ^[5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng liều dùng 500 và 1000 mg/kg kéo dài 90 ngày gây rối loạn chức năng gan, thận và huyết học, mà nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ các alkaloid pyrrolizidine ^[5].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2020 cũng nhấn mạnh dịch chiết cồn-nước từ cây cứt lợn có thể gây độc cho gan, thận và tế bào máu khi tiếp xúc lâu dài ^[4]. Nghiên cứu ghi nhận chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) của dịch chiết lá trên chuột là 600 mg/kg thể trọng ^[4]. Khi mổ khám nghiệm tử thi, các tổn thương mô bệnh học ghi nhận được gồm có hoại tử tế bào gan vùng trung tâm (paracentral hepatic necrosis), biến đổi cấu trúc thận và ruột, cùng tình trạng xuất huyết ở các cơ co thắt dọc theo đường ruột ^[4].

Thời gian dùng và liều lượng: Ranh giới mong manh

Nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra rằng tác động bất lợi của cây cứt lợn phụ thuộc chặt chẽ vào thời gian sử dụng và liều lượng đưa vào cơ thể.

Trong một thử nghiệm ngắn ngày hơn kéo dài 21 ngày trên chuột Wistar albino với các liều 200, 400 và 600 mg/kg thể trọng mỗi ngày bằng đường uống, các chỉ số protein toàn phần và men gan (ALT, AST, ALP) chưa thấy có sự biến đổi đáng kể ^[4]. Một nghiên cứu khác của Diallo và cộng sự thực hiện trong 28 ngày ở liều 500 và 1000 mg/kg mỗi ngày ghi nhận không có biểu hiện độc tính cấp tính hay tử vong, nhưng ở liều 1000 mg/kg kích thước gan đã tăng lên rõ rệt ^[6].

Điều này lý giải vì sao người bệnh khi uống nước sắc cây cứt lợn trong vài ngày đầu thường không nhận thấy dấu hiệu bất thường rõ rệt. Tuy nhiên, độc tính của alkaloid pyrrolizidine có xu hướng tích lũy âm thầm [1, 4]. Khi thời gian uống kéo dài từ vài tuần lên đến 3 tháng (90 ngày), các chỉ số tổn thương gan như ALT, AST mới bùng phát rõ rệt kèm theo sự phì đại và biến đổi mô bệnh học [1, 2].

Bên cạnh đó, phương pháp sử dụng qua đường tiêm màng bụng ở chuột với dịch chiết methanol ở nồng độ trên 1600 mg/kg đã gây tử vong, dù mức liều từ 10 đến 1000 mg/kg cho thấy sự dung nạp tạm thời ^[6]. Những dữ liệu này khẳng định cây thảo dược này chứa ngưỡng an toàn tương đối hẹp và việc tự ý đun sắc uống với liều lượng không định lượng là vô cùng nguy hiểm.

Độc tính biến mất khi loại bỏ alkaloid: Bằng chứng then chốt

Một bằng chứng khoa học có tính thuyết phục cao chứng minh vai trò gây hại gan của alkaloid pyrrolizidine đến từ nghiên cứu năm 2020 đánh giá độc tính phát triển trước sinh ^[7].

Xuất phát từ thực tế các nghiên cứu trước đó đều khẳng định alkaloid pyrrolizidine tự nhiên trong cây cứt lợn là tác nhân gây tổn thương tế bào gan, các nhà khoa học đã tiến hành chiết xuất phần trên mặt đất của cây cứt lợn nhưng loại bỏ hoàn toàn nhóm hợp chất alkaloid này ^[7]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột cống Wistar mang thai theo hướng dẫn tiêu chuẩn OECD 414 với các mức liều 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng mỗi ngày bằng đường uống ^[7].

Kết quả cho thấy ở mẫu chiết xuất đã loại bỏ alkaloid pyrrolizidine, không có bất kỳ tác dụng phụ nào liên quan đến điều trị được ghi nhận trên chuột mẹ (về thể trọng, thức ăn, nội tiết, trọng lượng tử cung) cũng như trên sự phát triển của thai nhi (tỷ lệ phôi sống, dị tật nội tạng hay xương cốt) ^[7]. Mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) đạt tới 2000 mg/kg/ngày ^[7]. Thử nghiệm này củng cố kết luận: chính alkaloid pyrrolizidine là nguyên nhân cốt lõi gây độc, và nếu để nguyên các hợp chất này trong nước sắc tự nhiên, độc tính đối với gan là không thể tránh khỏi khi uống kéo dài [1, 3].

Những hiểu lầm phổ biến khi tự chữa bệnh bằng cây cứt lợn

Thực tế điều trị ghi nhận không ít trường hợp gặp rủi ro do những quan niệm truyền miệng thiếu căn cứ khoa học:

• Cứ thảo dược là lành tính tuyệt đối: Cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học để tự bảo vệ trước môi trường ^[1]. Cây cứt lợn chứa các chất chuyển hóa có độc tính cao như alkaloid pyrrolizidine [1, 6]. Việc dùng nguyên liệu thô đun uống đồng nghĩa với việc đưa cả độc chất này vào gan mà không qua bất kỳ khâu tinh chế hay loại bỏ độc tố nào [1, 4].
• Uống càng lâu càng khỏi dứt điểm bệnh xoang: Nhiều người lầm tưởng nước sắc càng đắng, uống càng nhiều tháng thì bệnh mãn tính càng nhanh hết. Thực tế, sau 90 ngày dung nạp liên tục, men gan tăng cao và tế bào gan tổn thương nghiêm trọng ^[5]. Uống kéo dài không giúp tăng hiệu quả mà chỉ làm tăng nguy cơ suy giảm tế bào gan [1, 2].
• Nhầm lẫn giữa dùng ngoài và uống vào cơ thể: Cây cứt lợn trong y học cổ truyền thường được giã nát lấy nước nhỏ mũi hoặc đắp ngoài da để kháng khuẩn, làm lành vết thương ^[5]. Tuy nhiên, việc chuyển từ dùng ngoài sang đun uống một lượng lớn mỗi ngày làm thay đổi hoàn toàn con đường dược động học, khiến toàn bộ độc chất dồn thẳng về gan ^[2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Từ những dữ liệu nghiên cứu độc tính, các nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không nên tự ý uống nước sắc cây cứt lợn:

• Người có bệnh lý nền về gan và thận: Những người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng thận có nền tảng tế bào gan suy yếu. Việc nạp thêm các alkaloid pyrrolizidine sẽ đẩy nhanh quá trình hủy hoại tế bào nội mô mạch máu và làm tăng vọt các chỉ số men gan [1, 7].
• Phụ nữ mang thai: Nghiên cứu của Diallo và cộng sự ghi nhận dịch chiết cồn-nước cây cứt lợn khi dùng cho chuột cống mang thai giai đoạn muộn đã gây ra độc tính trên thai nhi, nhiều khả năng do hiện tượng stress oxy hóa bắt nguồn từ alkaloid pyrrolizidine ^[6]. Do đó, phụ nữ có thai không được uống nước sắc thảo dược này để tránh nguy cơ ảnh hưởng đến sự phát triển của thai [3, 5].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ thống enzyme chuyển hóa khử độc tại gan ở các đối tượng này chưa hoàn thiện hoặc đã suy thoái, khiến nguy cơ tích lũy độc chất tăng cao hơn người trưởng thành khỏe mạnh ^[2].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Cây cứt lợn vẫn có những giá trị dược lý nhất định trong việc hỗ trợ điều trị khi được dùng đúng cách và đúng dạng bào chế [1, 2]. Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc:

• Không tự ý đun nước uống dài ngày: Tránh hoàn toàn việc sử dụng nước sắc toàn cây cứt lợn thay cho nước uống hằng ngày hoặc uống liên tục nhiều tuần.
• Ưu tiên sử dụng theo đường dùng ngoài: Các biện pháp truyền thống như xông mũi, nhỏ mũi điều trị viêm xoang hoặc giã đắp vết thương ngoài da chỉ hấp thu một lượng rất nhỏ qua niêm mạc, an toàn hơn nhiều so với việc uống lượng lớn qua đường tiêu hóa ^[5]. Tuy vậy, nước nhỏ mũi tự chế cũng cần bảo đảm vô khuẩn để tránh nhiễm trùng thứ phát.
• Sử dụng sản phẩm đã chuẩn hóa: Nếu muốn sử dụng các hoạt chất từ cây cứt lợn cho mục đích y học, hãy lựa chọn các chế phẩm thương mại đã qua quy trình công nghệ chiết xuất loại bỏ alkaloid pyrrolizidine đạt chuẩn chất lượng ^[7].
• Tham khảo ý kiến bác sĩ: Khi có các triệu chứng xoang hay bệnh lý mãn tính, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được khám và tư vấn phác đồ chuẩn. Tuyệt đối không tự ý kết hợp nước sắc thảo dược với các thuốc điều trị tây y khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Tóm lại, cây cứt lợn là một loài cây cỏ có hoạt tính sinh học mạnh nhưng cũng chứa lượng alkaloid pyrrolizidine đáng kể gây hại cho gan [1, 6]. Việc uống nước sắc cây kéo dài không phải là giải pháp thanh lọc cơ thể mà trái lại, đang âm thầm tạo gánh nặng phá hủy tế bào gan của bạn [1, 4]. Hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn tìm hiểu kỹ bằng chứng khoa học trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể dài ngày.