Khi giao mùa, thời tiết thay đổi thất thường khiến nhiều người dễ mắc cảm lạnh, đau đầu và sốt. Thay vì dùng thuốc tây ngay lập tức, nhiều gia đình có thói quen tìm đến các vị thuốc nam, thuốc bắc quen thuộc như rễ cây phòng phong để sắc nước uống với hy vọng giải cảm, hạ nhiệt lành tính.
Câu trả lời ngắn gọn là: Có cơ sở khoa học bước đầu. Các phân tích dược lý hiện đại xác nhận rễ phòng phong sở hữu hoạt tính hạ sốt, giảm đau và chống viêm nhờ các hoạt chất sinh học tự nhiên, nổi bật là nhóm hợp chất chromone và coumarin [1], [2]. Tuy nhiên, dữ liệu hiện có chủ yếu dừng ở mức độ phân tích thành phần, mô hình tế bào và tổng quan dược lý, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định nước sắc phòng phong có thể thay thế thuốc hạ sốt đặc hiệu.
Phòng phong là cây gì và vì sao được dùng khi cảm sốt?
Phòng phong có tên khoa học là Saposhnikovia divaricata, thuộc họ Hoa tán (Apiaceae/Umbelliferae), là loài thảo dược sống lâu năm phân bố rộng rãi ở khu vực Đông Siberia, Đông Bắc Á như Trung Quốc, Mông Cổ và Nga [1], [3], [4]. Trong y học cổ truyền phương Đông, bộ phận được dùng làm thuốc là phần rễ phơi hoặc sấy khô, được sử dụng từ thời Tây Hán (năm 202 trước Công nguyên) [2], [3].
Từ lâu, rễ phòng phong đã được ứng dụng để hỗ trợ điều trị các chứng đau khớp, thấp khớp, đau đầu, sốt, cảm lạnh, mẩn ngứa do rubella và các bệnh lý liên quan đến hệ hô hấp, hệ miễn dịch hoặc hệ thần kinh [1], [3], [4]. Nhờ lịch sử sử dụng lâu đời này, các nhà khoa học hiện đại đã tiến hành giải mã thành phần hóa học của cây để tìm hiểu xem liệu kinh nghiệm dân gian có thực sự trùng khớp với cơ chế sinh học hay không.
Cơ chế tác động: Nhóm hợp chất chromone làm việc thế nào?
Khi cơ thể bị cảm sốt, hệ miễn dịch kích hoạt phản ứng viêm để chống lại tác nhân gây bệnh, đồng thời giải phóng các chất trung gian hóa học làm tăng điểm điều nhiệt ở vùng dưới đồi của não, gây ra triệu chứng sốt và đau nhức. Các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng thành phần chính tạo nên tác dụng dược lý của rễ phòng phong là nhóm hợp chất chromone, coumarin, các acid ester và polyacetylene [2], [3].
Trong đó, chromone và coumarin được xác định là hai nhóm hoạt chất sinh học chủ lực mang lại khả năng hạ sốt (antipyretic), giảm đau (analgesic), chống viêm (anti-inflammatory) và điều hòa miễn dịch [2], [3]. Một số hoạt chất tiêu biểu trong nhóm này như prim-O-glucosylcimifugin hay 4'-O-beta-D-glucosyl-5-O-methylvisamminol có khả năng can thiệp vào các đường truyền tín hiệu viêm trong tế bào [5], [6].
Cụ thể, chiết xuất từ rễ phòng phong và hoạt chất của nó có thể ức chế sự biểu hiện quá mức của các protein trên trục tín hiệu viêm như PI3K/AKT và MAPK [5]. Khi các đường truyền tín hiệu viêm này bị kìm hãm, phản ứng sưng viêm và kích thích sinh nhiệt của cơ thể được làm dịu xuống, từ đó hỗ trợ giảm nhẹ cơn sốt và cảm giác đau mỏi đi kèm.
Các nghiên cứu khoa học nói gì về dược tính của phòng phong?
Để đánh giá khách quan tác dụng của phòng phong, cần nhìn vào thiết kế và kết quả của từng công trình nghiên cứu đã được công bố.
Một nghiên cứu giải trình tự bộ gen lục lạp công bố năm 2020 và một nghiên cứu giải mã bộ gen cấp độ nhiễm sắc thể công bố năm 2024 đã thiết lập bản đồ di truyền chi tiết của loài Saposhnikovia divaricata [1], [4]. Nghiên cứu năm 2020 xác định bộ gen lục lạp dài 147.834 cặp base (bp) với 129 gen, đồng thời tổng hợp các phân tích dược lý cho thấy rễ cây có hoạt tính chống co giật, giảm đau, chống đông máu, chống viêm và hạ sốt [1]. Nghiên cứu năm 2024 phân tích bộ gen kích thước 2,07 Gb với 42.948 gen, chỉ ra rằng sự khác biệt giữa cây phòng phong đã trổ ngồng (ra hoa) và chưa trổ ngồng ảnh hưởng trực tiếp đến hàm lượng flavonoid, hormone thực vật và các hoạt chất dược lý trong rễ [4]. Giới hạn của hai nghiên cứu này là tập trung vào dữ liệu di truyền và sinh học phân tử của thực vật, không trực tiếp thử nghiệm hiệu quả hạ sốt trên bệnh nhân [1], [4].
Hai bài tổng quan hệ thống công bố năm 2020 và năm 2023 đã rà soát lại toàn bộ dữ liệu hóa thực vật và dược lý hiện đại của phòng phong [2], [3]. Các tác giả kết luận rằng nhóm chất chromone và coumarin trong rễ cây thể hiện rõ hoạt tính hạ sốt, giảm đau, chống viêm, chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch [2], [3]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu năm 2023 chỉ ra giới hạn quan trọng: phần lớn các khảo sát hiện nay chỉ mới dừng lại ở việc tách chiết và thử nghiệm từng hoạt chất riêng lẻ như chromone và coumarin, trong khi tác dụng hiệp đồng (phối hợp) giữa nhiều thành phần trong cùng một bát nước sắc và mối tương quan giữa cấu trúc hóa học với hiệu quả điều trị vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ [2].
Một nghiên cứu thực nghiệm kết hợp dược lý mạng lưới công bố năm 2022 đã kiểm tra trực tiếp tác dụng của nước sắc rễ phòng phong và hoạt chất prim-O-glucosylcimifugin trên mô hình tế bào [5]. Nhóm nghiên cứu sàng lọc được 18 hợp chất có hoạt tính và 38 đích tác động liên quan đến phản ứng dị ứng loại I [5]. Trong thí nghiệm trên dòng tế bào RBL-2H3 được gây mẫn cảm, các nhà khoa học đã xử lý tế bào trong 12 giờ bằng nước sắc rễ phòng phong ở các nồng độ 0,5, 1 và 2 mg/mL, hoặc dùng hoạt chất prim-O-glucosylcimifugin ở nồng độ 10, 40 và 80 microgam/mL, so sánh với thuốc đối chứng ketotifen fumarate 30 micromol [5]. Kết quả cho thấy ở nhóm dùng liều cao, tỷ lệ giải phóng chất trung gian gây viêm beta-Hex ở nhóm dùng nước sắc phòng phong giảm xuống còn 43,79% và nhóm dùng hoạt chất giảm còn 57,01%, thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm mô hình bệnh và thấp hơn cả nhóm dùng thuốc đối chứng ketotifen fumarate (63,83%) [5]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm với mục tiêu chính là dị ứng, không phải thử nghiệm lâm sàng đo thân nhiệt trực tiếp ở người bị sốt [5].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để so sánh hàm lượng hoạt chất giữa rễ và lá phòng phong [6]. Kết quả phát hiện hàm lượng hợp chất 4'-O-beta-D-glucosyl-5-O-methylvisamminol (một dẫn xuất chromone) trong lá cao gấp khoảng 3 lần so với trong rễ [6]. Nghiên cứu cũng tìm ra 10 gen enzyme chủ chốt điều hòa quá trình tổng hợp chất trong cây, mở ra hướng tận dụng cả phần lá vốn thường bị bỏ đi, nhưng đây vẫn là nghiên cứu ở cấp độ phân tử và dược lý mạng lưới [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh khoa học trên, lợi ích rõ ràng nhất của phòng phong là sự hiện diện của các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học thật sự. Việc y học cổ truyền dùng rễ phòng phong trị cảm sốt, đau nhức có nền tảng từ tác dụng chống viêm, giảm đau và hạ nhiệt của chromone và coumarin [1], [2], [3]. Nước sắc phòng phong cũng đã được chứng minh có khả năng ức chế phản ứng viêm và giải phóng chất trung gian ở cấp độ tế bào [5].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người. Trong các tài liệu được cung cấp, không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào đánh giá việc người bệnh cảm sốt uống bao nhiêu gam phòng phong thì giảm được bao nhiêu độ C và trong thời gian bao lâu. Các nghiên cứu cũng chưa ghi nhận dữ liệu cụ thể về khả năng kháng virus trực tiếp trên bệnh nhân cúm từ nước sắc phòng phong đơn độc. Do đó, phòng phong chỉ nên được xem là giải pháp hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng, không phải thuốc đặc trị.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng phòng phong hạ sốt
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ sốt tây y trong mọi trường hợp. Khi sốt cao, cơ thể cần những hoạt chất đã được định lượng chính xác về thời gian phát huy tác dụng và mức độ an toàn, điều mà một bát nước sắc thảo dược tự đun tại nhà khó đảm bảo đồng nhất.
Hiểu lầm thứ hai là mua bất kỳ loại rễ phòng phong nào trên thị trường cũng cho hiệu quả như nhau. Nghiên cứu bộ gen và chuyển hóa năm 2024 đã chứng minh rằng cây phòng phong khi đã trổ ngồng (ra hoa kết hạt) có sự thay đổi lớn về hàm lượng hoạt chất dược lý so với cây chưa trổ ngồng [4]. Chất lượng dược liệu phụ thuộc rất nhiều vào thời điểm thu hoạch, bộ phận dùng và cách bảo quản [4], [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thảo dược có lịch sử sử dụng lâu đời, phòng phong không phải là thức uống vô hại cho tất cả mọi người. Độc giả cần lưu ý rễ phòng phong có chứa các hợp chất mang hoạt tính chống đông máu (anticoagulant) [1], [2]. Vì vậy, những người đang bị rối loạn đông máu, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang sử dụng các loại thuốc chống đông máu, thuốc kháng kết tập tiểu cầu cần hết sức thận trọng để tránh nguy cơ chảy máu.
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh nền mạn tính ở gan, thận không nên tự ý sắc nước phòng phong uống khi bị sốt. Khi có bệnh nền hoặc đang điều trị bằng thuốc tây, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Áp dụng thực tế thế nào để an toàn khi bị cảm sốt?
Trong đời sống hàng ngày, nếu chỉ bị cảm lạnh nhẹ, hơi gai sốt và đau mỏi cơ thể ở giai đoạn đầu, người trưởng thành khỏe mạnh có thể tham khảo ý kiến thầy thuốc y học cổ truyền để sử dụng phòng phong như một biện pháp hỗ trợ. Bộ phận chuẩn xác được khuyên dùng trong y văn là phần rễ khô của cây chưa trổ ngồng để đảm bảo hàm lượng hoạt chất ổn định [3], [4]. Vì các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra phác đồ liều lượng gram cụ thể cho người dùng tự pha chế tại nhà, bạn chỉ nên mua dược liệu tại các cơ sở khám chữa bệnh Đông y uy tín và tuân thủ đúng liều lượng trên thang thuốc do bác sĩ kê.
Bên cạnh đó, việc hạ sốt và phục hồi sức khỏe khi nhiễm siêu vi cần một chế độ chăm sóc toàn diện. Người bệnh cần nghỉ ngơi trong phòng thoáng khí, uống nhiều nước lọc hoặc dung dịch bù điện giải để bù lại lượng nước mất đi do sốt, ăn các món lỏng dễ tiêu hóa và theo dõi thân nhiệt thường xuyên bằng nhiệt kế. Nếu sốt cao liên tục, sốt kèm khó thở, co giật, lơ mơ hoặc kéo dài quá 2 ngày không giảm, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám thay vì tiếp tục chờ đợi tác dụng từ nước sắc thảo dược.
Tóm lại, rễ phòng phong thực sự chứa các nhóm hoạt chất quý như chromone và coumarin có khả năng hỗ trợ hạ sốt, giảm đau và chống viêm theo ghi nhận của dược lý học hiện đại [2], [3]. Tuy nhiên, do thiếu các thử nghiệm lâm sàng định lượng trực tiếp trên người bệnh, nước sắc phòng phong chỉ đóng vai trò hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng cảm mạo thông thường. Lắng nghe cơ thể, kết hợp nghỉ ngơi khoa học và tham vấn bác sĩ khi sốt cao vẫn là nguyên tắc an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe.
