Nhiều người truyền tai nhau kinh nghiệm dân gian rằng uống nước sắc từ thân cây bèo tây (lục bình) có thể làm mát máu và hạ nhanh huyết áp. Không ít bệnh nhân cao huyết áp đã tự ý vớt bèo tây ven sông về phơi khô, đun nước uống hàng ngày với hy vọng bỏ được thuốc tây.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ khoa học hiện đại là: Hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học hay bằng chứng lâm sàng nào chứng minh nước sắc thân bèo tây có tác dụng điều trị hạ huyết áp. Ngược lại, việc tự ý sử dụng loại cây thủy sinh này còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc kim loại nặng vô cùng nguy hiểm cho sức khỏe.
Bèo tây và lời đồn hạ áp trong đời sống
Cây bèo tây (còn gọi là lục bình, lộc bình, tên khoa học là Eichhornia crassipes) là loài thực vật thủy sinh trôi nổi rất quen thuộc tại các vùng sông nước Việt Nam. Trong đời sống thường ngày, ngó sen hay hoa bèo đôi khi được dùng làm rau ăn dân dã, trong khi phần thân xơ thường được phơi khô để đan lát đồ thủ công mỹ nghệ.
Lời đồn về khả năng hạ huyết áp của bèo tây chủ yếu bắt nguồn từ các kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng. Nhiều người cho rằng các loại thảo dược có tính mát, lợi tiểu nhẹ thì đều có thể làm hạ huyết áp tương tự nhau. Từ suy nghĩ đó, không ít người lầm tưởng rằng nước sắc thân bèo tây cũng có công năng chữa bệnh tim mạch.
Thực tế, tăng huyết áp là một bệnh lý mạn tính phức tạp liên quan đến trương lực mạch máu, hoạt động bơm máu của tim và chức năng lọc của thận. Việc hạ áp đòi hỏi các cơ chế tác động sinh học chính xác và đã được kiểm nghiệm nghiêm ngặt, chứ không thể chỉ dựa vào cảm tính hay những lời mách bảo không rõ nguồn gốc.
Bằng chứng khoa học về dược lý của bèo tây
Cho đến nay, các nghiên cứu dược lý hiện đại về cây bèo tây (Eichhornia crassipes) chưa từng ghi nhận bất kỳ tác dụng trực tiếp nào lên việc hạ chỉ số huyết áp hay điều hòa huyết động tim mạch.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã khảo sát tiềm năng dược lý của cây bèo tây (Eichhornia crassipes), tập trung vào hoạt tính an thần và làm giãn cơ thông qua mô phỏng động lực học phân tử và sàng lọc máy tính [1]. Kết quả nghiên cứu cho thấy chiết xuất bèo tây không thể hiện tác dụng giãn cơ đáng kể [1]. Nghiên cứu chỉ ghi nhận bèo tây có tác dụng an thần phụ thuộc vào liều lượng, mở ra tiềm năng cho việc hỗ trợ kiểm soát rối loạn giấc ngủ do căng thẳng [1].
Các phân tích điện toán trong công trình này chỉ ra rằng hợp chất từ bèo tây tương tác với các protein COX-1 và COX-2, trong đó hoạt chất orientin cho thấy điểm số gắn kết cao với cả hai loại protein này [1]. Độ tin cậy của các liên kết được xác nhận thông qua mô phỏng tính toán với hệ số B không đổi, điểm số sai số căn quân phương (RMS), cùng ma trận hiệp phương sai và giá trị riêng [1]. Dù vậy, tác dụng an thần và tương tác chống viêm này hoàn toàn không đồng nghĩa với khả năng điều trị tăng huyết áp [1].
Ở góc độ sinh học phân tử, nghiên cứu năm 2019 đã giải mã toàn bộ hệ gen lục lạp của cây bèo tây với chiều dài 161.783 cặp base, chú giải được 124 gen bao gồm 85 gen mã hóa protein, 38 gen tRNA và 8 gen rRNA [2]. Công trình này giúp xác định chính xác vị trí tiến hóa và phân loại học của bèo tây trong thực vật học, nhưng không tìm thấy bất kỳ hoạt chất đặc hiệu nào có công dụng giãn mạch hay hạ huyết áp [2].
Hiểm họa khôn lường từ đặc tính hút kim loại nặng
Nếu như tác dụng hạ áp của bèo tây là không có thực, thì nguy cơ ngộ độc từ loài cây này lại là mối đe dọa có thật đã được khoa học chứng minh rất rõ ràng. Cây bèo tây vốn được các nhà khoa học môi trường xem là một trong những loài thực vật xử lý ô nhiễm nước hiệu quả nhất nhờ khả năng hấp thụ cực mạnh các chất độc và kim loại nặng trôi nổi.
Một nghiên cứu năm 2020 đánh giá hiệu quả hấp thụ kim loại nặng từ nước karst cho thấy cây bèo tây (Eichhornia crassipes) có khả năng loại bỏ chì (Pb) và mangan (Mn) rất tốt trong cả hệ đơn và đa thành phần [3]. Sau toàn bộ chu kỳ nuôi cấy trong hệ kim loại đa thành phần, hiệu suất loại bỏ chì (Pb) và mangan (Mn) của bèo tây đạt trên 79,50% [3]. Trong cùng hệ thống này, hiệu suất loại bỏ kẽm (Zn) tối đa đạt 64,21% và cadimi (Cd) đạt 50,00% [3].
Khả năng tích tụ độc chất của bèo tây không chỉ dừng lại ở các kim loại thông thường. Nghiên cứu công bố năm 2023 về tiềm năng xử lý môi trường của loài cây này đã kiểm tra khả năng tích lũy crom (Cr) và liti (Li) trong nguồn nước ô nhiễm mô phỏng [4]. Nghiên cứu tiến hành trong ba đợt thử nghiệm riêng biệt, mỗi đợt kéo dài 15 ngày với các nồng độ crom từ 2 đến 8 mg/L và liti từ 10 đến 40 mg/L [4].
Kết quả phân tích thống kê cho thấy các bộ phận rễ, thân và lá của bèo tây đều hấp thụ và tích lũy hàm lượng lớn crom và liti với hệ số tích lũy sinh học có ý nghĩa thống kê rõ rệt (chỉ số p nhỏ hơn hoặc bằng 0,05) [4]. Đáng chú ý, thân cây – bộ phận mà người dân hay dùng để phơi khô sắc thuốc – chính là nơi lưu giữ lượng lớn các ion kim loại mà rễ cây hút lên từ bùn và nước ô nhiễm [4].
Khi thu hái bèo tây tự nhiên từ các dòng kênh, ao hồ hay sông ngòi bị ô nhiễm sinh hoạt hoặc công nghiệp, người dân vô tình gom toàn bộ lượng kim loại nặng độc hại như chì, cadimi, crom tích tụ trong thân cây đem đi đun sắc [3, 7]. Việc uống loại nước sắc này không những không hạ được huyết áp mà còn dẫn đến ngộ độc kim loại nặng tích lũy, gây phá hủy thận, suy gan và hủy hoại hệ thần kinh.
Lợi ích giả tạo và những hiểu lầm thường gặp
Tại sao nhiều người vẫn lầm tưởng nước bèo tây giúp hạ huyết áp? Điều này có thể bắt nguồn từ một số hiểu lầm phổ biến trong nhận thức thường nhật:
Hiểu lầm thứ nhất là đánh đồng tác dụng an thần nhẹ với việc chữa tăng huyết áp. Như nghiên cứu năm 2025 đã chỉ ra, bèo tây có hoạt tính an thần nhẹ phụ thuộc liều [1]. Khi uống một loại nước ấm có tác dụng an thần, tinh thần người bệnh có thể tạm thời bớt lo âu, nhịp tim chậm lại đôi chút và huyết áp có thể dao động giảm tức thời. Tuy nhiên, đây chỉ là phản ứng thư giãn tâm lý tạm thời chứ không thể tác động sâu vào nguyên nhân gây bệnh huyết áp hay bảo vệ thành mạch [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, không có độc. Mọi người quên rằng thực vật hấp thu dinh dưỡng và khoáng chất trực tiếp từ môi trường sống. Với loài cây siêu tích lũy kim loại như bèo tây, thân cây đóng vai trò như một màng lọc giữ lại chất độc từ nguồn nước ô nhiễm [3, 7]. Đun sôi không thể làm phân hủy chì, cadimi hay crom [3, 7].
Hiểu lầm thứ ba là tin vào việc uống thảo dược có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây. Tăng huyết áp được mệnh danh là "kẻ giết người thầm lặng". Việc ngưng thuốc điều trị theo chỉ định để chuyển sang uống nước bèo tây sẽ khiến huyết áp tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến những biến cố nguy hiểm tính mạng như đột quỵ não, nhồi máu cơ tim hoặc vỡ mạch máu.
Những ai tuyệt đối cần tránh xa nước sắc bèo tây?
Dựa trên các phân tích khoa học về dược lý và độc chất, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa việc tự chế biến và sử dụng nước sắc từ thân bèo tây:
Người đang mắc bệnh tăng huyết áp nguyên phát hoặc thứ phát: Việc tự ý uống nước bèo tây không mang lại hiệu quả hạ áp đã được chứng minh, đồng thời làm mất đi cơ hội kiểm soát bệnh bằng các phương pháp chuẩn y khoa, làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não.
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc chức năng thận suy giảm: Thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải các chất độc. Khi dung nạp nước sắc bèo tây chứa hàm lượng kim loại nặng như chì hay cadimi, áp lực lọc của cầu thận sẽ tăng vọt, dễ dẫn đến tổn thương ống thận cấp hoặc suy thận tiến triển nhanh chóng [3].
Người có bệnh lý về gan: Gan là nơi chuyển hóa và giải độc các hợp chất lạ. Các độc chất tích tụ từ cây bèo tây thu hái ở môi trường nước ô nhiễm có thể gây hoại tử tế bào gan và làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng gan [3, 7].
Phụ nữ mang thai, người cao tuổi và trẻ nhỏ: Đây là những đối tượng có thể trạng nhạy cảm, dễ bị tổn thương tế bào và rối loạn thần kinh nghiêm trọng nếu phơi nhiễm với dư lượng kim loại nặng tồn đọng trong nước sắc thảo mộc [3, 7].
Áp dụng đúng: Giải pháp khoa học cho người cao huyết áp
Để kiểm soát chỉ số huyết áp an toàn và bền vững, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị từ bác sĩ chuyên khoa tim mạch thay vì tìm kiếm các bài thuốc dân gian thiếu căn cứ.
Đầu tiên, người bệnh cần uống thuốc hạ áp theo đúng đơn kê, đủ liều lượng và đúng khung giờ hàng ngày. Tuyệt đối không tự ý giảm liều, ngắt quãng hoặc dừng thuốc đột ngột khi thấy chỉ số huyết áp tạm thời ổn định.
Thứ hai, chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ điều hòa huyết áp. Nên áp dụng chế độ ăn giảm muối (dưới 5 gam muối mỗi ngày), hạn chế mỡ động vật và thực phẩm chế biến sẵn. Tăng cường rau xanh, trái cây tươi sạch và các loại hạt giàu kali và chất xơ từ nguồn thực phẩm an toàn, có xuất xứ rõ ràng.
Thứ ba, duy trì thói quen tập luyện thể dục thể thao nhẹ nhàng, đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội. Vận động giúp mạch máu co giãn tốt hơn và nâng cao sức bền tim mạch.
Cuối cùng, người bệnh cần theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo đạt chuẩn, ghi chép lại kết quả định kỳ và đi tái khám theo lịch hẹn. Nếu muốn sử dụng thêm bất kỳ loại trà thảo mộc hay thực phẩm chức năng nào để hỗ trợ sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo không xảy ra tương tác bất lợi với thuốc hạ áp đang dùng.
Khoa học hiện đại khẳng định nước sắc thân bèo tây không có tác dụng hạ huyết áp và việc dùng loại cây này tiềm ẩn rủi ro nhiễm độc kim loại nặng nguy hiểm [3, 7]. Người bệnh cao huyết áp cần tỉnh táo, kiên định điều trị theo phác đồ y khoa để bảo vệ sức khỏe trái tim một cách an toàn nhất.