Nhiều người có thói quen uống cùng lúc các viên bổ sung như omega-3, sắt và canxi vào buổi sáng để tiện theo dõi và tránh quên liều. Tuy nhiên, việc gộp chung các vi chất và chất béo vào một thời điểm liệu có gây cản trở hấp thu trong hệ tiêu hóa hay không là nỗi băn khoăn rất phổ biến.
Thực tế, uống đồng thời canxi và sắt sẽ trực tiếp làm giảm hiệu quả hấp thu của sắt, trong khi vai trò của chất béo và môi trường đường ruột lại tác động theo những cơ chế hoàn toàn khác biệt [1]. Việc hiểu rõ con đường hấp thu của từng chất giúp bạn sắp xếp thời điểm sử dụng khoa học và đạt lợi ích tối ưu.
Tương tác giữa canxi và sắt tại thành ruột
Khi đi vào lòng ruột, các khoáng chất mang điện tích dương thường phải cạnh tranh các kênh vận chuyển chung để đi qua tế bào biểu mô ruột vào máu. Một trong những con đường quan trọng nhất để hấp thu sắt là chất vận chuyển kim loại hóa trị hai DMT1 (divalent metal transporter 1) [1].
Các nghiên cứu cho thấy canxi ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình thu nhận sắt qua kênh DMT1 tại lòng ruột non [1]. Ngoài ra, canxi còn có khả năng ức chế sự vận chuyển của sắt qua protein xuất bào ferroportin (FPN) và hephestin, từ đó làm giảm lượng sắt thực tế đi vào tuần hoàn [1].
Mức độ cản trở này phụ thuộc chặt chẽ vào tỷ lệ giữa nồng độ canxi và sắt (tỷ lệ Ca:Fe) cũng như thời gian tiếp xúc của các ion này tại niêm mạc ruột non [1]. Một nghiên cứu in vitro khác cũng chỉ ra rằng sự hiện diện của canxi và kẽm làm thay đổi chuyển hóa sắt thông qua việc tác động lên hoạt động của ferroportin, gây giảm lượng sắt hấp thu ròng [1].
Ngược lại, tình trạng quá tải sắt trong cơ thể cũng tác động tiêu cực đến sự dung nạp canxi [1]. Ở bệnh nhân tan máu bẩm sinh (thalassemia), sự hấp thu sắt quá mức dẫn đến rối loạn sản xuất và đáp ứng với hormone điều hòa canxi, làm giảm sự thu nhận canxi qua màng tế bào, đồng thời gây rối loạn điều hòa hepcidin và các thụ thể vận chuyển [1].
Vai trò của axit béo và vi sinh vật đường ruột
Đối với các chất béo như omega-3, cơ chế tiêu hóa diễn ra theo con đường nhũ hóa và hấp thu qua các hạt micelle ở ruột non. Tuy nhiên, các dạng axit béo khác nhau trong ống tiêu hóa, đặc biệt là axit béo chuỗi ngắn (SCFA), lại giữ vai trò hỗ trợ đắc lực cho việc tiếp nhận khoáng chất [2], [3].
Hệ vi sinh vật đường ruột tham gia điều hòa mức vi chất dinh dưỡng thông qua việc can thiệp vào các quá trình sinh tổng hợp và biến đổi khả năng hấp thu của chúng [4]. Các axit béo chuỗi ngắn sinh ra từ quá trình lên men của vi khuẩn đường ruột có khả năng chuyển đổi các muối vô cơ không hòa tan thành dạng hòa tan, giúp niêm mạc ruột tiếp nhận canxi và sắt dễ dàng hơn [5].
Ngoài ra, axit béo chuỗi ngắn còn nuôi dưỡng và bảo vệ bề mặt hấp thu vi chất thông qua việc thúc đẩy tế bào ruột phát triển, củng cố hàng rào bảo vệ và tăng biểu hiện gen calbindin-D9k giúp gắn kết canxi [5]. Một số dẫn xuất axit béo như butyrate còn hỗ trợ quá trình phân phối sắt trong cơ thể phục vụ tái tạo tế bào máu [6].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận được
Ảnh hưởng của hệ vi sinh vật và các sản phẩm chuyển hóa dạng axit béo lên khả năng hấp thu canxi và sắt đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình nghiên cứu:
Một nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên chuột thí nghiệm được cho uống tinh bột kháng hạt sen (LRS3) ở các mức liều trung bình và cao [2]. Kết quả ghi nhận số lượng vi khuẩn sinh butyrate như Lachnospiraceae, Ruminococcaceae và Clostridium gia tăng rõ rệt [2]. Sự gia tăng nồng độ các axit béo chuỗi ngắn, đặc biệt là butyrate, đã trực tiếp thúc đẩy sự hấp thu canxi, magie và sắt tại ruột chuột [2]. Dù vậy, nghiên cứu này mới dừng lại ở mô hình động vật gặm nhấm, cần thêm thử nghiệm đối chứng trên người [2].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2002 sử dụng mô hình buồng Ussing và ruột thắt trên chuột cống để kiểm tra hấp thu sắt (sắt gluconate 100 microM) ở manh tràng [3]. Kết quả cho thấy vi khuẩn Propionibacterium freudenreichii cùng các sản phẩm lên men của chúng là axit axetic và axit propionic đã tăng cường đáng kể lượng sắt được hấp thu tại đoạn đầu đại tràng [3]. Nghiên cứu xác nhận đại tràng gần là vị trí khả dĩ để hấp thu sắt nếu có sự hỗ trợ của các axit béo chuỗi ngắn, tuy nhiên đây là nghiên cứu trong điều kiện phòng thí nghiệm tách biệt [3].
Trên đối tượng người tình nguyện, một nghiên cứu được trích dẫn cho thấy việc bổ sung chủng vi khuẩn Lactobacillus plantarum 299v ở liều 10^9 hoặc 10^10 trong 4 ngày đã giúp tăng khả năng hấp thu sắt lên khoảng 50% [7]. Ở bệnh nhân tiểu đường, việc dùng hỗn hợp probiotic kéo dài 8 tuần cũng giúp nâng cao nồng độ canxi huyết thanh [7].
Nghiên cứu trên chuột cống sử dụng sữa chua đậu nành bổ sung Bifidobacterium lactis Bb-12 hoặc Bifidobacterium longum Bb-46 trong 45 ngày cho thấy hàm lượng canxi và phốt pho trong huyết thanh tăng gần gấp đôi so với nhóm đối chứng [7]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2021 phân tích hệ vi sinh trên 2 đoàn hệ người béo phì (n = 49 và n = 628) cùng một đoàn hệ độc lập (n = 130) đã phát hiện nồng độ ferritin huyết thanh có liên hệ chặt chẽ với thành phần vi khuẩn đường ruột và các chức năng vận chuyển sắt [8].
Dù vậy, hệ vi sinh đường ruột cũng có thể tiết ra các chất chuyển hóa như reuterin và 1,3-diaminopropane (DAP) khi ruột thiếu sắt, gây ức chế yếu tố phiên mã HIF-2alpha và làm giảm các protein vận chuyển sắt để duy trì cân bằng nội môi [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng vi chất
Sai lầm phổ biến nhất là gom toàn bộ các loại thực phẩm bổ sung uống cùng một lúc vào buổi sáng để đỡ quên. Nhiều người cho rằng dạ dày có thể tiêu hóa và hấp thu cùng lúc mọi dưỡng chất đưa vào mà không có sự cản trở nào.
Thực tế, việc uống chung canxi và sắt liều cao cùng thời điểm là nguyên nhân trực tiếp khiến sắt không thể hấp thu trọn vẹn qua kênh DMT1 [1]. Ngược lại, axit béo không làm giảm hấp thu sắt hay canxi, nhưng sự hiện diện đồng thời của khoáng chất cạnh tranh sẽ làm giảm đáng kể hiệu quả của đơn thuốc điều trị thiếu máu hoặc loãng xương [1].
Một hiểu lầm khác là chỉ cần tăng liều lượng bổ sung thật cao thì cơ thể sẽ tự hấp thu đủ. Trong một thử nghiệm ở phụ nữ mang thai thiếu máu, việc dùng sắt liều 100 mg kết hợp 500 microg axit folic hàng ngày giúp tăng chỉ số hemoglobin, song tình trạng quá tải sắt cũng tiềm ẩn nguy cơ làm rối loạn hấp thu canxi nếu không có chỉ định phù hợp từ bác sĩ [1].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt hoặc phụ nữ mang thai cần đặc biệt cẩn giác khi uống đồng thời sắt với các chế phẩm chứa canxi [1]. Nồng độ canxi cao trong lòng ruột sẽ cản trở nghiêm trọng mục tiêu phục hồi chỉ số hemoglobin và lượng sắt dự trữ ferritin [8], [1].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý đường ruột như celiac, viêm ruột mạn tính, người sau phẫu thuật cắt dạ dày, cắt nối ruột hoặc hội chứng ruột ngắn thường bị suy giảm bề mặt hấp thu khoáng chất và dễ đối mặt nguy cơ loãng xương [5]. Những trường hợp này cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn chuyên khoa thay vì tự ý phối hợp các viên uống vi chất [5].
Người mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến béo phì cần theo dõi chỉ số sắt và ferritin chặt chẽ, vì sự tích tụ mỡ ở gan có mối tương quan thuận với lượng ferritin huyết thanh và đi kèm với sự suy giảm độ phong phú của hệ vi khuẩn ruột [8].
Hướng dẫn phối hợp trong sinh hoạt hàng ngày
Để cơ thể tiếp nhận dưỡng chất tối đa, bạn nên tách biệt thời điểm sử dụng giữa sắt và canxi ít nhất 2 giờ đồng hồ nhằm tránh hiện tượng cạnh tranh kênh vận chuyển DMT1 và ferroportin [1].
Viên uống sắt nên được sử dụng trước bữa ăn hoặc uống cùng với nước lọc, tránh dùng chung thời điểm với các bữa ăn giàu sữa hoặc chế phẩm chứa canxi [1]. Trong khi đó, viên uống omega-3 là chất béo tan trong dầu, nên được dùng ngay trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo thực phẩm để tạo điều kiện nhũ hóa tốt nhất.
Bạn hoàn toàn có thể uống omega-3 cùng bữa ăn với canxi, sau đó dùng viên sắt vào một khung giờ khác trong ngày (ví dụ uống sắt vào buổi sáng và uống canxi kèm omega-3 vào buổi trưa). Tăng cường chất xơ hòa tan và các thực phẩm lên men chứa lợi khuẩn cũng là giải pháp tự nhiên giúp kích thích sản sinh axit béo chuỗi ngắn, hỗ trợ môi trường hấp thu canxi và sắt tối ưu hơn [2], [7].
Việc bổ sung vi chất chỉ mang lại hiệu quả khi được sử dụng đúng cách và đúng thời điểm. Người có bệnh lý nền hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe.