Nhiều người có thói quen dùng thêm các loại thảo mộc dân gian để hỗ trợ thanh nhiệt hoặc ổn định sức khỏe trong khi vẫn đang uống thuốc trị bệnh. Cây vông vang (Abelmoschus moschatus) là một loại thảo dược quen thuộc, nhưng câu hỏi đặt ra là liệu dùng chung vông vang với thuốc điều trị cao huyết áp có gây tụt huyết áp quá mức hay dẫn đến các tương tác bất lợi khác hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh cao huyết áp cần hết sức cẩn trọng. Hiện chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người khẳng định việc kết hợp này gây tụt huyết áp đột ngột, nhưng các dữ liệu dược lý cho thấy các hoạt chất sinh học tự nhiên trong thảo dược có thể làm biến đổi hiệu quả kiểm soát huyết áp và tạo gánh nặng tương tác thuốc.
Nguy cơ tương tác thuốc ở bệnh nhân tăng huyết áp
Tương tác thuốc là vấn đề phổ biến ở người điều trị tăng huyết áp do phần lớn người bệnh phải dùng nhiều loại thuốc phối hợp hoặc có bệnh nền đi kèm [1], [2]. Việc đưa thêm bất kỳ chế phẩm thảo dược nào vào cơ thể cũng có thể can thiệp vào quá trình hấp thu, chuyển hóa hoặc tác dụng dược lý của thuốc hạ áp [2].
Theo các phân tích dược lý, tương tác với thuốc hạ áp có thể mang lại lợi ích nhưng cũng có thể gây nguy hiểm khó lường [3]. Khi đưa thêm một chất có hoạt tính sinh học vào phác đồ, huyết áp có thể bị giảm quá mức hoặc ngược lại, làm mất tác dụng hạ áp vốn có, dẫn đến việc kiểm soát bệnh thất bại [1], [3].
Vông vang chứa hoạt chất gì và tác động ra sao?
Vông vang, tên khoa học là Abelmoschus moschatus, thuộc họ Bông (Malvaceae), là loài cây thơm và dược liệu mọc nhiều ở châu Á [4]. Nghiên cứu phân tích thành phần cho thấy dịch chiết của cây chứa hàm lượng cao các flavonoid polyphenol [4].
Ngoài ra, phân tích hạt vông vang phát hiện nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, trong đó các thành phần chính chiếm tỷ lệ đáng kể gồm n-tridecane (1,5 - 26,9%), isopentyl 2-methyl butanoate (0,2 - 14,3%) và decanal (1,6 - 5,7%) [5]. Các hợp chất polyphenol tự nhiên thường có tác động sinh học đa dạng lên chuyển hóa tế bào và hệ mạch, điều này đặt ra lo ngại về khả năng can thiệp vào trương lực mạch máu khi dùng chung với thuốc Tây y [4].
Bằng chứng khoa học về tác dụng của vông vang
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2010 đã làm rõ tác dụng chuyển hóa của cây vông vang trên động vật [4]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột bị gây kháng insulin bằng chế độ ăn chứa 60% fructose kéo dài trong 6 tuần [4]. Mức độ kháng insulin được đánh giá qua chỉ số HOMA-IR và độ nhạy insulin toàn thân được tính bằng chỉ số ISIcomp qua nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống [4].
Kết quả cho thấy, dịch chiết vông vang dùng với liều 200 mg/kg mỗi ngày trong 2 tuần có tác dụng tương đương với hoạt chất điều trị rosiglitazone (4 mg/kg mỗi ngày) trong việc giảm chỉ số HOMA-IR và tăng chỉ số ISIcomp [4]. Nghiên cứu ghi nhận dịch chiết làm tăng tín hiệu thụ thể insulin sau gắn kết thông qua việc kích hoạt cơ chất thụ thể insulin-1 gắn với phosphatidylinositol 3-kinase và thúc đẩy chuyển vị kênh vận chuyển glucose type 4 (GLUT4) tại cơ bắp [4].
Nghiên cứu trên đề xuất vông vang có thể là liệu pháp hỗ trợ điều trị tiềm năng cho tình trạng kháng insulin [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này mới dừng lại ở mô hình chuột, chưa có thử nghiệm đối chứng trực tiếp trên người về tương tác khi phối hợp cùng thuốc hạ huyết áp [4].
Thực trạng tương tác thuốc điều trị cao huyết áp
Dữ liệu lâm sàng cho thấy người điều trị cao huyết áp là đối tượng rất nhạy cảm với các phối hợp thuốc không kiểm soát. Một nghiên cứu điều tra hộ gia đình năm 2014 tại Rio de Janeiro, Brazil khảo sát trên 577 người cao tuổi (độ tuổi trung bình là 72 tuổi) dùng thuốc thuộc Danh mục thuốc thiết yếu [1]. Trong số này, 45,2% người được phỏng vấn đang sử dụng thuốc điều trị cao huyết áp, và 31,0% trong số người dùng thuốc huyết áp có nguy cơ gặp tương tác thuốc tiềm tàng ở mức độ vừa hoặc rất nghiêm trọng [1].
Người cao tuổi có nguy cơ tương tác thuốc tăng hơn 4 lần khả năng phải sử dụng từ 5 loại thuốc trở lên và tăng hơn 2 lần nguy cơ phải nhập viện trong năm trước đó [1]. Đáng chú ý, trong số các cặp tương tác thường gặp nhất, có tới 75% trường hợp làm giảm hiệu lực hạ áp của thuốc (65/87 trường hợp), khiến huyết áp không được kiểm soát tốt, dẫn tới việc phải kê thêm thuốc và gia tăng nguy cơ biến cố bất lợi [1].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2005 tại Nablus trên 876 bệnh nhân tim mạch hoặc đang dùng từ một loại thuốc hạ áp trở lên đã phân tích hồ sơ bệnh án qua phần mềm Drug Interaction Facts [6]. Kết quả phát hiện 433 cặp tương tác thuốc tiềm tàng duy nhất [6]. Phân loại mức độ nghiêm trọng gồm: 16 trường hợp (3,7%) ở mức độ 1; 34 trường hợp (7,8%) mức độ 2; 116 trường hợp (26,8%) mức độ 3; 136 trường hợp (31,4%) mức độ 4; và 131 trường hợp (30,3%) mức độ 5 [6]. Cả yếu tố tuổi tác ngày càng tăng và số lượng thuốc sử dụng đều có mối liên quan đáng kể với nguy cơ tương tác thuốc tiềm tàng (p < 0,025) [6].
Các thuốc điều trị cao huyết áp hiện đại như nhóm chẹn thụ thể angiotensin (ARB) tuy được đánh giá là có nguy cơ tương tác thấp hơn so với các nhóm hạ áp khác, nhưng tương tác vẫn xảy ra do sự khác biệt về ái lực chuyển hóa qua các isoenzyme cytochrome P450 tại gan [2]. Tuổi cao đi kèm tình trạng suy giảm khả năng thanh thải của gan và thận càng làm tăng khả năng xảy ra tương tác khi dùng thêm các thảo mộc chứa hoạt chất lạ [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc hạ áp
Nhiều người bệnh lầm tưởng thảo mộc hoàn toàn lành tính và uống chung với thuốc Tây chỉ giúp "tăng hiệu quả điều trị". Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc tự ý kết hợp có thể làm thay đổi hoàn toàn đáp ứng điều trị [1], [3].
Một số người lo sợ tụt huyết áp đột ngột, nhưng thực tế nghiên cứu dịch tễ cho thấy đa số tương tác bất lợi lại làm giảm tác dụng kiểm soát huyết áp của thuốc, khiến huyết áp tăng cao khó kiểm soát mà bệnh nhân không hay biết [1]. Ngược lại, nếu một thảo dược có đặc tính sinh học tác động lên chuyển hóa hoặc mạch máu, việc cộng dồn tác dụng không được hiệu chỉnh liều cũng có thể gây biến đổi huyết áp thất thường [1], [3].
Ai nên thận trọng?
Người cao tuổi mắc bệnh tăng huyết áp là đối tượng đầu tiên cần thận trọng tối đa, do tỷ lệ gặp tương tác thuốc rất cao và có nguy cơ nhập viện tăng gấp đôi khi xuất hiện tương tác [1], [6].
Những người đang phải phối hợp từ hai loại thuốc điều trị huyết áp trở lên, hoặc đang dùng kèm thuốc trị tiểu đường, tim mạch không được tự ý sắc uống hoặc dùng các chế phẩm từ cây vông vang [1], [6].
Người suy giảm chức năng gan, thận hoặc có thể trạng suy yếu cũng đối mặt với nguy cơ tích lũy hoạt chất chuyển hóa, làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị thông qua hệ enzyme gan [2].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo
Để đảm bảo an toàn tính mạng và hiệu quả điều trị, người bệnh đang dùng thuốc hạ áp cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ. Không tự ý uống nước sắc vông vang thay nước lọc hàng ngày hoặc dùng chung thời điểm với các thuốc điều trị tim mạch [1], [6].
Nếu có nguyện vọng sử dụng vông vang cho các mục đích hỗ trợ sức khỏe khác, người bệnh bắt buộc phải mang mẫu thảo mộc hoặc thông báo rõ ràng với bác sĩ chuyên khoa tim mạch để được đánh giá nguy cơ tương tác. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như hoa mắt, chóng mặt, đo huyết áp dao động thất thường hoặc mệt mỏi, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế kiểm tra.
Dùng thảo dược trị bệnh đòi hỏi kiến thức khoa học chuẩn xác. Cân bằng giữa y học hiện đại và kinh nghiệm dân gian chỉ đạt hiệu quả khi có sự giám sát của nhân viên y tế chuyên môn.
