Ngũ vị tử bắc và nỗi lo của người bệnh dạ dày

Ngũ vị tử bắc từ lâu đã được biết đến như một vị thuốc quý trong y học cổ truyền phương Đông, đồng thời là một loại quả chức năng được người dân ưa chuộng nhằm bồi bổ sức khỏe và nâng đỡ chức năng tạng phủ [1], [2]. Tên gọi "ngũ vị" xuất phát từ đặc tính hội tụ đủ năm vị chua, ngọt, cay, đắng, mặn; trong đó vị chua chiếm ưu thế rõ rệt khi người dùng nếm thử quả tươi hoặc quả khô sắc nước. Nhiều người có thói quen hãm loại quả này làm trà thanh nhiệt, ngâm rượu bổ hoặc dùng trong các thang thuốc tăng cường thể lực.

Tuy nhiên, đối với những người đang phải chống chọi với bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng, việc dung nạp bất kỳ thức uống hay dược liệu có vị chua gắt nào cũng dấy lên sự ngập ngừng lo ngại. Những cơn đau quặn vùng thượng vị, cảm giác nóng rát, ợ chua hay đầy bụng vốn rất dễ bùng phát sau khi tiếp xúc với các tác nhân kích thích. Liệu một dược liệu giàu vị chua như ngũ vị tử bắc có an toàn cho niêm mạc dạ dày hay sẽ làm trầm trọng thêm các vết trợt loét?

Người bị viêm loét dạ dày có nên dùng ngũ vị tử bắc?

Câu trả lời ngắn gọn là: Người đang trong đợt viêm loét dạ dày cấp tính hoặc có tình trạng tăng tiết acid dịch vị không nên tự ý dùng ngũ vị tử bắc ở dạng quả thô, nước hãm chua hoặc rượu ngâm. Vị chua đậm đặc tự nhiên của dược liệu này phản ánh hàm lượng acid hữu cơ rất cao, có thể kích thích niêm mạc dạ dày tiết thêm dịch vị và gây xót trực tiếp lên các ổ viêm loét.

Dù vậy, điều này không có nghĩa là ngũ vị tử bắc hoàn toàn đối nghịch với sức khỏe đường tiêu hóa. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy một số hoạt chất chiết xuất tinh khiết từ chi dược liệu này, chẳng hạn như hợp chất lignan hay chuỗi đường đa polysaccharide, lại có hoạt tính chống viêm và bảo vệ tế bào niêm mạc [3], [4]. Tuy nhiên, trong đời sống thường nhật, việc dùng quả thô nguyên bản hoàn toàn khác biệt với việc sử dụng hoạt chất tinh chiết, đòi hỏi người bệnh phải hết sức cẩn trọng.

Nguy cơ kích thích acid từ vị chua đặc trưng: Góc nhìn khoa học

Vị chua lấn át của quả ngũ vị tử bắc không chỉ là cảm nhận cảm quan mà bắt nguồn từ thành phần hóa học thực tế của dược liệu. Một nghiên cứu công bố năm 2024 phân tích sự biến đổi hóa học của quả ngũ vị tử bắc (Schisandra chinensis) qua các thời điểm thu hoạch khác nhau đã chỉ ra rằng hàm lượng acid hữu cơ trong quả tích lũy rất lớn, đạt mức cao nhất lên tới 72,34 mg/g vào đầu tháng 9 [5]. Trong số các thành phần tạo nên hoạt tính sinh học của quả, acid malic và acid sorbic là những acid hữu cơ chủ đạo tồn tại song song với các nhóm chất lignan [1].

Khi nạp vào cơ thể một lượng lớn acid hữu cơ thông qua nước sắc hoặc trà hãm ngũ vị tử bắc, nồng độ acid tại dạ dày sẽ nhanh chóng gia tăng. Với người có dạ dày khỏe mạnh, lớp chất nhầy niêm mạc và hàng rào biểu mô có thể đệm và thích ứng dễ dàng. Ngược lại, ở người đã bị viêm loét, cơ chế tự bảo vệ này đã suy yếu. Acid malic cùng các acid hữu cơ tự nhiên khác khi tiếp xúc với tế bào thành dạ dày sẽ kích thích phản xạ tăng tiết ion H+, đẩy độ pH dạ dày xuống thấp hơn nữa.

Môi trường acid tăng cao kết hợp cùng vị chua trực tiếp kích ứng lên các tổn thương trợt loét đang rỉ máu hoặc chưa lành lẹo. Hệ quả nhãn tiền là người bệnh dễ gặp phải cảm giác cồn cào dữ dội, nóng rát vùng sau xương ức, ợ chua và co thắt thượng vị chỉ sau một thời gian ngắn dùng dược liệu. Nghiên cứu thực nghiệm cũng ghi nhận việc chế biến quả ngũ vị tử bằng giấm - một dạng chế biến tăng thêm tính toan - tuy đem lại một số thay đổi dược lý đường ruột trên mô hình động vật nhưng lại càng đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về nồng độ và cách dùng đối với đường tiêu hóa [6].

Nghiên cứu nói gì về tác động của ngũ vị tử lên niêm mạc tiêu hóa?

Để đánh giá công bằng, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm tìm hiểu xem từng phân đoạn hợp chất của ngũ vị tử tác động như thế nào đến tổn thương dạ dày và ruột. Viêm loét dạ dày là bệnh tiêu hóa phổ biến, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 10% dân số thế giới và khoảng 1% trong số đó có nguy cơ tiến triển thành ung thư dạ dày [4]. Bệnh thường khởi phát từ thói quen sinh hoạt, lạm dụng thuốc giảm đau kháng viêm hoặc uống nhiều rượu bia [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác dụng bảo vệ của hoạt chất anwulignan (một hợp chất lignan chính được phân lập từ quả ngũ vị tử nam Schisandra sphenanthera) trên mô hình chuột bị loét dạ dày cấp tính do cồn và acid hydrocloric (HCl/ethanol) [4]. Chuột thí nghiệm được dùng anwulignan dạng đường uống trước khi gây loét thực nghiệm [4].

Kết quả ghi nhận anwulignan giúp giảm đáng kể chỉ số loét dạ dày (GUI) và nâng cao tỷ lệ ức chế ổ loét trên mô hình chuột [4]. Ở cấp độ sinh hóa mô dạ dày và huyết thanh, hoạt chất này phát huy tác dụng chống oxy hóa rõ rệt nhờ làm giảm các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), malondialdehyde (MDA) và 8-OHdG, đồng thời gia tăng hoạt lực của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione peroxidase (GSH-Px) [4]. Hoạt chất này cũng làm giảm các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-6, IL-1beta, giảm enzyme myeloperoxidase (MPO), đồng thời thúc đẩy các yếu tố kháng viêm và bảo vệ niêm mạc gồm IL-2, IL-4, IL-10, prostaglandin E2 (PGE2) và nitric oxide (NO) thông qua cơ chế kích hoạt con đường tín hiệu NRF2/ARE và ức chế con đường MAPK/NF-kappaB [4].

Ở một góc độ khác liên quan đến niêm mạc tiêu hóa, nghiên cứu năm 2023 trên chuột bị viêm loét đại tràng do hóa chất DSS cho thấy nhóm polysaccharide chiết xuất từ quả ngũ vị tử bắc (viết tắt là SACP) có khả năng làm giảm chỉ số hoạt động bệnh (DAI), hạ thấp nồng độ MPO và MDA trong mô đại tràng, đồng thời cải thiện tình trạng sụt cân và tổn thương mô học [3]. SACP còn thúc đẩy sự biểu hiện của các protein cấu trúc quan trọng là MUC2 và occludin, giúp củng cố tính toàn vẹn của hàng rào biểu mô niêm mạc tiêu hóa, ức chế phản ứng viêm qua con đường NF-kappaB và điều hòa hệ vi sinh đường ruột [3].

Nghịch lý giữa hoạt chất bảo vệ và quả thô giàu acid

Những phát hiện trên thoạt nghe có vẻ mâu thuẫn: Tại sao khoa học chứng minh chiết xuất ngũ vị tử bảo vệ niêm mạc dạ dày và ruột, nhưng thực tế người viêm loét dạ dày lại được khuyến cáo không nên dùng?

Chìa khóa nằm ở sự khác biệt giữa "hoạt chất tinh lọc" và "dược liệu toàn phần". Trong các thí nghiệm y học, các nhà nghiên cứu sử dụng hoạt chất lignan tinh khiết như anwulignan [4] hoặc nhóm đường đa polysaccharide [3] đã được bóc tách hoàn toàn khỏi nền acid hữu cơ tự nhiên của quả. Ở dạng cô lập này, lignan và polysaccharide phát huy tối đa đặc tính chống oxy hóa, dập tắt các phản ứng viêm và kích thích tế bào tiết chất nhầy bảo vệ mà không kéo theo gánh nặng acid.

Ngược lại, khi người bệnh đun sắc hoặc hãm cả quả ngũ vị tử bắc khô trong ấm nước gia đình, toàn bộ lượng acid hữu cơ khổng lồ - lên đến 72,34 mg/g [5] - sẽ hòa tan ngay vào nước. Người uống lúc này sẽ nạp trực tiếp một lượng acid malic dồi dào vào lòng dạ dày [1]. Với một niêm mạc đang viêm trợt sẵn, lượng acid ngoại lai này đóng vai trò như chất kích thích hóa học mạnh mẽ, lấn át hoàn toàn những tiềm năng chống viêm chưa kịp phát huy của các hoạt chất khác. Ngoài ra, các thử nghiệm về tác dụng chống loét dạ dày của lignan hiện mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người bị viêm loét dạ dày thực tế.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng ngũ vị tử bắc

Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, dùng càng nhiều càng tốt hoặc có thể dùng thay nước lọc hằng ngày để bổ gan, bổ thận [2]. Đây là quan niệm sai lầm, đặc biệt là với các vị thuốc có tính vị phân minh rõ rệt như ngũ vị tử bắc.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng ngũ vị tử có thể "chữa lành" vết loét dạ dày nhờ các bài viết tóm tắt khoa học chưa đầy đủ trên mạng xã hội. Việc đọc được thông tin "ngũ vị tử chống loét dạ dày" rồi vội vã mua quả khô về đun uống đậm đặc khi đang đau bụng là hành động vô cùng nguy hiểm. Nó có thể khiến ổ loét bị trợt sâu hơn, làm tăng nguy cơ chảy máu tiêu hóa.

Cũng có người tin rằng sắc kỹ dược liệu thật nhiều giờ sẽ làm bay hơi hết chất chua. Thực tế, các acid hữu cơ như acid malic có tính bền nhiệt cao, không dễ dàng bị triệt tiêu bằng cách đun nấu thông thường [1]. Vị chua có thể dịu đi đôi chút do tương tác phân tử nhưng bản chất toan tính vẫn hiện diện trong dịch thuốc.

Những ai cần thận trọng hoặc tránh dùng ngũ vị tử bắc?

Từ các đặc điểm dược lý và hóa học đã nêu, các đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng quả ngũ vị tử bắc tự do:

  • Người đang trong đợt viêm dạ dày cấp tính, viêm trợt hang vị, loét dạ dày - tá tràng đang tiến triển. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên dùng nước hãm hay các món ăn bài thuốc chứa quả ngũ vị tử thô.
  • Người thường xuyên bị trào ngược dạ dày thực quản (GERD), có chứng ợ nóng, ợ chua, nấc nghẹn hoặc rát bỏng vùng thượng vị sau khi ăn. Lượng acid hữu cơ dồi dào từ quả sẽ làm giãn cơ thắt thực quản dưới và kích ứng niêm mạc thực quản [5].
  • Người có cơ địa dạ dày nhạy cảm, dễ đau bụng, cồn cào khi đói hoặc khi ăn đồ chua.
  • Người đang sử dụng các thuốc kháng acid, thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc các loại thuốc điều trị bệnh lý gan, bệnh mạn tính khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác chuyển hóa qua enzyme gan [2].

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Đối với những người có nhu cầu bồi bổ cơ thể bằng ngũ vị tử bắc nhưng có tiền sử dạ dày nhạy cảm hoặc ổ viêm loét đã liền sẹo ổn định, việc sử dụng cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học nghiêm ngặt:

  • Tuyệt đối không dùng khi bụng đói: Nước ngũ vị tử nếu được dùng phải uống sau bữa ăn chính từ 30 đến 45 phút, khi trong dạ dày đã có một lượng thức ăn nhất định đóng vai trò như lớp đệm trung hòa và giảm tiếp xúc trực tiếp của acid lên thành dạ dày.
  • Giảm liều lượng và pha thật loãng: Không nên hãm nước quá đặc màu đỏ thẫm hay có vị chua gắt. Chỉ nên dùng một lượng nhỏ từ 2 - 4g quả khô pha loãng với nhiều nước ấm để nếm chỉ thấy vị thanh nhẹ.
  • Phối ngũ theo y học cổ truyền: Thay vì dùng đơn độc một vị ngũ vị tử, các thầy thuốc đông y thường phối hợp vị thuốc này với các dược liệu có tính ngọt, bổ tỳ vị như cam thảo, bạch truật, đẳng sâm để điều hòa tính vị, ức chế độ toan và bảo vệ dạ dày.
  • Bảo quản đúng chuẩn khoa học: Nếu sử dụng dược liệu, chất lượng bảo quản cũng là điều cần lưu tâm. Quả ngũ vị tử bắc nên được bảo quản ở nhiệt độ mát khoảng 5°C, độ ẩm không khí 40%, đựng trong túi giấy kraft và thời gian sử dụng tốt nhất không quá 1 năm nhằm đảm bảo hoạt tính chống oxy hóa và không bị biến chất, ẩm mốc [1].
  • Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Ngay khi xuất hiện triệu chứng đau tức thượng vị, ợ chua, buồn nôn hoặc nóng rát bụng, người dùng phải lập tức ngưng sử dụng và tái khám tiêu hóa.

Tóm lại, ngũ vị tử bắc là một dược liệu có giá trị sinh học phong phú với nhiều hoạt chất tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa. Tuy nhiên, do sở hữu hàm lượng acid hữu cơ rất cao, quả thô của dược liệu này tiềm ẩn nguy cơ kích thích tăng tiết acid dạ dày và làm bùng phát cơn đau ở người bị viêm loét. Người bệnh cần giữ sự tỉnh táo, không tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền miệng và luôn trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào chế độ chăm sóc sức khỏe.