Uống quá nhiều trà atiso đậm đặc có gây tiêu chảy, đi ngoài phân lỏng?

Nhiều người Việt có thói quen hãm những ấm trà atiso thật đặc để uống cả ngày nhằm "mát gan", giải nhiệt và thanh lọc cơ thể sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ. Thậm chí, không ít người còn dùng nước atiso cô đặc thay thế hoàn toàn nước lọc thông thường. Tuy nhiên, sau vài ngày sử dụng liên tục với lượng lớn, một số người bắt đầu gặp phải tình trạng sôi bụng, đau quặn bụng dưới và đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày.

Thực tế, uống quá nhiều trà atiso đậm đặc hoàn toàn có thể gây ra tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy. Dù atiso là thảo dược lành tính hỗ trợ tiêu hóa khi dùng đúng cách, nhưng việc nạp một lượng lớn các hoạt chất đậm đặc sẽ kích thích bài tiết mật quá mức và đẩy nhanh tốc độ co bóp của nhu động ruột, khiến hệ tiêu hóa không kịp thích ứng.

Cơ chế tác động: Kích thích tiết mật và hạ ngưỡng nhu động ruột

Để hiểu tại sao trà atiso đậm đặc lại có thể gây tiêu chảy, cần xem xét cách các hợp chất trong loài cây này tác động lên gan, mật và ống tiêu hóa. Chiết xuất lá atiso từ lâu đã được y học ghi nhận là có khả năng kích thích tăng lưu lượng mật (choleretic effect) và chống co thắt nhẹ ^[1]. Dịch mật do gan tiết ra và dự trữ ở túi mật đóng vai trò quan trọng trong việc nhũ hóa chất béo để cơ thể hấp thu.

Khi bạn uống một lượng trà atiso quá đậm đặc trong thời gian ngắn, các hợp chất đắng sẽ kích thích gan sản xuất và tống xuất một lượng lớn dịch mật xuống ruột non ^[1]. Lượng acid mật dư thừa vượt quá khả năng tái hấp thu tại hồi tràng sẽ tràn xuống đại tràng. Tại đây, sự hiện diện bất thường của lượng lớn acid mật sẽ kích thích đại tràng bài tiết nước và điện giải vào lòng ruột, đồng thời thúc đẩy nhu động ruột co bóp nhanh hơn. Hậu quả là phân bị đẩy ra ngoài trước khi nước kịp tái hấp thu, hình thành hiện tượng đi ngoài phân lỏng.

Bên cạnh tác động lên dịch mật, các phân đoạn hoạt chất khác nhau trong atiso còn tác động trực tiếp lên trương lực cơ trơn đường ruột. Một nghiên cứu trên mô ruột hồi tràng đã chỉ ra rằng dịch chiết phân đoạn thân nước từ atiso có khả năng làm tăng các cơn co bóp của ruột non và làm hạ "ngưỡng nhu động" (peristaltic threshold) ^[2]. Ngưỡng nhu động là mức độ căng giãn tối thiểu của thành ruột để kích hoạt phản xạ co bóp đẩy thức ăn đi tiếp ^[2]. Khi ngưỡng này bị hạ thấp, ruột trở nên nhạy cảm hơn bình thường; chỉ cần một lượng dịch nhỏ cũng đủ kích hoạt các cơn co bóp tống đẩy liên hồi ^[2]. Tác động này được trung gian qua các thụ thể serotonin 5-HT2 và 5-HT3 trên thần kinh ruột non ^[2]. Khi ruột co bóp quá nhanh, thức ăn và chất lỏng di chuyển ồ ạt qua đường tiêu hóa, gây ra đau bụng quặn và tiêu chảy.

Nghiên cứu khoa học nói gì về atiso và chuyển động đường ruột?

Mặc dù atiso được dân gian xem như phương thuốc trị bách bệnh về tiêu hóa, các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng đã phân tách rõ ràng hiệu quả của từng loại chiết xuất cũng như phản ứng của đường ruột đối với loại thảo dược này.

Một nghiên cứu thực nghiệm in vitro công bố năm 2008 đã kiểm tra tác động của hai phân đoạn chiết xuất atiso khác nhau (ký hiệu 36_U và 36_EB) trên hồi tràng của chuột cống ^[2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện phân đoạn thân nước 36_U chứa chủ yếu luteolin-7-glycoside, luteolin-7-O-glucoside cùng lượng nhỏ cynarin và luteolin đã làm tăng rõ rệt các cơn co bóp của hồi tràng ^[2]. Tác động kích thích co bóp này bị ức chế một phần bởi các chất đối vận thụ thể 5-HT2 và 5-HT3 ^[2]. Phân đoạn 36_U cũng làm hạ ngưỡng nhu động ruột, cho thấy khả năng kích thích tống phân mạnh mẽ, vốn phù hợp cho người bị táo bón nhưng lại có thể thúc đẩy tiêu chảy nếu dùng quá nhiều ^[2]. Ngược lại, phân đoạn thân dầu 36_EB chứa nhiều cynarin, acid chlorogenic và luteolin lại thể hiện tác dụng làm giãn cơ trơn ruột kéo dài và làm giảm tác động của serotonin ^[2]. Nghiên cứu này cho thấy các hoạt chất trong atiso có tác động hai mặt rất phức tạp lên nhu động ruột tùy thuộc vào phương pháp chiết xuất và nồng độ hoạt chất ^[2].

Ở khía cạnh chức năng bài tiết, một nghiên cứu nuôi cấy tế bào gan chuột năm 2002 đã kiểm tra khả năng bảo vệ của dịch chiết lá atiso tan trong nước chống lại tổn thương màng vi quản mật do taurolithocholate gây ra ^[3]. Kết quả cho thấy ở nồng độ từ 0,08 đến 0,5 mg/ml, dịch chiết lá atiso ngăn chặn sự biến dạng màng vi quản mật phụ thuộc vào liều lượng ^[3]. Tác động bảo vệ này xuất hiện ngay cả khi tế bào gan được tiền ủ với chiết xuất, chứng minh atiso có tác dụng chống ứ mật mạnh mẽ và thúc đẩy lưu thông đường mật ^[3]. Tuy nhiên, việc kích thích dòng chảy của mật quá mức ở người nhạy cảm hoặc dùng liều cao có thể gián tiếp làm tăng áp lực acid mật lên ruột non và đại tràng ^[1].

Về mặt tiêu hóa trên, nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2015 đã khảo sát tác dụng của việc bổ sung chiết xuất gừng phối hợp với lá atiso (Cynara cardunculus) trên bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng ^[1]. Nghiên cứu giải thích rằng dịch chiết lá atiso làm tăng dòng chảy của mật, có tác dụng chống co thắt và bảo vệ gan, trong đó các hợp chất đắng như cynaropicrin giữ vai trò chính trong việc cải thiện tiêu hóa ^[1]. Sau 28 ngày theo dõi, sự phối hợp giữa atiso và gừng đã giảm có ý nghĩa thống kê tình trạng đau thượng vị và buồn nôn so với giả dược ^[1].

Ở mức độ đường ruột dưới, một thử nghiệm can thiệp sơ bộ năm 2022 được thực hiện trên 50 vận động viên sức bền nhằm đánh giá hiệu quả của viên nhai kết hợp 320 mg chiết xuất lá atiso cùng rễ gừng và 40 mg simethicone ^[4]. Các vận động viên thường xuyên bị rối loạn tiêu hóa khi tập luyện cường độ cao đã sử dụng chế phẩm này trong 4 tuần ^[4]. Kết quả cho thấy sự kết hợp này làm giảm 86,6% cường độ triệu chứng tiêu hóa trên và 85,9% triệu chứng tiêu hóa dưới, vượt trội so với giả dược ^[4]. Đáng chú ý, các vận động viên ghi nhận sự thuyên giảm đáng kể đối với tình trạng đầy hơi, đau quặn ruột, phân lỏng và tiêu chảy ^[4]. Nghiên cứu này cho thấy ở liều lượng được chuẩn hóa và kiểm soát vừa phải, atiso kết hợp với gừng có thể giúp điều hòa nhu động ruột bị xáo trộn ^[4].

Mặt khác, trong một nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống về tổn thương niêm mạc dạ dày cấp tính, dịch chiết cồn lá atiso chứa 1% cynaropicrin và 0,8% chlorogenic acid đã bảo vệ niêm mạc dạ dày nhờ làm tăng tiết chất nhầy phụ thuộc liều lượng từ 500 đến 2000 mg/kg ^[5]. Ở liều này, chiết xuất cũng làm tăng thể tích dịch vị dạ dày ở chuột bình thường dù không làm giảm bài tiết acid cơ bản ^[5]. Sự gia tăng dịch tiêu hóa toàn diện từ dạ dày đến gan mật giải thích vì sao atiso thúc đẩy quá trình tiêu hóa nhanh hơn, nhưng nếu quá liều có thể gây quá tải cho khả năng hấp thu của ruột non [4, 6].

Lợi ích tiêu hóa và ranh giới với tác dụng phụ khi lạm dụng

Các bằng chứng khoa học cho thấy atiso là một dược liệu có giá trị cao cho sức khỏe đường tiêu hóa. Cây giúp kích thích tiết mật để tiêu hóa chất béo, tăng tiết chất nhầy bảo vệ dạ dày, đồng thời điều hòa cảm giác đầy trướng bụng [4, 6]. Khi được sử dụng ở liều lượng hợp lý, atiso hỗ trợ cải thiện chứng khó tiêu và giúp hệ tiêu hóa vận hành trơn tru hơn ^[1].

Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích hỗ trợ tiêu hóa và tác dụng phụ gây tiêu chảy nằm ở liều lượng và độ đậm đặc của nước trà. Khi người dùng hãm trà quá đặc hoặc sắc nước lá atiso tươi với lượng lớn để uống thay nước lọc cả ngày, hàm lượng các chất kích thích nhu động và các hợp chất kích thích tiết mật sẽ tăng vọt [2, 4]. Việc dịch mật bài tiết ồ ạt xuống ruột kết hợp với phản xạ hạ ngưỡng nhu động ruột sẽ kích hoạt các đợt co bóp mạnh, dẫn đến hiện tượng tống xuất phân nhanh, gây đau quặn bụng và đi ngoài phân lỏng [2, 4].

Cần lưu ý rằng các thử nghiệm lâm sàng cho thấy kết quả tích cực thường sử dụng chiết xuất đã được chuẩn hóa về hàm lượng hoạt chất và dùng ở liều lượng được kiểm soát chặt chẽ, chẳng hạn như 320 mg chiết xuất kết hợp trong nghiên cứu trên vận động viên ^[4]. Ngược lại, việc tự nấu trà atiso đậm đặc tại nhà không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất, khiến nguy cơ gặp tác dụng phụ đường ruột tăng lên rõ rệt.

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng trà atiso

Nhiều người lầm tưởng rằng atiso có nguồn gốc từ thiên nhiên nên có thể uống bao nhiêu tùy thích mà không gây hại. Suy nghĩ "càng đậm đặc càng mát gan" là một sai lầm phổ biến. Cơ thể con người chỉ cần một lượng dịch mật vừa đủ để xử lý lượng chất béo trong bữa ăn. Khi kích thích gan sản xuất và đẩy dịch mật quá mức, lượng acid mật không được sử dụng hết sẽ trở thành tác nhân gây kích ứng niêm mạc đại tràng, dẫn đến tiêu chảy thẩm thấu.

Một hiểu lầm khác là hiện tượng đi ngoài phân lỏng sau khi uống trà atiso đậm đặc được xem như biểu hiện của việc "thanh lọc, tống chất độc ra ngoài". Thực chất, trong y khoa không có khái niệm "thải độc qua cơn tiêu chảy" do thảo dược kích thích. Tình trạng đi ngoài nhiều lần kèm phân lỏng là dấu hiệu cho thấy đường ruột đang bị kích thích quá mức, dịch ruột không kịp tái hấp thu và hệ vi sinh đường ruột có nguy cơ mất cân bằng. Nếu tiếp tục uống trà đậm đặc trong tình trạng này, cơ thể sẽ bị mất nước, mất điện giải và mệt mỏi kéo dài.

Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn giữa tác dụng chữa khó tiêu và giải độc rượu bia cũng khá phổ biến. Nghiên cứu thực tế đã chỉ ra rằng chiết xuất atiso không giúp ngăn ngừa hay làm giảm các triệu chứng say rượu bia như nhiều lời đồn thổi ^[6]. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo trên 15 người tình nguyện trưởng thành uống trung bình hơn 10 đơn vị cồn, việc uống 3 viên chiết xuất atiso trước và sau khi uống rượu không mang lại sự khác biệt nào về mức độ nghiêm trọng của cảm giác nôn nao so với dùng giả dược ^[6]. Vì vậy, việc uống thật nhiều trà atiso đậm đặc sau bữa nhậu không những không giải được độc cồn mà còn làm tăng gánh nặng kích ứng dạ dày và ruột [4, 5].

Nhóm người nên thận trọng với trà atiso đậm đặc

Không phải ai cũng thích hợp để sử dụng trà atiso, đặc biệt là dạng pha đậm đặc:

• Người mắc bệnh lý tắc nghẽn đường mật: Do atiso có đặc tính kích thích tiết mật và tăng lưu lượng mật rất mạnh [4, 8], những người bị sỏi mật lớn làm tắc ống mật, viêm túi mật cấp hoặc tắc nghẽn đường mật hoàn toàn không nên dùng. Việc tăng co bóp và bài tiết mật khi đường dẫn bị tắc có thể dẫn đến cơn đau quặn mật dữ dội hoặc biến chứng nguy hiểm.
• Người có hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D): Dịch chiết lá atiso có chứa các hoạt chất thân nước làm tăng co bóp cơ trơn hồi tràng và hạ ngưỡng nhu động ruột qua thụ thể 5-HT2 và 5-HT3 ^[2]. Người vốn có cơ địa đường ruột nhạy cảm, dễ bị tiêu chảy khi dùng trà atiso đặc sẽ làm tăng tần suất đi ngoài và mức độ đau quặn ruột ^[2].
• Người đang bị viêm loét đại tràng hoặc tiêu chảy cấp: Việc bổ sung lượng dịch kích thích tiết dịch vị dạ dày và dịch mật sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng viêm và mất nước của người bệnh [4, 6].
• Người có tiền sử dị ứng với các cây họ Cúc (Asteraceae): Atiso thuộc họ thực vật này, do đó những người dị ứng với hoa cúc, bồ công anh có thể gặp phản ứng chéo, bao gồm cả rối loạn tiêu hóa.
• Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng atiso dạng dược liệu cô đặc kéo dài để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cách sử dụng trà atiso đúng cách và an toàn cho đường ruột

Để tận dụng được những lợi ích hỗ trợ tiêu hóa của atiso mà không gặp phải tình trạng tiêu chảy hay phân lỏng, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Pha loãng vừa phải: Không nên hãm trà quá đặc đến mức có vị đắng ngắt. Một lượng nhỏ trà khô (khoảng 5-10 g) hoặc 1-2 túi lọc tiêu chuẩn pha với 1 đến 1,5 lít nước sôi là tỷ lệ thích hợp cho cả ngày.
• Không uống thay thế hoàn toàn nước lọc: Trà atiso chỉ nên đóng vai trò là thức uống thưởng thức hoặc hỗ trợ bổ sung. Cơ thể vẫn cần nước lọc tinh khiết để duy trì các hoạt động chuyển hóa tự nhiên mà không kích thích bài tiết dịch mật liên tục. Mỗi ngày chỉ nên dùng khoảng 1-2 ly trà pha loãng (tương đương 300-500 ml).
• Thời điểm uống thích hợp: Nên uống trà atiso sau bữa ăn khoảng 30 phút, đặc biệt là những bữa ăn nhiều chất béo hoặc dầu mỡ, nhằm hỗ trợ quá trình tiêu hóa thức ăn thông qua việc tiết mật sinh lý ^[1]. Tránh uống trà đậm đặc vào lúc bụng đói vì dễ gây cồn cào ruột và tăng tiết dịch vị ^[5].
• Theo dõi phản ứng của cơ thể: Nếu phát hiện thấy bụng sôi liên tục, có cảm giác đau quặn nhẹ hoặc phân bắt đầu nát lỏng, cần ngưng uống ngay lập tức hoặc giảm độ đậm đặc xuống mức tối thiểu. Uống bổ sung nước lọc ấm để pha loãng lượng acid mật dư thừa trong ống tiêu hóa.

Trà atiso là thức uống truyền thống mang lại nhiều giá trị sinh học quý báu cho lá gan và hệ tiêu hóa nếu được sử dụng điều độ và đúng mực [4, 8]. Việc hiểu đúng cơ chế kích thích tiết mật và tác động lên nhu động ruột sẽ giúp bạn sử dụng loại trà này một cách thông thái, bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa mà không biến một thảo dược bổ dưỡng thành nguyên nhân gây rối loạn đường ruột [2, 4].