Uống rượu ba kích mỗi ngày: Liều lượng bao nhiêu là an toàn cho gan thận?

Nhiều gia đình Việt Nam thường có sẵn một bình rượu ngâm củ ba kích trong nhà với niềm tin đây là vị thuốc đại bổ, giúp tăng cường sinh lực và bồi bổ xương khớp. Không ít nam giới duy trì thói quen uống đều đặn 1 đến 2 chén mỗi ngày trong các bữa ăn vì nghĩ rằng rượu thuốc thì uống thường xuyên sẽ không gây hại.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y học lại hoàn toàn trái ngược: không có một liều lượng rượu ba kích nào uống mỗi ngày được coi là an toàn tuyệt đối cho gan và thận. Mặc dù bản thân dược liệu ba kích có chứa nhiều hoạt chất sinh học mang lại lợi ích nhất định, nhưng dung môi ethanol (cồn) có trong rượu lại là chất độc chuyển hóa trực tiếp gây áp lực nặng nề lên hai cơ quan lọc thải này.

Bản chất của ba kích và sự nhầm lẫn tai hại khi ngâm rượu

Ba kích, có tên khoa học là Morinda officinalis, là loài thực vật thuộc họ Cà phê đã được sử dụng từ lâu trong y học cổ truyền phương đông. Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là phần rễ nạc đã được rút bỏ lõi gỗ. Trong dân gian, người dân quen gọi ba kích là "thần dược phòng the" và thường chọn cách ngâm rượu với nồng độ cồn cao để chiết xuất các chất từ củ.

Sự nhầm lẫn phổ biến nhất hiện nay là việc đồng nhất tác dụng của dược liệu ba kích với tác dụng của rượu ngâm ba kích. Khi chiết xuất dưới dạng dịch chiết nước hoặc polysaccharide tinh sạch, ba kích mang lại nhiều tác động sinh học tích cực đối với tế bào gan và hệ thống chuyển hóa năng lượng. Ngược lại, khi đem ngâm vào rượu trắng có nồng độ cồn từ 35 đến 45 độ, hỗn hợp này trở thành một loại đồ uống có cồn chứa dược tính chứ không đơn thuần là thuốc chữa bệnh.

Khi uống rượu ba kích, cơ thể tiếp nhận cùng lúc hai yếu tố: một lượng nhỏ các hoạt chất chiết xuất từ rễ cây và một lượng lớn ethanol. Ethanol khi đi vào cơ thể sẽ được ưu tiên chuyển hóa tại gan thành acetaldehyde – một chất chuyển hóa trung gian có độc tính tế bào rất cao. Do đó, việc nghĩ rằng dược tính của ba kích có thể trung hòa hoàn toàn độc tính của cồn là một quan niệm sai lầm, khiến nhiều người vô tình làm tổn thương nội tạng qua từng ngày.

Cơ chế tác động của hoạt chất trong củ ba kích đối với cơ thể

Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy rễ ba kích chứa nhiều nhóm hoạt chất quý, trong đó nổi bật nhất là các chuỗi đường phức tạp gọi là polysaccharide thô. Những chuỗi đường này đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa miễn dịch và cải thiện sức đề kháng của tế bào trước các tác nhân gây viêm.

Bên cạnh đó, ba kích còn tham gia vào chu trình chuyển hóa năng lượng của cơ thể. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng các chiết xuất từ rễ ba kích có khả năng tác động tích cực đến hoạt tính của các enzym phân giải và dự trữ năng lượng. Cụ thể, các enzym như Na+,K+-ATPase, Ca2+,Mg2+-ATPase cùng hệ enzym succinodehydrogenase (SDH) tại gan và cơ vân được kích hoạt, hỗ trợ phục hồi glycogen dự trữ và điều hòa nồng độ acid béo tự do ^[1].

Về mặt chuyển hóa tế bào, các chuỗi đường phân tử từ củ ba kích còn thể hiện đặc tính bảo vệ tế bào gan thông qua việc hạn chế tình trạng thâm nhiễm của các tế bào miễn dịch gây viêm, từ đó ngăn chặn quá trình hoại tử tế bào gan do các phản ứng miễn dịch quá mức gây ra ^[2]. Tuy nhiên, các cơ chế bảo vệ này chỉ diễn ra tối ưu trong môi trường thí nghiệm được kiểm soát và khi hoạt chất được dùng dưới dạng chiết tách chuẩn hóa, không đi kèm với nồng độ cồn độc hại.

Các nghiên cứu khoa học nói gì về dịch chiết ba kích?

Để đánh giá mức độ an toàn cũng như tác dụng sinh học của ba kích, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) và in vivo (trên động vật thí nghiệm) với các phương pháp chiết xuất bài bản.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tối ưu hóa quy trình chiết xuất polysaccharide thô từ rễ ba kích (ký hiệu là cMORP) bằng phương pháp dùng nước nóng ở nhiệt độ 80 độ C trong 2 giờ, tỷ lệ chất lỏng trên chất rắn là 15 mL/g và tiến hành 1 lần chiết, sau đó thu hồi cMORP bằng phương pháp kết tủa cồn ^[3]. Để thăm dò độ an toàn, nghiên cứu đã tiến hành thử độc tính cấp trên chuột cống trắng Kunming với liều uống duy nhất lên tới 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[3]. Đồng thời, thử nghiệm độc tính bán trường diễn cũng được tiến hành trên chuột Kunming với các mức liều 25, 50 và 100 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, liên tục trong 30 ngày ^[3]. Kết quả ghi nhận không có bất kỳ thay đổi bất thường nào về hành vi, sự biến thiên trọng lượng cơ thể, mô bệnh học, trọng lượng tương đối của các cơ quan nội tạng cũng như các chỉ số huyết học và sinh hóa huyết thanh ^[3]. Nhóm nghiên cứu kết luận cMORP bước đầu không biểu hiện độc tính cấp ở mức 5000 mg/kg và an toàn khi dùng lặp lại ở mức liều lên đến 100 mg/kg mỗi ngày trong 30 ngày trên mô hình chuột ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 tập trung sâu hơn vào cơ chế bảo vệ tế bào gan của các phân đoạn polysaccharide từ rễ ba kích đã qua sơ chế ^[2]. Rễ ba kích được chiết xuất bằng nước ở 100 độ C, sau đó kết tủa cồn, thẩm tách và đông khô để thu được phân đoạn MOP-100 ^[2]. Một quy trình chiết liên tiếp khác ở 60 độ C và 100 độ C cũng được thực hiện để thu về hai phân đoạn là MOP-60 và MOP-60-100, trong đó MOP-60 chủ yếu chứa fructooligosaccharide dạng inulin có khối lượng phân tử 2071 Da ^[2]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột bị tổn thương gan do Concanavalin A (ConA), phân đoạn MOP-100 đã ức chế đáng kể sự thâm nhiễm của bạch cầu trung tính và đại thực bào vào mô gan, từ đó cải thiện thương tổn gan ^[2]. Trên mô hình tế bào LO2 của người, MOP-100 kích thích sự tăng sinh tế bào và giảm tỷ lệ tế bào gan chết do ConA ^[2]. Ngoài ra, MOP-100 còn ức chế đáng kể sự tiết kháng nguyên HBeAg ở tế bào gan Hep2.5.5 trong ống nghiệm ^[2]. Cả MOP-60 và MOP-60-100 đều cho thấy hoạt tính bảo vệ tế bào gan tốt trước các tổn thương do ConA ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu công bố năm 2016 đã so sánh tác dụng của rễ ba kích bỏ lõi gỗ và sản phẩm ba kích chế muối trên mô hình chuột bị thận dương hư do dùng methimazole ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất từ rễ ba kích bỏ lõi và ba kích chế muối đều cải thiện tình trạng chuyển hóa năng lượng ở chuột bệnh, thể hiện qua việc phục hồi hoạt độ glycogen gan, glycogen cơ, acid béo tự do (NEFA), lipoprotein lipase (LPL), hepatic lipase (HL) cùng các enzym ATPase và SDH ^[1]. Đáng chú ý, ở cùng một mức liều lượng, sản phẩm ba kích chế muối đem lại hiệu quả cải thiện chuyển hóa năng lượng vượt trội hơn so với rễ ba kích không chế muối ^[1].

Độc tính của cồn lấn át lợi ích dược liệu khi uống mỗi ngày

Mặc dù các dữ liệu khoa học chứng minh dịch chiết polysaccharide từ ba kích có tác dụng bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ chuyển hóa năng lượng, nhưng người dùng không thể lấy kết quả này để biện minh cho thói quen uống rượu ba kích hàng ngày.

Khi bạn uống một chén rượu ba kích, lượng polysaccharide thu được vào cơ thể là rất nhỏ, trong khi lượng ethanol đưa vào lại vượt xa khả năng dung nạp an toàn của gan. Ethanol khi hấp thu qua niêm mạc ruột sẽ di chuyển thẳng đến tĩnh mạch cửa về gan. Tế bào gan phải huy động toàn bộ enzym alcohol dehydrogenase (ADH) để biến đổi ethanol thành acetaldehyde, sau đó tiếp tục nhờ enzym ALDH2 để chuyển hóa thành acetate vô hại.

Nếu duy trì thói quen uống mỗi ngày, enzym của gan sẽ rơi vào tình trạng quá tải. Lượng acetaldehyde dư thừa không kịp phân giải sẽ trực tiếp phá hủy màng tế bào gan, gây biến tính protein và kích hoạt quá trình tích tụ mỡ trong gan. Về lâu dài, điều này dẫn tới viêm gan do rượu, xơ gan và làm tăng nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan.

Đối với thận, việc uống rượu mỗi ngày gây ức chế hormon chống bài niệu (ADH), dẫn đến tình trạng đa niệu và mất nước mạn tính. Mất nước làm giảm áp lực tưới máu thận, tăng nồng độ acid uric trong máu và buộc cầu thận phải làm việc với áp lực lọc cao hơn. Rượu cũng làm tổn thương trực tiếp các ống lượn thận, cản trở khả năng tái hấp thu và cân bằng điện giải. Do đó, việc dùng rượu thuốc mỗi ngày thực chất là đang đầu độc gan thận một cách âm thầm thay vì bồi bổ như nhiều người lầm tưởng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ba kích

Rất nhiều người tin rằng rượu ngâm càng lâu năm thì độc tính của cồn càng giảm và dược tính của củ ba kích càng tăng lên. Thực tế, thời gian ngâm chỉ giúp cồn bay hơi một phần rất nhỏ nếu bình không kín, còn bản chất ethanol và các hợp chất độc hại không tự biến mất. Nồng độ cồn cao ngâm lâu ngày thậm chí có thể làm kết tủa hoặc biến tính một số hoạt chất sinh học hữu ích trong rễ cây.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là cho rằng ba kích ngâm nguyên củ cả lõi gỗ cũng không sao. Trong y học cổ truyền và các tài liệu chuẩn hóa, phần lõi gỗ của rễ ba kích luôn phải được rút bỏ trước khi chế biến ^[1]. Lõi gỗ của rễ không chứa các hoạt chất có lợi mà chủ yếu là mô xơ gỗ cứng, nếu sử dụng có thể gây đầy trướng bụng, kích thích đường tiêu hóa và cản trở sự hấp thu của các thành phần có lợi.

Ngoài ra, nhiều quý ông quan niệm uống rượu ba kích giúp tráng dương thì uống càng nhiều càng tốt. Cần hiểu rằng cảm giác hưng phấn nhất thời sau khi uống vài chén rượu chủ yếu do cồn ức chế vỏ não, tạo cảm giác thư giãn và giải tỏa tâm lý. Uống rượu thường xuyên với lượng lớn lại chính là nguyên nhân hàng đầu gây rối loạn cương dương, suy giảm chất lượng tinh trùng và làm teo tinh hoàn do ức chế sản sinh testosterone nội sinh.

Ai nên đặc biệt thận trọng hoặc tuyệt đối không dùng rượu ba kích?

Trước hết, những người đã có tiền sử bệnh gan như viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan tuyệt đối không được sử dụng rượu ba kích dưới bất kỳ hình thức nào. Ngay cả một lượng cồn rất nhỏ cũng có thể kích hoạt đợt viêm gan cấp hoặc đẩy nhanh tốc độ xơ hóa tế bào gan.

Người mắc các bệnh lý về thận, bao gồm suy thận mạn, viêm cầu thận hoặc sỏi thận, cũng cần tránh xa rượu ngâm. Chức năng lọc của thận bị suy giảm sẽ không thể đào thải các chất chuyển hóa độc hại của cồn, dễ dẫn tới ứ dịch, rối loạn điện giải và tăng huyết áp khó kiểm soát.

Những người đang mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao. Uống rượu ba kích có thể làm mạch máu giãn nở đột ngột gây hạ huyết áp tư thế, sau đó lại làm co mạch thứ phát gây tăng vọt huyết áp, dẫn tới nguy cơ đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim. Người có bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng cũng không nên uống vì cồn gây kích ứng trực tiếp lên niêm mạc đường tiêu hóa.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người dưới 18 tuổi tuyệt đối không sử dụng đồ uống có cồn ngâm dược liệu. Cuối cùng, những người đang trong liệu trình sử dụng thuốc tây y, đặc biệt là thuốc hạ sốt giảm đau chứa paracetamol, thuốc an thần, thuốc hạ áp hay thuốc tiểu đường, cần tránh xa rượu ba kích để phòng ngừa các tương tác thuốc nguy hiểm đe dọa tính mạng.

Cách ứng dụng ba kích an toàn cho sức khỏe trong đời sống

Nếu muốn khai thác những lợi ích sức khỏe đã được khoa học chứng minh của củ ba kích, phương pháp tối ưu nhất là dùng dưới dạng sắc nước uống hoặc kết hợp trong các bài thuốc đông y được chế biến đúng chuẩn, thay vì ngâm rượu.

Khi chọn mua ba kích khô, cần chọn loại đã được sơ chế sạch sẽ và rút bỏ hoàn toàn phần lõi gỗ bên trong ^[1]. Các phương pháp chế biến truyền thống như chích muối (ba kích chế muối) đã được nghiên cứu chứng minh là giúp tối ưu hóa khả năng cải thiện chuyển hóa năng lượng của vị thuốc này ^[1]. Bạn có thể hãm ba kích với nước sôi ở nhiệt độ khoảng 80 đến 100 độ C để các chuỗi polysaccharide hòa tan tốt nhất vào nước, tương tự như các quy trình chiết xuất tối ưu trong nghiên cứu thực nghiệm [2, 3].

Đối với những người vẫn giữ sở thích uống rượu ba kích như một nét văn hóa ẩm thực trong các dịp lễ tết, cần thiết lập một giới hạn nghiêm ngặt. Tuyệt đối không uống hàng ngày. Mỗi lần chỉ nên nhấp một chén hạt mít nhỏ (khoảng 10 đến 15 ml), không uống khi bụng đói và phải uống kèm nhiều nước lọc để hỗ trợ cơ thể đào thải cồn nhanh hơn. Quan trọng nhất, rượu ba kích phải được ngâm từ nguồn rượu gạo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua khử độc tố methanol và aldehyde.

Tóm lại, ba kích là một dược liệu có giá trị với nhiều tiềm năng bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ chuyển hóa nếu được chiết xuất và sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, việc lạm dụng rượu ba kích mỗi ngày sẽ biến những lợi ích này thành gánh nặng độc chất cho gan và thận. Hãy lắng nghe cơ thể, sử dụng dược liệu một cách khoa học và luôn tham khảo ý kiến của thầy thuốc hoặc bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bồi bổ nào.